“Αυτοί (το Ιράν) ήταν πολύ σαφείς ως προς το τι θα έκαναν με πυρηνικά όπλα. Αυτό είναι απολύτως απαράδεκτο», σημείωσε ο Ράιτ σε δημοσιογράφους στο περιθώριο υπουργικών συνόδων του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας στην έδρα του Οργανισμού Κοινωνικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) στο Παρίσι.

«Επομένως με τον έναν ή τον άλλον τρόπο θα βάλουμε τέλος, θα αποτρέψουμε την πορεία του Ιράν προς το πυρηνικό όπλο», προειδοποίησε ο Αμερικανός υπουργός.

Αμερικανοί και Ιρανοί αξιωματούχοι είχαν χθες, Τρίτη, στη Γενεύη δεύτερο κύκλο συνομιλιών με στόχο να αποφευχθεί η πιθανότητα αμερικανικής στρατιωτικής επέμβασης που αποσκοπεί στο να σταματήσει στο πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.

Το Ιράν βεβαίωσε ότι η Τεχεράνη και η Ουάσινγκτον συμφώνησαν χθες στην Ελβετία σε «ένα σύνολο κατευθυντήριων αρχών» για μια πιθανή συμφωνία, αλλά ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς επισήμανε ότι εμμένουν οι διαφορές επί των «κόκκινων γραμμών» των ΗΠΑ.

Στο Μόναχο η ατζέντα περιλαμβάνει από τον πόλεμο στην Ουκρανία μέχρι τα πυρηνικά όπλα και το μέλλον του ΝΑΤΟ.

Η Ευρώπη βασίζεται σήμερα στην αμερικανική «πυρηνική ομπρέλα», που περιλαμβάνει αμερικανικά όπλα εγκατεστημένα στην ήπειρο και τη ρήτρα συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ. Αν η αξιοπιστία αυτής της δέσμευσης αμφισβητηθεί, η ήπειρος μένει αντιμέτωπη με μια Ρωσία που διαθέτει το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο παγκοσμίως.

Στην Ευρώπη, μόνο το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία διαθέτουν πυρηνικά όπλα. Ο πρόεδρος της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν, αναμένεται να αναφερθεί εκ νέου στη δυνατότητα επέκτασης της γαλλικής αποτροπής προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες, σε επικείμενη ομιλία του, μετά από διαβουλεύσεις με τους συμβούλους του. Ήδη από πέρυσι είχε αφήσει ανοικτό αυτό το ενδεχόμενο, μετά τις εξελίξεις στην Ουκρανία.

Το Ηνωμένο Βασίλειο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αμερικανική εφοδιαστική αλυσίδα, καθώς οι πύραυλοί του κατασκευάζονται από την αμερικανική εταιρεία Lockheed Martin, παρότι τα υποβρύχια είναι βρετανικής κατασκευής και το Λονδίνο διατηρεί επιχειρησιακή αυτονομία. Αντιθέτως, η Γαλλία έχει τη δυνατότητα παραγωγής δικών της πυρηνικών κεφαλών.

Θεωρητικά, και άλλες ευρωπαϊκές χώρες θα μπορούσαν να αποκτήσουν πυρηνικά όπλα, με σημαντικό όμως οικονομικό και πολιτικό κόστος, καθώς θα απαιτούνταν παραβίαση διεθνών συμφωνιών μη διάδοσης. Εναλλακτικά, θα έπρεπε να αποδεχθούν ότι η υπεράσπιση συμμάχου συνεπάγεται τον κίνδυνο να καταστούν οι ίδιες στόχος αντιποίνων.

Η συζήτηση για την πυρηνική αποτροπή αναμένεται να κυριαρχήσει και στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου. Ωστόσο, ειδικοί εκτιμούν ότι η πλήρης αντικατάσταση της αμερικανικής ομπρέλας είναι οικονομικά δυσβάστακτη. Το 2025, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο δαπάνησαν πάνω από 530 δισ. δολάρια για άμυνα, ποσό που ήδη πιέζει τους προϋπολογισμούς.

