Ο πόλεμος κατά του Ιράν έχει εξαπλωθεί στην περιοχή της Μέσης Ανατολής μετά την επίθεση του Ισραήλ στον Λίβανο σε απάντηση στις επιθέσεις της μαχητικής οργάνωσης Χεζμπολάχ. Η Τεχεράνη έχει εξαπολύσει πυραύλους και drones σε κράτη του Κόλπου, και ένα ιρανικής κατασκευής drone έπληξε βρετανική αεροπορική βάση στο Ακρωτήρι στην Κύπρο.

«Οι χώρες του Κόλπου εκφράζουν έντονη ανησυχία για την εξέλιξη της κρίσης και έχουν επισημάνει την επείγουσα ανάγκη ενίσχυσης των αμυντικών τους δυνατοτήτων, ιδίως των συστημάτων αεράμυνας και κατά των drones», δήλωσε ο Υπουργός Άμυνας Γκουίντο Κροζέτο.

Ο υπουργός δήλωσε ότι τα αιτήματα περιλαμβάνουν το σύστημα SAMP/T, μια γαλλο-ιταλική συστοιχία αεράμυνας γνωστή και ως MAMBA, ικανή να παρακολουθεί δεκάδες στόχους και να αναχαιτίζει έως και 10 ταυτόχρονα.

Το σύστημα SAMP/T είναι το μόνο σύστημα που παράγεται στην Ευρώπη και μπορεί να αναχαιτίσει βαλλιστικούς πυραύλους.
Η Ιταλία ήδη προμηθεύει συστήματα SAMP/T στην Ουκρανία για να την βοηθήσει να αμυνθεί έναντι της Ρωσίας, επομένως η διαθεσιμότητα πρόσθετων μονάδων για τα κράτη του Κόλπου είναι περιορισμένη.

«Είναι ένα πολύ λεπτό ζήτημα, δεδομένου ότι αυτές οι δυνατότητες έχουν ήδη μεγάλη ζήτηση και είναι περιορισμένες, στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών αναγκών και της υποστήριξης που έχει παρασχεθεί στην Ουκρανία μέχρι στιγμής», δήλωσε ο Κροζέτο κατά τη διάρκεια κοινοβουλευτικής ακρόασης.

Ο Κροζέτο, ο οποίος επέστρεψε την Κυριακή από το Ντουμπάι, όπου είχε αποκλειστεί με την οικογένειά του μετά την επίθεση στο Ιράν, μίλησε σε νομοθέτες μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι. Ο τελευταίος δήλωσε ότι η αναζωπύρωση του πολέμου αποτελεί άμεση απειλή για την ασφάλεια της Ιταλίας.

Δύο πλούσιες χώρες του Κόλπου κινδυνεύουν να ξεμείνουν από πυρομαχικά ενόψει ιρανικών επιθέσεων
Νωρίτερα τη Δευτέρα, το Bloomberg έγραψε, επικαλούμενο άτομα που γνωρίζουν το θέμα, ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) και το Κατάρ αναζητούν εξωτερική υποστήριξη για να αμυνθούν έναντι ιρανικών επιθέσεων και πιέζουν για τον τερματισμό του πολέμου.

Έτσι, τα ΗΑΕ και το Κατάρ λαμβάνουν μέτρα για να βρουν συμμάχους που μπορούν να πείσουν τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ να τερματίσει γρήγορα τον πόλεμο κατά του Ιράν.
Ο κύριος λόγος είναι ότι οι δύο πλούσιες χώρες του Κόλπου ανησυχούν πολύ για την πιθανότητα εξάντλησης των συστημάτων αεράμυνάς τους.

Τα ΗΑΕ και το Κατάρ, και οι δύο στενοί σύμμαχοι των ΗΠΑ που έχουν πληγεί από ιρανικά drones και πυραύλους από τότε που ξεκίνησαν οι αμερικανο-ισραηλινές επιθέσεις το Σάββατο, λένε στους συμμάχους τους ότι η σύγκρουση κινδυνεύει να ξεφύγει από τον έλεγχο και θα μπορούσε να οδηγήσει σε παρατεταμένες αυξήσεις των τιμών της ενέργειας.
Τα ΗΑΕ ζητούν επίσης βοήθεια για αντιαεροπορικές άμυνες μεσαίου βεληνεκούς, καθώς τα πυρομαχικά που χρειάζονται θα μπορούσαν να εξαντληθούν σε μια εβδομάδα.

