Σπύρος Σιδέρης

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση, η εξέλιξη αυτή συνιστά μια στρατηγική πρόκληση: πώς να αντιμετωπίσουν έναν διεθνή θεσμό που κερδίζει έδαφος, χωρίς να ενισχύσουν το αφήγημα περί «παρακμής της Δύσης»;

Η δυναμική του SCO και το «Πνεύμα της Σαγκάης»

Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, που ιδρύθηκε το 2001 στη Σαγκάη από έξι χώρες (Κίνα, Ρωσία, Καζακστάν, Κιργιστάν, Τατζικιστάν και Ουζμπεκιστάν), έχει εξελιχθεί σε μια δομή 26 κρατών – μελών, παρατηρητών και εταίρων διαλόγου, που καλύπτουν σχεδόν το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού και το 25% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Η φιλοσοφία του SCO, γνωστή ως «Πνεύμα της Σαγκάης», στηρίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, στο όφελος για όλους, στην ισότητα, στον σεβασμό της διαφορετικότητας και στη συμβουλευτική συναίνεση. Σε αντίθεση με συμμαχίες όπως το ΝΑΤΟ ή οι G7, που συχνά κατηγορούνται ότι υπηρετούν μια συγκεκριμένη ιδεολογική ή γεωπολιτική ατζέντα, το SCO προβάλλεται ως ένας ανοικτός, συμπεριληπτικός μηχανισμός συνεργασίας.

Αρχικά ο οργανισμός επικεντρώθηκε στην αντιμετώπιση της τρομοκρατίας, του εξτρεμισμού και του αυτονομισμού. Σταδιακά, όμως, επέκτεινε τη δράση του σε τομείς όπως η ενέργεια, η ψηφιακή οικονομία, η γεωργία, η πράσινη ανάπτυξη, αλλά και οι πολιτιστικές ανταλλαγές. Στην Τιαντζίν υπογράφηκαν μνημόνια για «Σταθμούς του Δρόμου του Μεταξιού», που διευκολύνουν τις διασυνοριακές μεταφορές, ενώ κινεζικές επενδύσεις, από τα εργαστήρια Luban στο Καζακστάν μέχρι έργα υγείας στο Ουζμπεκιστάν, παρουσιάστηκαν ως παραδείγματα «χειροπιαστών ωφελειών» για τα μέλη.

Η Κίνα στο επίκεντρο

Ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ υποδέχθηκε τους ξένους ηγέτες τονίζοντας ότι ο SCO καλείται να «χτίσει συναίνεση, να απελευθερώσει τη δυναμική συνεργασίας και να χαράξει οδικό χάρτη ανάπτυξης». Για το Πεκίνο, η φιλοξενία της συνόδου στην Τιαντζίν δεν είναι απλώς διπλωματική προβολή, αλλά μια σαφής δήλωση ότι η Κίνα μπορεί να ηγηθεί μιας πολυπολικής διεθνούς τάξης. Η χρονική συγκυρία –80 χρόνια από τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και την ίδρυση του ΟΗΕ– προσδίδει ιστορικό βάρος στο αφήγημα της Κίνας ότι είναι ο αυθεντικός υπερασπιστής του πολυμερούς συστήματος απέναντι στις «μονομερείς επιβολές» της Δύσης.

Στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι το εμπόριο της Κίνας με τα μέλη, παρατηρητές και εταίρους διαλόγου του SCO ανήλθε σε 890 δισ. δολάρια το 2024, ποσοστό 14,4% του συνόλου του κινεζικού εξωτερικού εμπορίου. Αυτό καταδεικνύει πώς ο οργανισμός λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος για το κινεζικό σχέδιο Belt and Road Initiative.

Ένας νέος πολυπολικός κόσμος

Η ανάλυση πολλών παρατηρητών συγκλίνει στο ότι το μονοπολικό σύστημα υπό τις Ηνωμένες Πολιτείες φθίνει, χωρίς όμως να έχει πλήρως διαμορφωθεί ένα νέο πολυπολικό πλαίσιο. Σε αυτό το κενό, το SCO φιλοδοξεί να αναλάβει ρόλο «στρατηγικής πυξίδας» για την Ευρασία και τον Παγκόσμιο Νότο. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνουν διπλωμάτες «η ισχύς του μονοπολικού συστήματος εξασθενεί, ενώ το πολυπολικό δεν έχει ακόμη εδραιωθεί· σε αυτή τη συγκυρία, ο SCO μπορεί να δώσει κατεύθυνση».