Η Ντάρια Ντολζικόβα, ερευνήτρια στο Royal United Services Institute, εκτιμά ότι μια πανευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή δεν είναι ρεαλιστική. «Δεν βλέπω μια ενιαία ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή», σημειώνει, προσθέτοντας ότι το ζητούμενο είναι πώς η γαλλική και η βρετανική στρατηγική μπορούν να ενισχύσουν τη συνολική ευρωπαϊκή ασφάλεια.

Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο διαθέτουν περίπου 400 αναπτυγμένες κεφαλές, έναντι 1.670 των ΗΠΑ. Παρά το μικρότερο μέγεθος, η ισχύς τους επαρκεί για την καταστροφή εκατοντάδων πόλεων. Η Ρωσία, ωστόσο, διαθέτει ευρύτερο φάσμα τακτικών επιλογών, συμπεριλαμβανομένων μικρότερων πυρηνικών όπλων.

Οι δύο χώρες δαπανούν περίπου 12 δισ. δολάρια ετησίως για τη συντήρηση των οπλοστασίων τους. Η πολιτική αποδοχή μιας ενδεχόμενης επέκτασης της αποτροπής προς άλλες χώρες δεν θεωρείται δεδομένη, ιδίως ενόψει εσωτερικών πολιτικών εξελίξεων, όπως οι προεδρικές εκλογές στη Γαλλία, όπου η Μαρίν Λεπέν και ο Ζορντάν Μπαρντελά έχουν ταχθεί κατά της «κοινής» πυρηνικής αποτροπής.

Το ΝΑΤΟ, από την πλευρά του, επιμένει στη ρητορική ενότητας. Ο γενικός γραμματέας Μαρκ Ρούτε έχει επαναλάβει ότι οι ΗΠΑ παραμένουν δεσμευμένες στη διατλαντική συμμαχία, ενώ Αμερικανός αξιωματούχος του Πενταγώνου δήλωσε ότι η πυρηνική αποτροπή υπέρ των συμμάχων συνεχίζεται κανονικά. Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει αναφερθεί δημοσίως στην πυρηνική ομπρέλα, ούτε –σύμφωνα με πηγές– έχει τεθεί το ζήτημα σε ιδιωτικές συνομιλίες.

Παρά τις διεργασίες, πολλοί εκτιμούν ότι οι οικονομικές και πολιτικές δυσκολίες θα περιορίσουν τις ευρωπαϊκές φιλοδοξίες. «Αν θέλεις μια πολυεπίπεδη πυρηνική ομπρέλα, βρίσκεσαι στον δρόμο για να γίνεις παγκόσμια δύναμη», δήλωσε ο Βέλγος πρωθυπουργός Μπαρτ ντε Βέβερ. «Δεν είμαι βέβαιος ότι η Ευρώπη πρέπει να φτάσει τόσο μακριά».

Ακόμη, ο ίδιος υποστήριξε πως η απόκτηση πυρηνικών όπλων από το Ιράν θα αναδιαμορφώσει την περιφερειακή ασφάλεια και θα δημιουργήσει πίεση στις γειτονικές χώρες.

«Ενδέχεται να αναγκαστούμε να συμμετάσχουμε σε αυτόν τον αγώνα»

Απαντώντας όμως σε ερώτηση για το αν η Τουρκία θεωρεί την ανάπτυξη ιρανικών πυρηνικών όπλων άμεση απειλή για την ασφάλειά της είπε: «Ενδέχεται να αναγκαστούμε να συμμετάσχουμε σε αυτόν τον αγώνα αναπόφευκτα».

Σύμφωνα με τον Φιντάν, η ανάπτυξη πυρηνικών όπλων αποτελεί «στρατηγικό ζήτημα υψηλού επιπέδου» που πρέπει να εξετάζεται ως μέρος της «μεγάλης εικόνας».

Δεν διαθέτει πρόγραμμα πυρηνικών όπλων

Η εφημερίδα Μααρίβ αναφέρει ότι, προς το παρόν, η Τουρκία δεν διαθέτει πρόγραμμα πυρηνικών όπλων. Επιπλέον έχει υπογράψει τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων.

Η χώρα εστιάζει αυτή την περίοδο στην κατασκευή του πρώτου από τρεις πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής που προορίζονται για πολιτική χρήση ενέργειας.

