Σπύρος Σιδέρης

Πέρα από τις επικοινωνιακές δηλώσεις υψηλού συμβολισμού, όμως, η συμφωνία έχει πολλαπλές διαστάσεις: οικονομικές, γεωστρατηγικές και πολιτικές — και δεν ευνοεί όλους εξίσου.

Τι περιλαμβάνει η συμφωνία

Στον πυρήνα της συμφωνίας περιλαμβάνονται τρεις βασικές δεσμεύσεις:

• Δασμολογική εξομάλυνση με σταθερό συντελεστή 15% για τα περισσότερα βιομηχανικά προϊόντα.
  Το μέτρο αυτό αντικαθιστά το απειλούμενο σενάριο δασμών 30% από τις ΗΠΑ και επαναφέρει την ΕΕ σε καθεστώς ελαφρύτερης εμπορικής επιβάρυνσης. Στην πράξη, αφορά προϊόντα όπως αυτοκίνητα, φαρμακευτικά, ημιαγωγούς και βιομηχανικά εξαρτήματα.
• Ενεργειακή συμφωνία-μαμούθ ύψους 750 δισ. δολαρίων: η ΕΕ δεσμεύεται να αγοράσει ενεργειακά προϊόντα από τις ΗΠΑ, με ιδιαίτερη έμφαση στο LNG, το πετρέλαιο και τα πυρηνικά καύσιμα. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δήλωσε πως στόχος είναι η αντικατάσταση της ρωσικής ενέργειας.
• Πρόσθετες επενδύσεις ύψους 600 δισ. δολαρίων: πρόκειται για κεφάλαια που ευρωπαϊκές εταιρείες θα επενδύσουν στις ΗΠΑ, κυρίως στους τομείς της τεχνολογίας και της φαρμακοβιομηχανίας.

Που κερδίζουν ΗΠΑ και ΕΕ;

Ηνωμένες Πολιτείες:

Ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίζεται να κερδίζει σε τρία επίπεδα:

• Οικονομικό: Μόνο από τους δασμούς, η Ουάσιγκτον εκτιμά ότι θα αποκομίσει περίπου 90 δισ. δολάρια ετησίως, σύμφωνα με τα περσινά εμπορικά στοιχεία.
• Γεωπολιτικό: Η αυξημένη ενεργειακή εξάρτηση της ΕΕ από τις ΗΠΑ ενισχύει τη γεωπολιτική επιρροή της Ουάσιγκτον στην Ευρώπη — ως εναλλακτική στην ρωσική επιρροή.
• Επικοινωνιακό: Η προσωπική εμπλοκή του Τραμπ — που ανέτρεψε έναν σχεδόν αποτυχημένο διαπραγματευτικό κύκλο — προβάλλεται ως απόδειξη του ηγητικού του στυλ στις διεθνείς συναλλαγές.

Ευρωπαϊκή Ένωση:

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσιάζει τη συμφωνία ως αποτροπή εμπορικού πολέμου, αφού απετράπησαν οι απειλούμενοι δασμοί 30%. Επιπλέον, εξασφάλισε:

• Μερική αμοιβαιότητα σε κρίσιμους τομείς (αεροναυπηγική, χημικά, επιλεγμένα αγροτικά προϊόντα) μέσω “zero-for-zero” συμφωνίας.
• Προβλεψιμότητα για τους ευρωπαϊκούς εξαγωγείς, ιδιαίτερα για τη γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία, που είχε πληγεί από την προηγούμενη ένταση.
• Πολιτικό όφελος για την ηγεσία της Κομισιόν, καθώς αποφεύχθηκε ρήξη με την Ουάσιγκτον και διατηρήθηκε η ενότητα των 27 κρατών-μελών.

Ποιοι εκφράζουν ανησυχία

Παρά τους πανηγυρισμούς, δεν λείπουν οι αντιδράσεις και οι επιφυλάξεις:

• Οι μικρότερες ευρωπαϊκές χώρες, ιδιαίτερα από την Ανατολική Ευρώπη, θεωρούν πως η συμφωνία ωφελεί κυρίως τις γερμανικές και γαλλικές βιομηχανίες.
• Ο γεωργικός τομέας στην ΕΕ εμφανίζεται ως ο μεγάλος χαμένος, καθώς δεν επιτεύχθηκε άρση των εμποδίων στην εξαγωγή ευρωπαϊκών προϊόντων προς τις ΗΠΑ.
• Ο τομέας των οινοπνευματωδών δεν καλύπτεται από το πλαίσιο της συμφωνίας — γεγονός που πλήττει χώρες όπως Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία.