Η σύνοδος του 2025 αποτελεί την πολυπληθέστερη στην ιστορία του οργανισμού. Η συμμετοχή ηγετών από Ρωσία, Ινδία, Ιράν, Κεντρική Ασία, αλλά και παρατηρητών από τη Μέση Ανατολή και τη Νότια Ασία, δείχνει ότι ο SCO έχει εξελιχθεί σε έναν μηχανισμό που ενώνει ανταγωνιστές και εταίρους υπό την ίδια στέγη. Αυτό που για τη Δύση μοιάζει «ανομοιογένεια», για τον οργανισμό μετατρέπεται σε στρατηγικό πλεονέκτημα.

Αντιπαράθεση με το δυτικό αφήγημα

Το μήνυμα που εκπέμπει η Κίνα μέσω του SCO είναι σαφές: υπάρχει χώρος για μια διεθνή τάξη χωρίς ηγεμόνες, που δεν βασίζεται σε συμμαχίες αποκλεισμού αλλά σε εταιρικές σχέσεις. Η φράση «partnership over alliance, dialogue over confrontation» [συνεργασία αντί συμμαχίας, διάλογος αντί αντιπαράθεσης] συνοψίζει αυτή τη διαφοροποίηση. Σε αντίθεση με τα σχήματα τύπου G7 που συχνά επιβάλλουν όρους, ο SCO προβάλλει τη συναινετική διαδικασία ως «νέο κώδικα δημοφιλίας».

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες, η πρόκληση είναι διπλή. Από τη μία, η αμφισβήτηση της δυτικής «μονοπώλησης» των διεθνών θεσμών· από την άλλη, η ανάδειξη ενός εναλλακτικού μοντέλου που, έστω και αν δεν είναι απαλλαγμένο από αντιφάσεις, προσελκύει κράτη που αισθάνονται παραγκωνισμένα από το δυτικό σύστημα. Ο Έρικ Ολάντερ, επικεφαλής του China-Global South Project, τόνισε ότι ο SCO δημιουργεί «χώρους διαλόγου εκτός του διεθνούς συστήματος υπό αμερικανική ηγεσία».

Οι ανησυχίες της Δύσης

Η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό την άνοδο του SCO, ιδίως σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος στην Ουκρανία, η κρίση στη Μέση Ανατολή και οι εμπορικές εντάσεις με την Κίνα διαμορφώνουν ένα πολυεπίπεδο σκηνικό ρευστότητας. Οι Βρυξέλλες, από την πλευρά της, βρίσκονται σε δίλημμα: να στηρίξει πλήρως τη γραμμή των ΗΠΑ ή να αναζητήσει πιο αυτόνομες σχέσεις με την Κίνα, αξιοποιώντας τις οικονομικές δυνατότητες που προσφέρει η κινεζική αγορά και το δίκτυο συνεργασιών του SCO.

Η αντίληψη ότι η Κίνα χρησιμοποιεί τον οργανισμό ως πλατφόρμα για την ενίσχυση της δικής της σφαίρας επιρροής ενισχύει τους φόβους περί «νέου διπολισμού». Ωστόσο, η ίδια η δομή του SCO, με κράτη που έχουν διαφορετικές προτεραιότητες και συχνά συγκρουόμενα συμφέροντα, λειτουργεί περισσότερο ως χώρος διαχείρισης διαφορών παρά ως ομοιογενές μπλοκ.

Η Σύνοδος της Τιαντζίν έδειξε ότι το πολυμερές σύστημα δεν είναι παρελθόν, όπως συχνά προβάλλει η Δύση, αλλά μπορεί να μετασχηματιστεί σε εργαλείο ισχύος για δυνάμεις όπως η Κίνα. Ο SCO, με τις αντιφάσεις αλλά και τις δυναμικές του, προβάλλεται ως πρότυπο «νέου τύπου διεθνών σχέσεων». Η Ευρώπη και η Αμερική βρίσκονται μπροστά σε μια δύσκολη ισορροπία: να αναγνωρίσουν το δικαίωμα των αναδυόμενων δυνάμεων να συνδιαμορφώνουν τους κανόνες ή να επιμείνουν σε μια γραμμή περιορισμού που ενδέχεται να αποτύχει.

Σε κάθε περίπτωση, η Τιαντζίν ήταν κάτι περισσότερο από μια τυπική σύνοδο κορυφής: αποτέλεσε μια επίδειξη ισχύος της Κίνας και ένα μήνυμα ότι ο κόσμος δεν ανήκει πλέον αποκλειστικά στη Δύση. Το ερώτημα που απομένει είναι αν το δυτικό μπλοκ θα μπορέσει να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα ή αν θα επιλέξει να συγκρουστεί, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη διεθνή σταθερότητα.