Σχετικά με την αμερικανική παρουσία

Ο Χακάν Φιντάν αναφέρθηκε επίσης στην αμερικανική παρουσία στην περιοχή, σημειώνοντας ότι η Τουρκία φιλοξενεί δεκάδες πυρηνικά όπλα των Ηνωμένων Πολιτειών στη βάση της τουρκικής πολεμικής αεροπορίας στο Ιντσιρλίκ, στην επαρχία Αδάνων, περίπου 112 χιλιόμετρα από τα σύνορα με τη Συρία.

Παρ’ όλα αυτά, η Άγκυρα δεν έχει άδεια να τα χρησιμοποιήσει ή να τα αναπτύξει αυτόνομα.

Μικρές παραχωρήσεις μετά την ένταση

Η εξέλιξη αυτή έρχεται μετά τη σφοδρή αντιπαράθεση της Τετάρτης, που οδήγησε σε προσωρινή ακύρωση των επαφών. Όπως αναφέρουν οι ίδιες πηγές, «όλοι προχώρησαν σε μικρές παραχωρήσεις», ανοίγοντας εκ νέου τον δρόμο για τη διεξαγωγή των συνομιλιών.

Παρά τη σχετική αποκλιμάκωση, οι The New York Times επισημαίνουν ότι το επίκεντρο θα παραμείνει το πυρηνικό πρόγραμμα και οι τεχνικές δυνατότητες του Ιράν, με τα υπόλοιπα ζητήματα να εξετάζονται συμπληρωματικά και όχι ως κύρια ατζέντα.

Διαφωνία για το εύρος της ατζέντας

Η βασική εμπλοκή αφορούσε το περιεχόμενο των συνομιλιών:

Η ιρανική πλευρά ζητούσε αποκλειστική εστίαση στο πυρηνικό ζήτημα. Οι ΗΠΑ απαιτούσαν να συμπεριληφθούν:

• οι βαλλιστικοί πύραυλοι,
• τα περιφερειακά δίκτυα πληρεξουσίων της Τεχεράνης,
• ευρύτερα ζητήματα ασφάλειας.

Όπως μεταδίδει η Jerusalem Post, Άραβες μεσολαβητές επιχείρησαν να πείσουν την ιρανική ηγεσία να αποδεχθεί τη διευρυμένη ατζέντα που προωθούσε η Ουάσινγκτον, σε μια προσπάθεια να αποτραπεί οριστικό ναυάγιο.

Η αλλαγή τόπου και η τελική επιβεβαίωση

Ένα ακόμη σημείο τριβής ήταν ο τόπος διεξαγωγής. Η αρχική πρόταση για συνομιλίες στην Τουρκία απορρίφθηκε από το Ιράν, το οποίο ζήτησε τη μεταφορά τους στο Ομάν — χώρα με ιστορικό ρόλο διαμεσολαβητή σε έμμεσες επαφές των δύο πλευρών.

Τελικά, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, ανακοίνωσε ότι οι συνομιλίες θα πραγματοποιηθούν στη Μουσκάτ την Παρασκευή στις 10:00 τοπική ώρα (12:00 ώρα Ελλάδας), επιβεβαιώνοντας τη διεξαγωγή τους παρά την προηγούμενη κρίση.

Μετά τη δήλωση Αραγτσί, σύμφωνα και πάλι με την Jerusalem Post, Άραβες μεσολαβητές στράφηκαν προς την αμερικανική πλευρά, πιέζοντας για μεγαλύτερη ευελιξία στο εύρος της συζήτησης, ώστε να διασφαλιστεί η πραγματοποίηση της συνάντησης.

«Δεν θέλω να σας μιλήσω για αυτό. Αλλά θα κάνουμε πυρηνικές δοκιμές, όπως κάνουν κι άλλες χώρες», είπε ο Τραμπ σε δημοσιογράφους που τον συνόδευαν στο προεδρικό αεροσκάφος (Air Force One) σε πτήση με προορισμό τη Φλόριντα.

Τον προηγούμενο μήνα, ο Τραμπ έδωσε εντολή στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις να ξεκινήσουν δοκιμές πυρηνικών όπλων, για πρώτη φορά ύστερα από 33 χρόνια. Είχε κάνει αυτήν την αιφνιδιαστική ανακοίνωση μέσω ανάρτησης στην πλατφόρμα Truth Social, καθ’ οδόν για τη συνάντηση με τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ στην πόλη Μπουσάν της Νότιας Κορέας.