Και το Κατάρ πιστεύει ότι το απόθεμά του σε πυραύλους Patriot θα μπορούσε να εξαντληθεί σε τέσσερις ημέρες και ζητά υποστήριξη για να αμυνθεί έναντι των ιρανικών επιθέσεων με drones.

Σπύρος Σιδέρης

Σύμφωνα με δυτικές εκτιμήσεις και διαρροές πληροφοριών, παρά τις απώλειες που υπέστη το ιρανικό πυραυλικό πρόγραμμα κατά τη σύγκρουση με το Ισραήλ τον Ιούνιο, η βασική υποδομή παραμένει λειτουργική.

Μάλιστα, σύμμαχοι των ΗΠΑ στην περιοχή φέρονται να προειδοποιούν ότι η πυραυλική ισχύς του Ιράν δεν έχει αποδυναμωθεί στον βαθμό που εκτιμούσε αρχικά η Ουάσινγκτον. Αντίθετα, η Τεχεράνη φαίνεται να έχει ανασυγκροτήσει κρίσιμες μονάδες, ειδικά σε ορεινές και δυσπρόσιτες περιοχές, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε προληπτική στρατιωτική εξουδετέρωση.

Ο πρώην Ιρανός διπλωμάτης Αμίρ Μουσαβί υποστηρίζει ότι μετά τον πόλεμο του Ιουνίου, το Ιράν αύξησε την παραγωγή πυραύλων, αξιοποιώντας φυσικά οχυρά και υπόγειες εγκαταστάσεις. Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Αμερικανός αναλυτής Ντέιβιντ Ντε Ρος προειδοποιεί ότι η Τεχεράνη διαθέτει μεγαλύτερο αριθμό επιθετικών πυραύλων από τα συστήματα αεράμυνας των κρατών του Κόλπου, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε «κορεσμό» των αμυντικών μηχανισμών σε περίπτωση μαζικής επίθεσης.

• Το μήνυμα που φέρεται να έχει στείλει η ιρανική ηγεσία στους περιφερειακούς συμμάχους των ΗΠΑ είναι σαφές: σε μια νέα κρίση, η απάντηση δεν θα είναι «συμβολική», αλλά θα στοχεύει απευθείας αμερικανικές βάσεις στον Κόλπο, όπου σταθμεύουν δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες. Πρόκειται για μια μορφή στρατηγικής αποτροπής, που επιχειρεί να μεταφέρει το κόστος της σύγκρουσης στο εσωτερικό του αμερικανικού στρατιωτικού σχεδιασμού.

Παράλληλα όμως με την κλιμάκωση, καταγράφεται και ένα παρασκηνιακό διπλωματικό άνοιγμα. Ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι οι ΗΠΑ είναι έτοιμες για διαπραγματεύσεις με το Ιράν, ενώ ανώτατοι Αμερικανοί αξιωματούχοι αποκάλυψαν πως έχουν σταλεί μηνύματα στην Τεχεράνη μέσω πολλαπλών διαύλων. Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγκτσί εμφανίστηκε επίσης αισιόδοξος για την πιθανότητα συμφωνίας, αν και παραδέχθηκε ότι η εμπιστοσύνη προς την Ουάσινγκτον παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη.

• Σύμφωνα με περιφερειακές πηγές, Τουρκία, Αίγυπτος και Κατάρ εργάζονται για τη διοργάνωση μιας ενδεχόμενης συνάντησης στην Άγκυρα, με τη συμμετοχή του απεσταλμένου του Λευκού Οίκου Στιβ Γουίτκοφ και ανώτερων Ιρανών αξιωματούχων, σε μια προσπάθεια αποτροπής γενικευμένου πολέμου. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι επαφές του πρωθυπουργού του Κατάρ Μοχάμεντ μπιν Αμπντουλραχμάν αλ Θάνι με τον Ιρανό αξιωματούχο ασφαλείας Αλί Λαριτζανί, αλλά και η τηλεφωνική επικοινωνία του Αιγύπτιου προέδρου Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι με τον Ιρανό πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν.

