Του Μιχάλη Χριστοδουλίδη*

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο αγωγός TAP, μέσω του οποίου μεταφέρεται φυσικό αέριο προς την Ελλάδα και την Ευρώπη. Σε ένα σενάριο ελληνοτουρκικής κρίσης ή γενικότερης περιφερειακής αποσταθεροποίησης, η πιθανότητα διακοπής ή περιορισμού της ροής φυσικού αερίου θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο στρατηγικής πίεσης. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα είχε άμεσες συνέπειες όχι μόνο στην οικονομία, αλλά κυρίως στη λειτουργία κρίσιμων υποδομών και στην επιχειρησιακή ετοιμότητα της χώρας.

Παράλληλα, η Ελλάδα εξαρτάται ενεργειακά και από χώρες που διατηρούν στενές πολιτικές ή στρατηγικές σχέσεις με την Τουρκία, όπως το Κατάρ, η Λιβύη και η Αλγερία. Η συγκέντρωση ενεργειακών προμηθειών σε κράτη φιλικά προσκείμενα προς έναν ανταγωνιστικό δρώντα περιορίζει τη στρατηγική αυτονομία της Ελλάδας και αυξάνει τον κίνδυνο έμμεσων πιέσεων μέσω της ενεργειακής διπλωματίας.

Η ενέργεια δεν αποτελεί απλώς οικονομικό αγαθό, αλλά κρίσιμο συντελεστή εθνικής ισχύος. Η απρόσκοπτη ενεργειακή τροφοδοσία είναι απαραίτητη για τη λειτουργία των Ενόπλων Δυνάμεων, των δικτύων διοίκησης και ελέγχου, των συστημάτων επικοινωνιών και των κρίσιμων κρατικών υποδομών. Σε συνθήκες κρίσης ή πολεμικής έντασης, η διατάραξη του ενεργειακού εφοδιασμού μπορεί να υπονομεύσει την επιχειρησιακή ετοιμότητα της χώρας ακόμη και χωρίς άμεση στρατιωτική σύγκρουση, στο πλαίσιο υβριδικών απειλών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι περίπου το 40% των εισαγόμενων καυσίμων που χρησιμοποιούνται από τις Ένοπλες Δυνάμεις αφορά τη λειτουργία στρατιωτικών εγκαταστάσεων, όπως στρατόπεδα, βάσεις, αεροδρόμια, ναύσταθμοι, κέντρα διοίκησης, συστήματα επιτήρησης, καθώς και ανάγκες θέρμανσης, ψύξης και ηλεκτροδότησης. Το υπόλοιπο 60% αφορά την επιχειρησιακή κίνηση αρμάτων μάχης, αεροσκαφών και πολεμικών πλοίων, δηλαδή τον πυρήνα της αποτρεπτικής ισχύος της χώρας.

Η διάκριση αυτή είναι στρατηγικά κρίσιμη. Ενώ το επιχειρησιακό σκέλος των καυσίμων είναι δύσκολο να υποκατασταθεί στο άμεσο μέλλον, το ενεργειακό φορτίο των στρατιωτικών εγκαταστάσεων μπορεί σε μεγάλο βαθμό να αυτονομηθεί μέσω εγχώριων πηγών ενέργειας. Η αξιοποίηση της εθνικής βιομάζας (γεωργικά υπολείμματα, δασική βιομάζα, οργανικά απόβλητα), η χρήση γεωθερμίας για θέρμανση και ψύξη στρατιωτικών βάσεων, η ανάπτυξη μικρών υδροηλεκτρικών έργων και η εγκατάσταση συστημάτων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας με αποθήκευση μπορούν να καλύψουν μεγάλο μέρος των σταθερών ενεργειακών αναγκών των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η κάλυψη αυτού του 40% μέσω εγχώριων και αποκεντρωμένων ενεργειακών πηγών θα είχε πολλαπλά στρατηγικά οφέλη.

 ●Πρώτον, θα μείωνε άμεσα την εθνική αμυντική ενεργειακή εξάρτηση και την ευαλωτότητα σε διακοπές εισαγωγών.

 ●Δεύτερον, θα εξασφάλιζε τη βασική λειτουργικότητα στρατιωτικών εγκαταστάσεων ακόμη και σε συνθήκες ενεργειακού αποκλεισμού. 

 ●Τρίτον, θα απελευθέρωνε εισαγόμενα καύσιμα αποκλειστικά για μάχιμες επιχειρήσεις, ενισχύοντας την αντοχή και τη διάρκεια της αποτρεπτικής ισχύος.

Παράλληλα, η συνολική ενεργειακή στρατηγική της χώρας οφείλει να βασίζεται στη διαφοροποίηση προμηθευτών και συμμαχιών, με έμφαση σε συνεργασίες με κράτη όπως το Ισραήλ, η Αίγυπτος και η Νορβηγία, μειώνοντας την εξάρτηση από διαδρομές που μπορούν να εργαλειοποιηθούν γεωπολιτικά.