Η συμφωνία αυτή, γνωστή ως κοινό ολοκληρωμένο σχέδιο δράσης (ΚΟΣΔ), – την οποία υπέγραψαν το 2015 το Ιράν με τη Γαλλία, τη Βρετανία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα—είχε στόχο να δημιουργήσει ένα πλαίσιο για τις πυρηνικές δραστηριότητες της Ισλαμικής Δημοκρατίας με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων του ΟΗΕ εις βάρος της.

Η ημερομηνία κατά την οποία θα έληγε είχε οριστεί για τις 18 Οκτωβρίου 2025, δηλαδή ακριβώς δέκα χρόνια μετά την επικύρωση της συμφωνίας από τον ΟΗΕ, με την απόφαση 2231.

Παρά το γεγονός ότι το διαψεύδει, οι δυτικές χώρες και το Ισραήλ υποπτεύονται ότι το Ιράν αναπτύσσει κρυφά πυρηνικό όπλο.

Πλέον «όλες οι διατάξεις (της συμφωνίας), περιλαμβανομένων των περιορισμών που προβλέπονται για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και τους σχετικούς μηχανισμούς, θεωρούνται λήξασες», ανέφερε το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών σε ανακοίνωσή του.

Η συμφωνία όριζε ότι το Ιράν επιτρέπεται να εμπλουτίζει ουράνιο σε ποσοστό έως 3,67% και προέβλεπε την αυστηρή εποπτεία των πυρηνικών του δραστηριοτήτων από τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ- ΙΑΕΑ).

Αμερικανική απόσυρση

Ωστόσο το 2018 οι ΗΠΑ, κατά την πρώτη θητεία στην προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, αποσύρθηκαν μονομερώς από τη συμφωνία και επέβαλαν εκ νέου κυρώσεις εις βάρος του Ιράν.

Σε αντίποινα, το Ιράν σταδιακά έπαψε να τηρεί ορισμένες από τις δεσμεύσεις του βάσει της συμφωνίας.

Σύμφωνα με την ΙΑΕΑ, το Ιράν είναι η μοναδική χώρα που δεν διαθέτει πυρηνικό όπλο και εμπλουτίζει ουράνιο σε υψηλό ποσοστό (60%), κοντά στο όριο του 90% που απαιτείται για την κατασκευή ατομικής βόμβας.

Η Τεχεράνη ανέστειλε επίσης κάθε συνεργασία με την ΙΑΕΑ τον Ιούλιο, έπειτα από έναν 12ήμερο πόλεμο που ξέσπασε μετά τον πρωτοφανή βομβαρδισμό από το Ισραήλ στόχων στην ιρανική επικράτεια, κυρίως πυρηνικών εγκαταστάσεων. Στη διάρκεια αυτού του πολέμου διεξήγαγαν πλήγματα εναντίον εγκαταστάσεων στο Ιράν και οι ΗΠΑ. Σε αντίποινα η Τεχεράνη εκτόξευσε drones και πυραύλους εναντίον του Ισραήλ.

Η σύγκρουση αυτή έβαλε τέλος σε μια σειρά έμμεσων συνομιλιών που διεξήχθησαν από τον Απρίλιο μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν αναφορικά με το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.

Εξάλλου, με πρωτοβουλία της Γαλλίας, της Βρετανίας και της Γερμανίας, ο ΟΗΕ επανέφερε στα τέλη Σεπτεμβρίου τις κυρώσεις εις βάρος του Ιράν, οι οποίες είχαν αρθεί πριν από δέκα χρόνια.

Η λήξη της πυρηνικής συμφωνίας καθιστά τις κυρώσεις «άκυρες», εκτίμησε ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί σε επιστολή του προς τον ΟΗΕ σήμερα.

Ανεύθυνες ενέργειες

Οι τρεις ευρωπαϊκές χώρες κατηγορούν κυρίως το Ιράν ότι δεν συνεργάζεται με την ΙΑΕΑ και ζητούν να επαναληφθούν οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ.

«Οι προσπάθειες του Ιράν να επανεκκινήσει τις συναλλαγές (με την ΙΑΕΑ) που οδήγησαν στη συμφωνία του Καΐρου έχουν επίσης υπονομευθεί από τις ανεύθυνες ενέργειες των τριών ευρωπαϊκών χωρών», σχολίασε το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών.