Ωστόσο, ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν Αλί Χαμενεΐ διατηρεί σκληρή ρητορική, προειδοποιώντας ότι οποιαδήποτε αμερικανική επίθεση θα μετατραπεί σε περιφερειακό πόλεμο, ενώ κατηγόρησε την Ουάσιγκτον ότι επιδιώκει τον έλεγχο των ιρανικών πόρων. Η διπλή αυτή εικόνα — σκληρή αποτροπή στο στρατιωτικό πεδίο και ελεγχόμενα ανοίγματα στο διπλωματικό — αποτυπώνει την εσωτερική στρατηγική ισορροπία της Τεχεράνης.

Στο επίκεντρο όλων αυτών βρίσκεται το Στενό του Ορμούζ, ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά περάσματα στον κόσμο. Από εκεί διέρχονται καθημερινά περίπου 21 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, δηλαδή πάνω από το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης, καθώς και αντίστοιχο ποσοστό του υγροποιημένου φυσικού αερίου. Οποιαδήποτε σοβαρή διαταραχή θα μπορούσε να εκτινάξει τις τιμές του πετρελαίου ακόμη και πάνω από τα 200 δολάρια το βαρέλι, προκαλώντας παγκόσμιο ενεργειακό σοκ.

• Αν και το Ιράν εξαρτάται και το ίδιο από το Στενό του Ορμούζ για τις εξαγωγές του, διαθέτει μέσα για να το μετατρέψει σε εργαλείο πίεσης: θαλάσσιες νάρκες, ταχύπλοα σκάφη, πυραύλους, μη επανδρωμένα συστήματα και τεχνολογίες ηλεκτρονικού πολέμου. Στο παρελθόν, η Τεχεράνη έχει ήδη επιδείξει αυτή την ικανότητα με επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια και κατασχέσεις εμπορικών πλοίων.

Έτσι, το Στενό του Ορμούζ λειτουργεί ως γεωοικονομικό όπλο, μεταφέροντας την αντιπαράθεση από το στρατιωτικό επίπεδο στην καρδιά της παγκόσμιας αγοράς ενέργειας. Σε αυτό το περιβάλλον, οι περιφερειακοί σύμμαχοι των ΗΠΑ, αν και επιθυμούν τη σταδιακή αποδυνάμωση του ιρανικού καθεστώτος, φοβούνται ένα «αιφνίδιο και βίαιο» σενάριο κατάρρευσης που θα οδηγήσει σε ανεξέλεγκτο χάος.

Η σημερινή κρίση δεν είναι απλώς μια σύγκρουση ισχύος, αλλά ένα σύνθετο παιχνίδι αποτροπής, διαπραγμάτευσης και οικονομικής αλληλεξάρτησης. Και όσο το Ιράν διατηρεί την ικανότητα να πλήξει τόσο στρατιωτικούς στόχους όσο και την παγκόσμια ενεργειακή ροή, η Ουάσινγκτον καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην πίεση και τη διπλωματία, γνωρίζοντας ότι μια λανθασμένη κίνηση μπορεί να μετατρέψει μια περιφερειακή κρίση σε παγκόσμιο σοκ.

Σπύρος Σιδέρης

Οι κινήσεις είναι πραγματικές, τα σήματα πολλαπλά και η περιοχή διαβάζει το «μήνυμα» πριν ακόμη γραφτεί το τελικό κεφάλαιο.

Η «στιγμή μηδέν» που δεν ήρθε

Το πρώτο στοιχείο που ξεχωρίζει στις ταραχές του Ιανουαρίου είναι ότι ξεκίνησαν με κοινωνικό-οικονομικό φορτίο, αλλά γρήγορα μετατράπηκαν σε πεδίο πολιτικής σύγκρουσης, όπου η εικόνα μετρά σχεδόν όσο και τα γεγονότα.

Διεθνή μέσα περιέγραψαν μια κλιμάκωση από καθαρά οικονομική διαμαρτυρία σε ευρύτερο αντικυβερνητικό κύμα.

Κι όμως, η «κρίσιμη μάζα» –το σημείο όπου μια διαμαρτυρία γίνεται διαρκής κρίση με διάρκεια, ενιαίο αφήγημα και οργανωτική συνοχή– δεν σχηματίστηκε.

Το καθεστώς, όπως αποτυπώνεται και σε αναφορές οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αντέδρασε με ιδιαίτερα σκληρή καταστολή, στέλνοντας ένα μήνυμα κόστους σε όποιον σκέφτεται να επιμείνει.