Γεωστρατηγικές επιπτώσεις: ενέργεια και ασφάλεια

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συμφωνίας είναι η ενεργειακή διάσταση.

Η φον ντερ Λάιεν τόνισε ότι οι εισαγωγές αμερικανικού LNG και πυρηνικής ενέργειας θα μειώσουν την εξάρτηση από τη Ρωσία — ένα σαφές πολιτικό μήνυμα προς τη Μόσχα. Πρόκειται για επιβεβαίωση της στροφής της ΕΕ προς τις ΗΠΑ σε μια εποχή ενεργειακής αβεβαιότητας.

Ωστόσο, η μεταφορά της εξάρτησης από τη Μόσχα στην Ουάσιγκτον δημιουργεί νέους προβληματισμούς, ειδικά σε κράτη-μέλη που επιδιώκουν ενεργειακή αυτονομία και διαφοροποίηση.

Σχόλια και αντιδράσεις: ποικιλία και συγκρατημένη αισιοδοξία

Ο Γερμανός Καγκελάριος Friedrich Merz δήλωσε ότι «καταφέραμε να αποφύγουμε έναν εμπορικό πόλεμο που θα έπληττε σοβαρά την εξαγωγική μας οικονομία».

Αντίθετα, ανώνυμοι διπλωματικοί κύκλοι στις Βρυξέλλες εκτιμούν ότι η ΕΕ έκανε παραχωρήσεις για χάρη της σταθερότητας, χωρίς να πετύχει όλα όσα διεκδικούσε.

Αναλυτές του Ευρωπαϊκού Εμπορικού Φόρουμ σημειώνουν πως πρόκειται για συμφωνία ανάγκης, που δεν λύνει αλλά μεταθέτει τις δομικές ασυμμετρίες. Η εμπορική ανισορροπία (606 δισ. δολάρια εξαγωγές από την ΕΕ προς τις ΗΠΑ – 370 δισ. εισαγωγές) παραμένει, και ο Τραμπ συνεχίζει να τη θεωρεί πρόβλημα για την αμερικανική οικονομία.

Τι ακολουθεί: κύρωση και… προσδοκίες

Η συμφωνία θα πρέπει τώρα να εγκριθεί από τα 27 κράτη-μέλη, γεγονός που ενδέχεται να επιφέρει καθυστερήσεις ή ακόμη και τροποποιήσεις.

Παράλληλα, η Ουάσιγκτον συνεχίζει διαπραγματεύσεις με Κίνα, Καναδά και Μεξικό, ενώ έχουν ήδη υπογραφεί συμφωνίες με Ιαπωνία, Ηνωμένο Βασίλειο, Βιετνάμ και Ινδονησία.

Αν ο Τραμπ συνεχίσει με τον ίδιο ρυθμό, το επόμενο 48ωρο ίσως φέρει περαιτέρω σταθερότητα στο παγκόσμιο εμπόριο — ή νέες εντάσεις, αν οι συνομιλίες με την Κίνα αποτύχουν.

Συμβιβασμός, όχι λύση

Η συμφωνία Τραμπ–φον ντερ Λάιεν δεν αποτελεί μια στρατηγική τομή στο παγκόσμιο εμπόριο. Είναι, ωστόσο, ένα ελεγχόμενο βήμα πίσω από τον κίνδυνο ενός εμπορικού πολέμου.

Για την Ευρώπη, συνιστά μια προσωρινή ανακούφιση. Για τις ΗΠΑ, μια ακόμη επιβεβαίωση της επιθετικής εμπορικής στρατηγικής του Προέδρου. Για τις διεθνείς αγορές, μια ανάσα σταθερότητας σε μια εποχή ρευστότητας και πολυπολικής αστάθειας.

Το ερώτημα όμως παραμένει: Είναι αυτό το μοντέλο βιώσιμο — ή απλώς μια συμφωνία ανακωχής πριν την επόμενη κρίση;

«Εάν υπάρξουν άδικοι δασμοί, θα απαντήσουμε σθεναρά και θα είμαστε εκεί για να υποστηρίξουμε τους Καναδούς και να προστατεύσουμε τα συμφέροντά μας», δήλωσε ο Τριντό σε συνέντευξη Τύπου, απαντώντας σε ερώτηση δημοσιογράφου.