Αναφερόταν στη συμφωνία στην οποία κατέληξαν τον Σεπτέμβριο Ιράν και ΙΑΕΑ για την επανάληψη της συνεργασίας τους.

«Το Ιράν εκφράζει απερίφραστα τη δέσμευσή του στη διπλωματία», υπογράμμισε.

Σύμφωνα με τον Αλί Βαέζ, ανώτερο αναλυτή για το Ιράν στο International Crisis Group, «το γεγονός ότι η συμφωνία είναι νεκρή είναι καλό. Οι δύο πλευρές μπορούν επιτέλους να περάσουν σε άλλα πράγματα και να προτείνουν νέες ιδέες».

Η δήλωση του Ρώσου προέδρου έρχεται καθώς η συνθήκη New START μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας, η οποία περιορίζει τα πυρηνικά όπλα, πρόκειται να λήξει τον Φεβρουάριο του 2026 χωρίς να υπάρχει προοπτική ανανέωσης, ενώ οι εντάσεις με το ΝΑΤΟ κλιμακώνονται δραματικά εξαιτίας του συνεχιζόμενου πολέμου στην Ουκρανία και της εισβολής ρωσικών drones σε ευρωπαϊκές χώρες.

«Η τεχνολογική υπεροχή των συστημάτων πυρηνικής αποτροπής μας είναι ανώτερη από εκείνη οποιουδήποτε άλλου πυρηνικού κράτους», τόνισε ο Πούτιν, σύμφωνα με το ρωσικό πρακτορείο ειδήσεων TASS. «Και αναπτύσσουμε όλα αυτά τα συστήματα με πολύ ενεργό τρόπο».

Ο Ρώσος πρόεδρος, ο οποίος μιλούσε σε συνέντευξη Τύπου στο Τατζικιστάν, στο τέλος συνόδου κορυφής των πρώην σοβιετικών κρατών, πρόσθεσε: «Όσα ανέφερα τα προηγούμενα χρόνια προχωρούν – τα φέρνουμε στο στάδιο της τελειοποίησης».

Το Κρεμλίνο έχει ανακοινώσει ότι θα τηρήσει τις υποχρεώσεις της συνθήκης New START για έναν χρόνο μετά τη λήξη της. Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, έχει ανταποκριθεί θετικά, ωστόσο δεν υπάρχει προς το παρόν νέα συμφωνία για την επέκταση ή αντικατάστασή της.

Κατά τη διάρκεια των δηλώσεών του, ο Πούτιν ανέφερε επίσης ότι «μια μορφή κούρσας εξοπλισμών βρίσκεται πράγματι σε εξέλιξη» στον κόσμο και προειδοποίησε ότι «ορισμένες χώρες προετοιμάζονται για δοκιμές πυρηνικών όπλων».

«Αυτό είναι κάτι που γνωρίζουν καλά οι ειδικοί. Υπάρχει πάντα ο πειρασμός να ελεγχθεί η αποτελεσματικότητα του καυσίμου μάχης που έχει αποθηκευτεί στους πυραύλους για πολλά, πολλά χρόνια», είπε ο Πούτιν, σύμφωνα με το TASS.

«Όλα προσομοιώνονται στους υπολογιστές και οι ειδικοί θεωρούν ότι αυτό είναι επαρκές – ωστόσο κάποιοι πιστεύουν ότι είναι αναγκαίο να πραγματοποιηθούν πραγματικές, πλήρους κλίμακας δοκιμές. Και σε ορισμένες χώρες, απ’ όσο γνωρίζουμε, το εξετάζουν αυτό και ήδη προετοιμάζονται».

Ο Πούτιν συνέχισε: «Γι’ αυτό είπα ότι αν αυτοί προχωρήσουν σε δοκιμές, θα το κάνουμε κι εμείς. Είναι αυτό καλό ή κακό; Από την άποψη της ασφάλειας – είναι καλό. Από την ευρύτερη σκοπιά, που αφορά την αποτροπή και τις ενέργειες με στόχο, αν όχι τη μείωση, τουλάχιστον τον περιορισμό της κούρσας των εξοπλισμών – πιθανότατα δεν είναι κακό».