Ο εξωτερικός «καθρέφτης» και το ρίσκο της υπερ-πολιτικοποίησης

Στην Ουάσιγκτον –και όχι μόνο– η εξέγερση αντιμετωπίστηκε ως πιθανή «ευκαιρία επιτάχυνσης». Ο Ντόναλντ Τραμπ απηύθυνε ανοιχτό κάλεσμα στους Ιρανούς διαδηλωτές να συνεχίσουν και να «πάρουν τους θεσμούς», συνοδεύοντάς το με τη φράση ότι «η βοήθεια έρχεται».

Είναι μια παρέμβαση που ξεπερνά την κλασική ρητορική «συμπαράστασης» και αγγίζει τη ζώνη του πολιτικού υποκινητισμού, με όλες τις προβλέψιμες συνέπειες: αυξάνει το καθεστωτικό αφήγημα περί ξένης ανάμειξης και δυσκολεύει την κοινωνική συσπείρωση γύρω από καθαρά εσωτερικά αιτήματα.

Παράλληλα, η Τουρκία προειδοποίησε δημόσια ότι μια ξένη παρέμβαση θα έφερνε μεγαλύτερη κρίση στο Ιράν και στην περιοχή, καλώντας σε διαπραγματεύσεις. Η Άγκυρα δεν είναι «ουδέτερος παρατηρητής» του Ιράν, αλλά ακριβώς γι’ αυτό η προειδοποίηση έχει βαρύτητα: όταν μια περιφερειακή δύναμη μιλά για κίνδυνο ντόμινο, συνήθως βλέπει ήδη το εύφλεκτο υλικό.

Γιατί δεν πέτυχε η εξέγερση; Τέσσερις πρακτικοί λόγοι

Πρώτον, η συνοχή του κρατικού μηχανισμού δεν έσπασε. Για να περάσει ένα κύμα διαμαρτυριών στο επόμενο επίπεδο χρειάζεται ρήγμα σε υπηρεσίες ασφαλείας, διοίκηση ή οικονομικούς πυλώνες. Δεν υπήρξε τέτοια ένδειξη.

Δεύτερον, δεν προέκυψε ενιαία ηγεσία/συντονισμός που να ενοποιεί αιτήματα, να συγκρατεί την εκτροπή και να μετατρέπει την οργή σε σταθερή πολιτική δύναμη. Σε μια χώρα μεγέθους και πολυπλοκότητας όπως το Ιράν, η διάχυση χωρίς κέντρο δίνει αρχικά ορμή, αλλά δυσκολεύει την αντοχή.

Τρίτον, ο φόβος της αποσταθεροποίησης λειτούργησε ως «φρένο» για σημαντικό μέρος της κοινωνίας. Ακόμη κι όσοι διαφωνούν βαθιά, δεν ταυτίζονται εύκολα με προοπτικές που θυμίζουν εμφύλια τροχιά ή περιφερειακή ανάφλεξη – ειδικά όταν η περιοχή είναι γεμάτη παραδείγματα κρατικής κατάρρευσης.

Τέταρτον, το πέρασμα μέρους του κινήματος σε σκηνές βίας/βανδαλισμών (όπου και αν οφείλεται) λειτούργησε διχαστικά: αφαιρεί «ηθικό πλεονέκτημα», δίνει στο κράτος νομιμοποιητικό άλλοθι για σκληρότερη καταστολή και επιτρέπει στο καθεστωτικό αφήγημα να βαφτίσει τα πάντα «απειλή». (Εδώ χρειάζεται προσοχή: άλλο η κατανόηση του μηχανισμού και άλλο η γενίκευση.)

Ο Κόλπος «γεμίζει»: η στρατιωτική πίεση ως επόμενο εργαλείο

Την ώρα που το εσωτερικό μέτωπο δεν έδωσε την «κατάρρευση» που κάποιοι προεξοφλούσαν, οι ΗΠΑ μετέφεραν το κέντρο βάρους στην αποτροπή με ισχύ. Αμερικανική ομάδα κρούσης αεροπλανοφόρου και συνοδευτικά πλοία κατευθύνθηκαν/εισήλθαν στην περιοχή ευθύνης της Κεντρικής Διοίκησης, αυξάνοντας τις δυνατότητες της Ουάσιγκτον «για άμυνα ή και για πιθανή στρατιωτική δράση», όπως περιγράφηκε.