Συμπερασματικά, η ενεργειακή αυτονομία δεν αποτελεί δευτερεύον τεχνικό ζήτημα, αλλά κεντρικό στοιχείο εθνικής άμυνας και αποτροπής. Η ενεργειακή αυτονόμηση των στρατιωτικών υποδομών μέσω εγχώριων πηγών ενέργειας λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος, ενισχύει την ανθεκτικότητα του κράτους και περιορίζει τα περιθώρια στρατηγικού εκβιασμού. Σε ένα ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον, η ενέργεια αποτελεί ισχύ — και η ενεργειακή αυτάρκεια προϋπόθεση εθνικής κυριαρχίας.

*Διπλ Μηχανολόγος Μηχανικός ΑΠΘ Ενεργειακός Αναλυτής

Του Μιχάλη Χριστοδουλίδη*

Η λειτουργία των Ενόπλων Δυνάμεων εξαρτάται άμεσα από τη διαθεσιμότητα καυσίμων. Οι μετακινήσεις, η επιχειρησιακή ετοιμότητα, οι ασκήσεις, καθώς και οι αεροναυτικές επιχειρήσεις προϋποθέτουν συνεχή και ασφαλή ενεργειακό εφοδιασμό.

Όταν αυτός ο εφοδιασμός στηρίζεται κυρίως σε εισαγωγές, η χώρα καθίσταται ευάλωτη σε εξωτερικές πιέσεις, διακοπές εφοδιασμού και πολιτικούς εκβιασμούς.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η γεωπολιτική διάσταση των αγωγών φυσικού αερίου που διέρχονται από την Τουρκία. Ο έλεγχος που ασκεί η Άγκυρα στον TurkStream, αλλά και στον TAP μέσω του τουρκικού δικτύου TANAP, της προσδίδει τη δυνατότητα να επηρεάζει τις ενεργειακές ροές προς την Ελλάδα.

Σε περίπτωση σοβαρής ελληνοτουρκικής έντασης, η πιθανότητα περιορισμού ή διακοπής της παροχής φυσικού αερίου δεν μπορεί να αγνοηθεί, καθώς θα είχε άμεσες συνέπειες στην οικονομική λειτουργία της χώρας και, κατ’ επέκταση, στην αμυντική της αντοχή.

Πέραν των αγωγών, κρίσιμο ζήτημα αποτελεί και η προέλευση του αργού πετρελαίου και των συναφών πετρελαϊκών προϊόντων που εισάγει η Ελλάδα. Σημαντικό μέρος αυτών προέρχεται από χώρες με μουσουλμανικό πληθυσμό, όπως η Αίγυπτος, το Κατάρ, η Αλγερία και η Νιγηρία, οι οποίες, σε διαφορετικό βαθμό, διατηρούν φιλικές ή στρατηγικές σχέσεις με την Τουρκία.

Το γεγονός αυτό δεν συνεπάγεται αυτομάτως εχθρική στάση απέναντι στην Ελλάδα, ωστόσο δημιουργεί ένα πλέγμα εξαρτήσεων που δεν μπορεί να θεωρείται αδιάφορο από πλευράς εθνικής αμυντικής στρατηγικής. Σε περιόδους κρίσης, οι διεθνείς συσχετισμοί και οι πολιτικές προτεραιότητες των χωρών-προμηθευτών ενδέχεται να επηρεάσουν την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού.

Η ενεργειακή εξάρτηση, επομένως, δεν είναι απλώς οικονομικό ή τεχνικό ζήτημα, αλλά καθαρά στρατηγικό. Η αβεβαιότητα στον εφοδιασμό καυσίμων μπορεί να αυξήσει το κόστος λειτουργίας των Ενόπλων Δυνάμεων, να περιορίσει την επιχειρησιακή ευελιξία της χώρας και να μειώσει τα περιθώρια αντίδρασης σε ένα εχθρικό ή ασταθές περιβάλλον.

Συμπερασματικά, η μειωμένη ενεργειακή αυτονομία της Ελλάδας και η εξάρτησή της τόσο από αγωγούς που ελέγχονται από ανταγωνιστικές χώρες όσο και από προμηθευτές με σύνθετες γεωπολιτικές σχέσεις, αποτελεί παράγοντα στρατηγικής ευαλωτότητας.

Η ενέργεια είναι εργαλείο ισχύος και πίεσης· και για την Ελλάδα, η αντιμετώπιση της ενεργειακής εξάρτησης πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εθνικής αμυντικής της στρατηγικής.

*Διπλ Μηχανολόγος Μηχανικός ΑΠΘ – Ενεργειακός Αναλυτής