Ο Τραμπ δήλωσε τη Δευτέρα, σε τελετή στο Οβάλ Γραφείο, ότι η κυβέρνησή του θα επιβάλει φόρο 25% σε αγαθά από τον Καναδά και το Μεξικό, μέτρο που μπορεί να τεθεί σε εφαρμογή ήδη από την 1η Φεβρουαρίου.

Ο Τριντό ασχολήθηκε επίσης με την εκτελεστική πράξη του Τραμπ, που υπογράφηκε τη Δευτέρα, η οποία δίνει εντολή σε αξιωματούχους να αναλύσουν πώς η εμπορική συμφωνία ΗΠΑ-Μεξικού-Καναδά (USMCA) επηρεάζει τους Αμερικανούς εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις – και αν η Αμερική θα πρέπει να παραμείνει στη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου. Η ενέργειά του απαιτεί από τις υπηρεσίες να αξιολογήσουν κατά πόσον η αυστηρότερη εμπορική πολιτική των ΗΠΑ θα μπορούσε να περιορίσει με επιτυχία τη ροή της φαιντανύλης και των παράτυπων μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

«Ενώ λιγότερο από το 1% της φαιντανύλης και των παράνομων μεταναστών που εισέρχονται στις Ηνωμένες Πολιτείες προέρχονται από τον Καναδά, η κυβέρνησή μας έχει ήδη ενεργήσει για να αντιμετωπίσει τις ανησυχίες που έθεσε ο πρόεδρος σχετικά με την ασφάλεια των συνόρων με ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για τα σύνορα ύψους άνω του 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων», δήλωσε ο Τριντό. «Εργαζόμαστε ήδη για να κρατήσουμε τους πολίτες μας ασφαλείς και στις δύο πλευρές των συνόρων».

Σπύρος Σιδέρης

Η Τεχεράνη φαίνεται να προσπαθεί να συνδυάσει μια «ισχυρή» απάντηση με την ανάπτυξη συσκευών φυγοκέντρισης για την επιτάχυνση και την αύξηση του εμπλουτισμού ουρανίου, με μια «ήπια» απάντηση, εκφράζοντας την προθυμία της για διάλογο με την τρόικα και δείχνοντας μάλιστα ανοιχτή στην αναζήτηση μιας νέας πυρηνικής συμφωνίας που θα αντικαταστήσει τη συμφωνία του 2015, από την οποία έχουν απομείνει ελάχιστα.

• Ωστόσο, η αντίφαση μεταξύ των δύο θέσεων μπορεί να επιλυθεί σε ότι αφορά την προτεραιότητα της επιθυμίας διαπραγμάτευσης, έναντι της επιδίωξης κλιμάκωσης, στη βάση ενός συνδυασμού αλληλένδετων εσωτερικών, περιφερειακών και διεθνών παραγόντων.

Διπλωματικές πηγές στο Παρίσι, χαρακτηρίζοντας τους διορισμούς του εκλεγμένου προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ σε θέσεις που σχετίζονται με τη Μέση Ανατολή, αναφέρουν ότι το κοινό τους στοιχείο είναι ότι είναι ανεπιφύλακτα φιλοϊσραηλινοί και εξαιρετικά εχθρικοί προς το Ιράν.

Δύο μήνες πριν από την επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο, οι κύκλοι του επιβεβαίωσαν ότι «πολλά εκτελεστικά διατάγματα που σχετίζονται με το Ιράν θα ανακοινωθούν την πρώτη ημέρα της ανάληψης της προεδρίας του» και ότι θα είναι άμεσα εκτελεστά, επειδή δεν χρειάζονται έγκριση από το Κογκρέσο.

• Ωστόσο, δεδομένης της ιδιοσυγκρασίας και της αστάθειας του Τραμπ, δεν μπορεί να αποκλειστεί μια αιφνιδιαστική συμφωνία μεταξύ αυτού και του Ιράν για το πυρηνικό ζήτημα. Ωστόσο, άλλα ζητήματα που σχετίζονται με τις επιδόσεις της Τεχεράνης στη Μέση Ανατολή και τις οντότητες και οργανώσεις που υποστηρίζει μπορεί να σημαίνουν ότι το Ιράν θα πρέπει να κάνει σημαντικές παραχωρήσεις, να εγκαταλείψει την επαναστατική του γραμμή και να «εξομαλυνθεί».