Το κρίσιμο εδώ δεν είναι μόνο η μετακίνηση καθαυτή, αλλά το σήμα: όταν η Ουάσιγκτον ανεβάζει ναυτικό και αεροπορικό αποτύπωμα, δημιουργεί πραγματική δυνατότητα επιλογών – από επίδειξη ισχύος και «κλείδωμα» στόχων μέχρι περιορισμένα πλήγματα.

Και καθώς η ρητορική κλιμακώνεται, η Τεχεράνη απαντά επίσης με απειλές για πρωτοφανή αντίδραση σε περίπτωση επίθεσης.

Επίθεση στο Ιράν; Το σενάριο που γίνεται πιο «ορατό», όχι αναπόφευκτο

Μια αμερικανική επίθεση δεν είναι δεδομένη – και η ιστορία στη Μέση Ανατολή διδάσκει ότι τα «σενάρια» συχνά χρησιμοποιούνται ως εργαλείο πίεσης χωρίς να υλοποιούνται.

Όμως η συνύπαρξη τριών παραγόντων την κάνει πιο ορατή: εσωτερική αναταραχή που δεν οδήγησε σε αλλαγή, δημόσιες παρεμβάσεις που φλερτάρουν με αλλαγή καθεστώτος και στρατιωτική συγκέντρωση στον Κόλπο που μειώνει τον χρόνο απόφασης.

Το πραγματικό διακύβευμα, λοιπόν, είναι αν η αποτυχία της εξέγερσης οδηγεί σε μια πιο επικίνδυνη «μετάφραση» της πίεσης: από το κοινωνικό στο στρατιωτικό.

Και αν συμβεί αυτό, το κόστος δεν θα το πληρώσει μόνο το Ιράν. Θα το πληρώσει ολόκληρη η περιοχή, σε μια στιγμή που αρκεί μια σπίθα για να γίνει ο Περσικός Κόλπος ξανά το κέντρο μιας σύγκρουσης με παγκόσμια ουρά.

Σπύρος Σιδέρης

Αφορμή για τη νέα αυτή ρητορική αποτέλεσαν οι δηλώσεις του υποστράτηγου Μοχάμαντ Ακμπάρ Ζαντέχ, πολιτικού συμβούλου του διοικητή των ναυτικών δυνάμεων των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, ο οποίος υποστήριξε ότι το Ιράν διαθέτει πλέον «πλήρη και έξυπνο έλεγχο» στα Στενά, χωρίς να χρειάζεται τις παραδοσιακές μεθόδους ναρκοθέτησης ή φυσικού αποκλεισμού. Σύμφωνα με τον ίδιο, η στρατιωτική και τεχνολογική εξέλιξη της χώρας επιτρέπει μια πιο ευέλικτη και «νομικά καλυμμένη» παρέμβαση στη ναυσιπλοΐα.

• Η έννοια του έξυπνου ελέγχου δεν είναι εντελώς νέα. Είχε αναφερθεί και στο παρελθόν από τον πρώην αρχηγό των Φρουρών, τον στρατηγό Μοχάμαντ Αλί Τζαφάρι, όμως σήμερα αποκτά μεγαλύτερο βάρος λόγω του περιφερειακού κλίματος αστάθειας και της εμπλοκής των ΗΠΑ σε πολλαπλά μέτωπα. Ο απόστρατος αξιωματικός του ναυτικού των Φρουρών, Μοχάμαντ Ρεζά Μοχαμαντί, εξηγεί ότι η Τεχεράνη διαθέτει δύο βασικές επιλογές: είτε τον φυσικό αποκλεισμό μέσω στρατιωτικής παρουσίας και επιθέσεων σε πλοία, είτε τον «έξυπνο έλεγχο» μέσω επιλεκτικής παρεμπόδισης της ναυσιπλοΐας, με πρόσχημα νομικές παραβάσεις και διεθνείς κανονισμούς.

Στην πράξη, ο «έξυπνος έλεγχος» σημαίνει ότι το Ιράν μπορεί να σταματά, να ελέγχει και να κατάσχει πλοία επικαλούμενο υποτιθέμενες παραβιάσεις, οδηγώντας τα σε ιρανικά λιμάνια για έρευνα και δικαστική διαδικασία. Πρόκειται για ένα εργαλείο πίεσης που επιτρέπει στην Τεχεράνη να δημιουργεί κρίσεις χαμηλής έντασης χωρίς να προκαλεί ευθέως μια άμεση στρατιωτική σύγκρουση.