Και κατέληξε: «Στο ίδιο πλαίσιο, έχουμε προτείνει την επέκταση της συνθήκης New START τουλάχιστον για έναν χρόνο. Ας το σκεφτούν όλοι».

Ο Ρώσος πρόεδρος είπε ότι εάν ο Αμερικανός πρόεδρος συμφωνήσει να παράσχει πυραύλους κρουζ Tomahawk στην Ουκρανία, η Ρωσία θα απαντήσει ενισχύοντας την αντιαεροπορική άμυνά της.

Μιλώντας στο νυχτερινό βιντεοσκοπημένο μήνυμά του, ο Ζελένσκι δήλωσε ότι μία από τις γεννήτριες που παρείχαν έκτακτη ηλεκτροδότηση δεν λειτουργεί πλέον, επτά ημέρες μετά τη διακοπή των εξωτερικών γραμμών παροχής ρεύματος.

«Αυτή είναι η έβδομη ημέρα. Δεν έχει υπάρξει ποτέ πριν τέτοια επείγουσα κατάσταση στο εργοστάσιο της Ζαπορίζια. Η κατάσταση είναι κρίσιμη. Ο ρωσικός βομβαρδισμός έχει αποκόψει το εργοστάσιο από το δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας», δήλωσε ο Ζελένσκι.

«Και τώρα έχουμε πληροφορίες ότι μία από τις γεννήτριες έχει σταματήσει να λειτουργεί», ανέφερε. 

«Το Ιράν δεν θα υποκύψει στις πιέσεις σχετικά με τον εμπλουτισμό ουρανίου. Ο ιρανικός λαός δεν θα αποδεχτεί τον μηδενικό εμπλουτισμό ουρανίου», πρόσθεσε ο ίδιος σύμφωνα με το πρακτορείο Reuters.

«Στην παρούσα κατάσταση, οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ δεν εξυπηρετούν τα συμφέροντά μας. Οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ στην τρέχουσα κατάσταση είναι επιζήμιες. Θέλουν να μην  έχουμε πυραύλους, συμπεριλαμβανομένων των πυραύλων μεσαίου βεληνεκούς. 

Η αποδοχή διαπραγματεύσεων υπό την ύπαρξη απειλών σημαίνει ότι υποκύπτουμε στην πίεση. Κανένα έντιμο έθνος δεν το δέχεται αυτό.

Σπύρος Σιδέρης

Η λογική είναι απλή: για να «σώσεις τον κόσμο από τον πυρηνικό όλεθρο», πρέπει πρώτα να τον απειλήσεις με αυτόν.

Το σενάριο της συμφωνίας, όσο ελκυστικό κι αν ακούγεται σε όσους επιθυμούν τον τερματισμό του πολέμου, σκοντάφτει σε δομικά ερωτήματα: Ποιοι θα είναι οι όροι της; Ποια πλευρά θα υποχωρήσει; Τι θα σημαίνει αυτό για την ασφάλεια της Ευρώπης, την ανεξαρτησία της Ουκρανίας και την αρχιτεκτονική της διεθνούς τάξης;

Οι εκδοχές μιας ενδεχόμενης “μεγάλης συμφωνίας” ποικίλλουν:

• Η Ρωσία υποχωρεί από τους στρατηγικούς της στόχους, δέχεται εκεχειρία με βάση τη γραμμή του μετώπου και αποσπά ανταλλάγματα από τις ΗΠΑ (π.χ. άρση κυρώσεων, εγγυήσεις ασφάλειας).
• Η Κίνα και άλλες δυνάμεις του μη δυτικού κόσμου συντονίζουν πιέσεις προς τη Μόσχα, φοβούμενες ότι η παράταση του πολέμου οδηγεί σε παγκόσμια οικονομική αστάθεια ή και εμπορικό πόλεμο με τις ΗΠΑ.
• Οι ΗΠΑ, υπό τον Τραμπ, πιέζουν την Ουκρανία να αποδεχθεί μέρος των ρωσικών όρων για κατάπαυση πυρός, προσφέροντας πολιτική κάλυψη ως αντάλλαγμα.
• Σημαντικές εσωτερικές αλλαγές σε Ουκρανία ή Ρωσία (πολιτικές, κοινωνικές ή στρατιωτικές) αλλάζουν τη στάση μιας εκ των δύο πλευρών.
• Συνδυασμός όλων των παραπάνω, σε μια συντονισμένη διεθνή πρωτοβουλία που οδηγεί σε ένα νέο είδος συμβιβασμού.