Το ενδεχόμενο αυτό παραμένει μακρινό και είναι πιο πιθανό η Ουάσιγκτον να επιστρέψει στην άσκηση «μέγιστης πίεσης» σε πολιτικό, διπλωματικό και οικονομικό επίπεδο, και ίσως περισσότερο από αυτό, για να αναγκάσει την Τεχεράνη να προσέλθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για μια συμφωνία που θα εξαλείψει οριστικά την πιθανότητα απόκτησης πυρηνικού όπλου.

• Ως εκ τούτου, η ιρανική πλευρά θέλει, μέσω των διαπραγματεύσεων με την τρόικα, να εκμεταλλευτεί την προθεσμία των δύο μηνών για να επιτύχει δύο ταυτόχρονους στόχους: Μια πυρηνική ανάπτυξη κατά τη διάρκεια της εναπομείνασας θητείας του προέδρου Τζο Μπάιντεν αφενός, και αφετέρου μια προσπάθεια να μπει σφήνα μεταξύ των Ευρωπαίων και της επερχόμενης κυβέρνησης Τραμπ, «δελεάζοντας» την τρόικα και εμποδίζοντάς την να «δεθεί» αργότερα από την Ουάσινγκτον.

Η αλήθεια είναι ότι το Ιράν πλέει σε έναν αχαρτογράφητο ωκεανό. Αρκεί να σημειωθεί ότι ο Τραμπ πίστευε ότι το Ισραήλ θα έπρεπε να είχε πλήξει τις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στην αεροπορική εκστρατεία της 26ης Οκτωβρίου εναντίον του Ιράν, ως απάντηση στις πυραυλικές επιθέσεις της Τεχεράνης στις αρχές του ίδιου μήνα. Ο Τραμπ είχε προηγουμένως διατάξει την εξόντωση του Κασέμ Σουλεϊμανί στις αρχές του 2020, καθώς έβγαινε από το αεροδρόμιο της Βαγδάτης.

Υπό αυτή την έννοια, η Τεχεράνη κάνει μια «προληπτική» προσπάθεια και ο φόβος της για ένα κοινό αμερικανοϊσραηλινό στρατιωτικό χτύπημα, το οποίο ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου ονειρεύεται εδώ και χρόνια, αυξάνεται για δύο λόγους.

• Πρώτον, το πρόσφατο ισραηλινό χτύπημα αποδυνάμωσε την αεράμυνα του Ιράν, αφού στόχευσε τις τέσσερις ρωσικής κατασκευής συστοιχίες S-300, γεγονός που ώθησε τον Νετανιάχου να πει ότι τα ισραηλινά αεροπλάνα μπορούν πλέον να πετούν ελεύθερα στον ιρανικό εναέριο χώρο χωρίς να ανησυχούν.

• Δεύτερον, το Ιράν πόνταρε σε φιλοϊρανικές ομάδες που θα απειλούσαν το Ισραήλ με πόλεμο πλήρους κλίμακας σε πολλαπλά μέτωπα, αν του επιτεθεί και στοχοποιήσει το πυρηνικό του πρόγραμμα.

Όμως η Χαμάς δεν είναι πλέον σε θέση να απειλήσει το Ισραήλ και η Χεζμπολάχ, η οποία θεωρούνταν η ισχυρότερη μη κρατική οργάνωση στην περιοχή, έχει δεθεί χειροπόδαρα και δεν θα αποτολμήσει έναν νέο πόλεμο «υποστήριξης» με το Ισραήλ αν επιτευχθεί συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ αυτής και του Τελ Αβίβ. Επομένως, η Τεχεράνη βρίσκεται «εκτεθειμένη» και χωρίς αποτελεσματική πλάτη, γεγονός που την ωθεί να επιλέξει τον διάλογο μέσω της ευρωπαϊκής πύλης.

Η πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου των Διοικητών του ΔΟΑΕ δεν προέβλεψε την ενεργοποίηση του μηχανισμού “Snapback”, βάσει του οποίου ο ιρανικός πυρηνικός φάκελος θα επέστρεφε στο Συμβούλιο Ασφαλείας και μαζί με αυτόν θα επέστρεφαν οι κυρώσεις του ΟΗΕ κατά της Τεχεράνης, αλλά η σκιά της απειλής πλανιόταν πάνω από το συμβούλιο.