Η στρατιωτική υποδομή πίσω από αυτή τη στρατηγική είναι εκτεταμένη. Σύμφωνα με Ιρανούς αναλυτές, το Ιράν διαθέτει υπερταχύπλοα επιθετικά σκάφη, επανδρωμένα και μη, εξοπλισμένα με τηλεχειριζόμενα όπλα, υποβρύχια με τορπίλες και πυραύλους, δυνατότητα ναρκοθέτησης, καθώς και πυραυλικά συστήματα κατά πλοίων τόσο κατά μήκος των ακτών όσο και στο εσωτερικό της χώρας. Το πλέγμα αυτό συμπληρώνεται από μη επανδρωμένα αεροσκάφη και δορυφορικά συστήματα παρακολούθησης της ναυσιπλοΐας.

• Ο καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, Μοχάμαντ Σαντέκ Κουσκι, θεωρεί ότι τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό σημείο, αλλά ένα στρατηγικό πεδίο αποτροπής που εκτείνεται από τον Περσικό Κόλπο έως τη Θάλασσα του Ομάν και τον Ινδικό Ωκεανό. Κατά την άποψή του, η Τεχεράνη έχει τόσο τη βούληση όσο και την ικανότητα να παραλύσει τη θαλάσσια κυκλοφορία αν θεωρήσει ότι απειλείται η εθνική ασφάλεια, χαρακτηρίζοντας τον Ορμούζ «νόμιμο όπλο πίεσης» στη φαρέτρα της ιρανικής στρατηγικής.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το «κρυφό» κόστος: ακόμη και χωρίς πλήρες κλείσιμο του περάσματος, η παραμικρή ένδειξη ότι η Τεχεράνη μπορεί να επιβάλει επιλεκτική παρεμπόδιση αρκεί για να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις στις αγορές. Η προοπτική αυξημένου ναυτιλιακού κινδύνου μεταφράζεται σχεδόν άμεσα σε υψηλότερα ασφάλιστρα κινδύνου για τα δεξαμενόπλοια, σε ακριβότερους ναύλους και, τελικά, σε ανοδικές πιέσεις στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου και των καυσίμων. Με άλλα λόγια, ο έξυπνος έλεγχος λειτουργεί ως μοχλός που μπορεί να «χτυπήσει» την παγκόσμια αγορά ενέργειας ακόμη και με περιορισμένες, στοχευμένες κινήσεις.

Ωστόσο, δεν λείπουν οι πιο επιφυλακτικές φωνές στο εσωτερικό του Ιράν. Πρώην διπλωμάτες και αναλυτές προειδοποιούν ότι ένα πλήρες κλείσιμο των Στενών θα ισοδυναμούσε με οικονομική αυτοχειρία, καθώς θα οδηγούσε σε άμεση διεθνή στρατιωτική αντίδραση και θα έθετε την Τεχεράνη στο επίκεντρο μιας παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης. Όπως σημειώνει Ιρανός διπλωματικός παράγοντας, «η σημασία του Ορμούζ για την παγκόσμια αγορά είναι τέτοια που καμία μεγάλη δύναμη δεν θα δεχόταν παθητικά τον αποκλεισμό του». Σε αυτό το πλαίσιο, οι επικριτές της σκληρής γραμμής επιμένουν ότι ένα βήμα «πέρα από την απειλή» θα μπορούσε να οδηγήσει σε διπλωματική απομόνωση και να μετατρέψει την Ισλαμική Δημοκρατία σε στόχο μιας ευρύτερης στρατιωτικής επέμβασης.

• Έτσι, ο έξυπνος έλεγχος μοιάζει περισσότερο με εργαλείο αποτροπής παρά με άμεσο πολεμικό σχέδιο. Είναι ένα μέσο διαρκούς υπενθύμισης ότι το Ιράν διαθέτει τη δυνατότητα να προκαλέσει παγκόσμιες αναταράξεις, χωρίς απαραίτητα να «τραβήξει τη σκανδάλη». Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορεί να το κάνει, αλλά αν και πότε θα θεωρήσει ότι το κόστος μιας τέτοιας κίνησης αξίζει το ρίσκο — και αν μπορεί να ελέγξει τη δυναμική μιας κρίσης που, από τη στιγμή που θα ξεκινήσει, δύσκολα «μαζεύεται».