Κανένα όμως από αυτά τα σενάρια δεν φαίνεται σήμερα ιδιαίτερα ρεαλιστικό. Αντίθετα, όλα τα σημάδια συγκλίνουν σε παρατεταμένη σύγκρουση και πιθανή κλιμάκωση. Ο ίδιος ο Τραμπ, όσο κι αν μιλάει για πυρηνική ετοιμότητα, έχει ιστορικά αποφύγει να αμφισβητήσει ανοιχτά τις δεσμεύσεις του ΝΑΤΟ έναντι των μελών του. Και αυτό έχει σημασία, καθώς επαναφέρει στο προσκήνιο το θεμελιώδες ερώτημα: είναι ρεαλιστικό ένα σενάριο άμεσης σύγκρουσης Ρωσίας–Δύσης;

Οι ενδείξεις, παρά τις πολεμικές ρητορικές, λένε όχι. Η βασική γραμμή ανάσχεσης μιας παγκόσμιας σύρραξης παραμένει ενεργή: ο φόβος της αμοιβαίας πυρηνικής καταστροφής. Αυτό ήταν που απέτρεψε έναν Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και εξακολουθεί να ισχύει σήμερα.

Ακόμη και σε περιβάλλον ακραίας ρητορικής –όπως η πρόσφατη πρόβλεψη του Πολωνού πρωθυπουργού Ντόναλντ Τουσκ για πιθανή ρωσική επίθεση στην Ευρώπη ως το 2027, βασισμένη σε εκτιμήσεις της MI6 και του ΝΑΤΟ– το βασικό επιχείρημα παραμένει ότι η Ρωσία, παρότι εξαπέλυσε απρόκλητη επίθεση κατά της Ουκρανίας, δεν έχει την ικανότητα να επιτεθεί στο ΝΑΤΟ χωρίς να αυτοκαταστραφεί.

Η συγκριτική ανάλυση των στρατιωτικών δυνατοτήτων ενισχύει αυτό το επιχείρημα:

• Η Ρωσία πολεμά εδώ και δύο χρόνια μια χώρα με υποπολλαπλάσιο πληθυσμό και στρατιωτική ισχύ, και παρά ταύτα δεν έχει επιτύχει στρατηγική υπεροχή.
• Η στρατιωτική της οικονομία έχει υπερβεί τα όρια βιωσιμότητας, με τις κυρώσεις να πλήττουν καίρια την εφοδιαστική της αλυσίδα.
• Ακόμη κι αν μεμονωμένα κράτη του ΝΑΤΟ διστάσουν σε περίπτωση ρωσικής πρόκλησης, η συνολική στρατιωτική δύναμη της Συμμαχίας είναι πολλαπλάσια της ρωσικής.

Επομένως, οποιαδήποτε συμβατική επίθεση της Ρωσίας κατά του ΝΑΤΟ είναι καταδικασμένη σε ήττα. Και για να την αποτρέψει, η Μόσχα θα έπρεπε να προσφύγει σε προληπτική χρήση πυρηνικών όπλων. Όμως αυτό σημαίνει άμεση πυρηνική ανταπάντηση και καταστροφή του ρωσικού κράτους. Η ηγεσία του Κρεμλίνου το γνωρίζει – και ακριβώς αυτός ο φόβος διατηρεί την ισορροπία του τρόμου.

Οι διακηρύξεις περί επικείμενης ρωσικής εισβολής στην Ευρώπη έχουν, κατά κύριο λόγο, επικοινωνιακή και πολιτική λειτουργία:

• Ενισχύουν τη δημόσια στήριξη στις στρατιωτικές δαπάνες των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
• Νομιμοποιούν τη συνεχιζόμενη ή και αυξανόμενη στήριξη της Ουκρανίας.
• Συγκρατούν φυγόκεντρες τάσεις εντός του ΝΑΤΟ και επανενσωματώνουν τις ΗΠΑ ως εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας.