• Ευρωπαϊκή διπλωματική πηγή στο Παρίσι δήλωσε ότι η αποτυχία του επικείμενου γύρου διαπραγματεύσεων και η άρνηση της Τεχεράνης να ανταποκριθεί σε όσα της ζήτησαν οι διοικητές του ΔΟΑΕ στην πρόσφατη απόφασή τους «θα σημάνει ότι θα πάμε τον Μάρτιο του 2025, ημερομηνία της επόμενης συνεδρίασης του διοικητικού συμβουλίου, στο Συμβούλιο Ασφαλείας και ότι οι Ευρωπαίοι δεν θα αντιταχθούν αυτή τη φορά, όπως έκαναν το 2018, στην επιθυμία των ΗΠΑ να επιβάλουν την εφαρμογή του μηχανισμού “Snapback” με το πρόσχημα ότι η Ουάσινγκτον εγκατέλειψε την πυρηνική συμφωνία του 2015 και ως εκ τούτου έχασε το δικαίωμά της να ζητήσει την ενεργοποίηση του μηχανισμού.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η εφαρμογή του θα σήμαινε την εκ νέου επιβολή έξι σειρών διεθνών οικονομικών και χρηματοπιστωτικών κυρώσεων -κι όχι μόνο από τις ΗΠΑ- στην Τεχεράνη, οι οποίες θα επηρέαζαν έντονα την οικονομία της.

• Ο νέος Πρόεδρος του Ιράν Μασούντ Πεζεσκιάν έφτασε στον προεδρικό θώκο σέρνοντας πίσω του έναν μακρύ κατάλογο υποσχέσεων που μοίρασε απλόχερα στους Ιρανούς, με πρώτη τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσής τους, οι οποίες καταστρέφονται από τις υψηλές τιμές, τον πληθωρισμό, την απουσία ξένων επενδύσεων και την απώλεια της αξίας του ιρανικού νομίσματος έναντι των ξένων νομισμάτων.

Με την εκλογή του Τραμπ στο Λευκό Οίκο, θα μπορούσε κάποιος να στοιχηματίσει ότι η κυβέρνηση του θα επιδιώξει να στραγγαλίσει το Ιράν περιορίζοντας τις εξαγωγές πετρελαίου, την κύρια πηγή συναλλάγματος.

Μπορεί επίσης να στοιχηματίσει κάποιος ότι οι Ευρωπαίοι θα χρησιμοποιήσουν το ιρανικό χαρτί της προσέγγισης με τον παλαιο-νέο ένοικο του Λευκού Οίκου για πιο στρατηγικούς γι’ αυτούς σκοπούς, όπως η τύχη της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας και τι σημαίνει αυτό για τη διαθεσιμότητα μιας αμερικανικής πυρηνικής ομπρέλας, ενώ η ρωσική πλευρά συνεχίζει να απειλεί ότι θα καταφύγει στα πυρηνικά όπλα, κάτι που δεν αποτελεί πλέον ταμπού.

• Το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών δεν δίστασε να επιβεβαιώσει τη δέσμευση να επιβληθούν πρόσθετα τιμωρητικά μέτρα στο Ιράν «αν χρειαστεί», σε μια σαφή αναφορά στο Snapback.

Οι τελευταίοι 13 μήνες έχουν αλλάξει πολλές από τις εξισώσεις στη Μέση Ανατολή, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν, το οποίο φαίνεται να πρέπει να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα, γεγονός που εξηγεί την ταλάντωσή του μεταξύ κλιμάκωσης και ανοίγματος, αλλά ο πραγματικός του στόχος είναι η τελευταία, λιγότερο δαπανηρή επιλογή.

Σε ένα από τα τελευταία του tweet έγραψε: «Το μέλλον θα είναι καυτό» και συνόδευσε την ανάρτησή του με μία φωτογραφία του με τον Τραμπ.

«Η Αμερική είναι ένα έθνος ανθρώπων που δημιουργούν. Σύντομα, θα είστε ελεύθεροι να δημιουργήσετε», έγραψε λίγο μετά.

America is a nation of builders
Soon, you will be free to build

— Elon Musk (@elonmusk) November 6, 2024

«Game, set and match», έγραψε νωρίτερα το αφεντικό της Tesla και της SpaceX, παραλληλίζοντας τις εκλογές με το τένις.

Game, set and match

— Elon Musk (@elonmusk) November 6, 2024

CEO, CMO, CTO of the USA pic.twitter.com/lI4JU5SbQC

— Beff – e/acc (@BasedBeffJezos) November 6, 2024