Σε κάθε περίπτωση, τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν ένα από τα πιο επικίνδυνα γεωπολιτικά σημεία τριβής του πλανήτη. Και όσο η ένταση μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσινγκτον παραμένει υψηλή, ο «έξυπνος έλεγχος» θα λειτουργεί ως σιωπηλή απειλή – ένα «αόρατο όπλο» που μπορεί να μετατρέψει μια περιφερειακή κρίση σε παγκόσμιο σοκ μέσα σε λίγες ώρες.

Σπύρος Σιδέρης

Η εικόνα αυτή διαμορφώνεται σε μια συγκυρία όπου η Τεχεράνη υφίσταται άμεσες επιθέσεις στα εδάφη της, βλέπει το δίκτυο των συμμάχων της στη Μέση Ανατολή να φθείρεται και ταυτόχρονα αδυνατεί να προβεί σε συγκροτημένη αντίδραση.

Η παρακαταθήκη της επανάστασης και η μετατόπιση του παρόντος

Από το 1979, το Ιράν επεδίωξε συστηματικά να μετατρέψει το σιιτικό θρησκευτικό συναίσθημα σε πολιτικό εργαλείο περιφερειακής στρατηγικής. Σε χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, το Μπαχρέιν και το Ιράκ, σιιτικές κοινότητες υπήρξαν για δεκαετίες αντικείμενο ιδεολογικής επιρροής και μέσο για έμμεση παρέμβαση στις εσωτερικές υποθέσεις των αντίπαλων καθεστώτων.

Ωστόσο, παρά το παρελθόν αυτό, η τρέχουσα γεωπολιτική συνθήκη καταδεικνύει ότι οι ίδιες αυτές κοινότητες δεν κινητοποιούνται πλέον υπέρ της Τεχεράνης, ακόμη και όταν η τελευταία βάλλεται ευθέως από ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις στο Λίβανο, τη Συρία, την Υεμένη αλλά και εντός των ιρανικών συνόρων.

Η αποτυχία αυτή δεν είναι απλώς επιχειρησιακή· συνιστά στρατηγική ήττα στην καρδιά του σιιτικού δόγματος εξωτερικής πολιτικής του Ιράν.

Αποστασιοποίηση των Σιιτών: Πολιτικό φαινόμενο ή στρατηγική επιλογή;

Οι Σιίτες του Κόλπου, που παραδοσιακά βρίσκονταν στο περιθώριο των πολιτικών συστημάτων και λειτουργούσαν ως δυνάμει εσωτερική αντιπολίτευση, ήταν για το Ιράν προνομιακό πεδίο επιρροής. Ωστόσο, μετά τις επιθέσεις του Ισραήλ και των ΗΠΑ τον Οκτώβριο, η Τεχεράνη δεν κατάφερε να αναζωπυρώσει τις παραδοσιακές μηχανές κινητοποίησης.

Ούτε μαζικές διαδηλώσεις, ούτε ρητορικές στηρίξεις, ούτε έκδηλες πολιτικές πιέσεις παρατηρήθηκαν σε χώρες με έντονη σιιτική παρουσία. Ακόμη και ο Μουκτάντα αλ-Σαντρ στο Ιράκ, ισχυρή και χαρισματική φιγούρα του σιιτικού κόσμου, προέτρεψε τη σιιτική κοινότητα να μην εμπλακεί, στέλνοντας ξεκάθαρο μήνυμα αποστασιοποίησης από την Τεχεράνη.

Η αιφνίδια στροφή: Τρεις καθοριστικοί λόγοι

Η αδρανοποίηση των σιιτικών πληθυσμών δεν είναι τυχαία. Στην παρούσα συγκυρία, διακρίνονται τρεις βασικές αιτίες για την απώλεια της «ήπιας ισχύος» του Ιράν:

1. Η συμφωνία Ιράν–Σαουδικής Αραβίας με διαμεσολάβηση της Κίνας (Μάρτιος 2022): Το άνοιγμα διαλόγου ανάμεσα στα δύο μεγάλα περιφερειακά αντίπαλα, σε συνδυασμό με την επιθυμία αποφυγής ανάφλεξης, περιόρισε τη νομιμοποίηση παρέμβασης του Ιράν στις εσωτερικές υποθέσεις των γειτόνων του. Η ρητορική σύγκρουσης αντικαταστάθηκε από διπλωματική εγκράτεια, αποδυναμώνοντας τη δυνατότητα ενεργοποίησης των σιιτικών κοινοτήτων.
2. Η στρατιωτική φθορά της Χεζμπολάχ και των ιρανικών δυνάμεων: Μετά τις επιθέσεις του Ισραήλ, ακόμη και η Χεζμπολάχ, το «αιχμηρό δόρυ» του Ιράν, υπέστη σοβαρές απώλειες, με αποτέλεσμα την πτώση του ηθικού και την αμφισβήτηση της αξιοπιστίας της Τεχεράνης. Η δυστοκία του Ιράν να υπερασπιστεί τα ερείσματά του στη Συρία και να εμπλακεί ενεργά, επιδείνωσε το αίσθημα αδυναμίας και απογοήτευσης μεταξύ των συμμάχων του.
3. Η καταστολή και ο φόβος στις ίδιες τις σιιτικές κοινότητες: Οι αυστηρές πολιτικές ασφαλείας των μοναρχιών του Κόλπου, σε συνδυασμό με την απογοήτευση από την αραβική άνοιξη, ενίσχυσαν τον φόβο για τις συνέπειες πιθανής κινητοποίησης. Οι σιιτικές μειονότητες, αντί να αναζητήσουν ρήξη, επέλεξαν την ουδετερότητα και την αυτοπροστασία, κρατώντας αποστάσεις από τα κελεύσματα της Τεχεράνης.

Η θρυμματισμένη εικόνα της «σιιτικής ηγεσίας»

Η κρίση αυτή δεν πλήττει μόνο την στρατηγική αξιοπιστία του Ιράν, αλλά και τη συμβολική του πρωτοκαθεδρία στον σιιτικό κόσμο. Η αποτυχία του να εμπνεύσει, να κινητοποιήσει και να συσπειρώσει ενόψει υπαρξιακών απειλών, αποκαλύπτει τη θεσμική και ηγετική κόπωση του σιιτικού εγχειρήματος της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Το αφήγημα του «άξονα της αντίστασης», που για δεκαετίες έδινε ταυτότητα και ιδεολογική συνοχή στους συμμάχους του Ιράν, σήμερα ακούγεται κενό. Η σιωπή των δρόμων δεν είναι αποτέλεσμα μόνο καταστολής, αλλά κυρίως απώλειας εμπιστοσύνης και προσδοκίας.

Στρατηγικές συνέπειες για την Τεχεράνη

Το Ιράν, πλέον, αντιμετωπίζει ένα διπλό πρόβλημα:

• Στρατιωτικό, καθώς τα ερείσματά του στη Συρία, στο Λίβανο και στην Υεμένη αποδυναμώνονται χωρίς να μπορεί να παρέμβει καταλυτικά.
• Ιδεολογικό–πολιτικό, καθώς η βασική του δύναμη – η ικανότητα να διαμορφώνει κοινότητες, αφηγήματα και συμπεριφορές μέσω της θρησκευτικής ταυτότητας – υποχωρεί δραματικά.

Η απώλεια αυτής της πολιτικής μαγνητικής δύναμης δεν σημαίνει αναγκαστικά κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος, αλλά αλλαγή φάσης: από ηγετική περιφερειακή δύναμη, σε αμυντικό και περικυκλωμένο κράτος, που παλεύει να διατηρήσει τα ελάχιστα κεκτημένα του.

Το τέλος μιας εποχής επιρροής;

Η μετά τις 7 Οκτωβρίου εποχή φέρνει για το Ιράν μια άνευ προηγουμένου αμφισβήτηση της θέσης του στον σιιτικό κόσμο. Η σιωπή των σιιτικών πληθυσμών, η απροθυμία εμπλοκής των συμμάχων, η απώλεια ηγεμονικού ερείσματος και η στρατιωτική φθορά, συγκλίνουν σε ένα ιστορικό σημείο καμπής.

Μένει να φανεί αν η Τεχεράνη θα μπορέσει να ανασυγκροτήσει την επιρροή της, προσαρμοζόμενη στη νέα πραγματικότητα, ή αν βρισκόμαστε μπροστά στην αρχή του τέλους μιας στρατηγικής που στηρίχθηκε επί δεκαετίες στην ταυτότητα, την πίστη και τη σύγκρουση.