Ωστόσο, όσο περισσότερο αναπαράγονται αυτά τα σενάρια, τόσο περισσότερο αυτοεκπληρούμενα μπορεί να γίνουν. Ο παρατεταμένος πόλεμος, η αύξηση της έντασης στα Βαλκάνια, η πόλωση στον Ειρηνικό με την Κίνα και η αστάθεια στη Μέση Ανατολή αυξάνουν τον κίνδυνο ενός λανθασμένου υπολογισμού ή μιας αιφνίδιας κλιμάκωσης.

Το κρίσιμο ερώτημα σήμερα δεν είναι «αν» θα ξεσπάσει Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, αλλά υπό ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσε να παρακαμφθεί ο αποτρεπτικός μηχανισμός του πυρηνικού φόβου. Τρεις είναι οι θεωρητικά πιθανές συνθήκες:

• Η απώλεια ορθολογισμού από ηγέτη πυρηνικής δύναμης, που θα επιλέξει την «έξοδο» μέσα από την πυρηνική καταστροφή.
• Η τεχνολογική πρόοδος που θα επιτρέψει την αχρήστευση του πυρηνικού οπλοστασίου του αντιπάλου.
• Η αποσύνθεση του ΝΑΤΟ και η επιστροφή της Ευρώπης σε κατακερματισμένες πολιτικές ενότητες χωρίς κοινή άμυνα, όπου η Ρωσία θα μπορούσε να επιτεθεί σε ευάλωτα κράτη χωρίς μαζική αποτροπή.

Όλες οι παραπάνω υποθέσεις είναι επί του παρόντος εκτός πραγματικότητας. Η ρητορική του Τραμπ, ακόμη και όταν μοιάζει αντινατοϊκή, δεν στοχεύει στην αποχώρηση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ, αλλά στην αναδιαπραγμάτευση των όρων συμμετοχής – οικονομικά κυρίως.

Κατά συνέπεια, το μοναδικό πραγματικό σημείο ανάφλεξης με ικανότητα να ανοίξει την «πύλη» προς τον Τρίτο Παγκόσμιο είναι ο ίδιος ο πόλεμος στην Ουκρανία. Καμία άλλη σύγκρουση με συμμετοχή πυρηνικών δυνάμεων στο παρελθόν –ούτε η Κορέα, ούτε το Βιετνάμ, ούτε το Αφγανιστάν– δεν είχε τόσο μεγάλη εμπλοκή, τόσο υψηλό ρίσκο στρατηγικής ήττας και τέτοιο βάθος συμμαχικών εξαρτήσεων.

Η κλιμακούμενη ανάμιξη του ΝΑΤΟ, με στρατιωτική, πληροφοριακή και οικονομική υποστήριξη στην Ουκρανία, εντείνει τον κίνδυνο πρόκλησης ρωσικής αντίδρασης, η οποία δεν αποκλείεται να περιλαμβάνει πυρηνικά όπλα εάν το Κρεμλίνο κρίνει ότι επίκειται στρατηγική ήττα.

Το ενδεχόμενο αυτό, όσο μακρινό κι αν φαίνεται, δεν είναι αμελητέο. Η μεταφορά πυρηνικών όπλων σε υποβρύχια, η ενεργοποίηση πυρηνικών σχηματισμών στην περιφέρεια της Ρωσίας και οι αναφορές σε πιθανά πλήγματα κατά κρίσιμων υποδομών (λιμάνια, ενέργεια) δημιουργούν ένα κλίμα ανησυχίας. Το πάγωμα των διαύλων επικοινωνίας και η διάχυση στρατηγικών κόκκινων γραμμών επιτείνουν τον κίνδυνο.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο στρατηγικό ή γεωπολιτικό. Είναι υπαρξιακό: Πώς κλείνεις μια πύλη προς τον Αρμαγεδδώνα;

Η απάντηση –όσο δύσκολη κι αν είναι– βρίσκεται στην επείγουσα ανάγκη εξεύρεσης πολιτικής λύσης στο ουκρανικό. Μια λύση που να διασώζει την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, να εξασφαλίζει τη σταθερότητα στην Ευρώπη και να επαναφέρει ένα λειτουργικό καθεστώς αποτροπής, χωρίς να οδηγεί σε ντε φάκτο υποταγή στο δίκαιο του ισχυρού.

Μέχρι τότε, η Ουκρανία παραμένει το μοναδικό πραγματικό σημείο ανάφλεξης που μπορεί να μετατραπεί σε παγκόσμια καταστροφή.