Σπύρος Σιδέρης

Το υπόβαθρο, όμως, είναι βαρύ και δηλητηριώδες: ενισχυμένη αμερικανική ναυτική παρουσία στον Περσικό Κόλπο, εσωτερικές αναταραχές στο Ιράν, πρόσφατα πλήγματα σε ιρανικές εγκαταστάσεις και ένας πόλεμος δι’ αντιπροσώπων που εκτείνεται από τη Γάζα και τον Λίβανο έως την Υεμένη και το Ιράκ. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει ένταση — είναι ποιος θα την ελέγξει και ποιος θα την αφήσει να ξεφύγει.

Σύμφωνα με διεθνή πρακτορεία, ο Αμερικανός ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ και ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγκτσί αναμένεται να συναντηθούν στην Κωνσταντινούπολη, σε έναν νέο γύρο συνομιλιών για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.

Η επιλογή της Τουρκίας ως τόπου συνάντησης δεν είναι τυχαία: η Άγκυρα, μαζί με το Κατάρ και την Αίγυπτο, επιχειρεί να παίξει ρόλο διαμεσολαβητή, σε μια συγκυρία όπου ο κίνδυνος ενός νέου περιφερειακού πολέμου θεωρείται υπαρκτός. Και αυτό ακριβώς είναι το «κλειδί»: η συνάντηση δεν γίνεται επειδή οι σχέσεις βελτιώθηκαν — γίνεται επειδή και οι δύο πλευρές φοβούνται τι θα συμβεί αν δεν γίνει.

• Στο επίκεντρο βρίσκονται τα πυρηνικά, η άρση των κυρώσεων και οι βαλλιστικοί πύραυλοι. Η Ουάσιγκτον, υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, φέρεται να βάζει στο τραπέζι τρεις απαιτήσεις-ορόσημα: πλήρη διακοπή του εμπλουτισμού ουρανίου στο ιρανικό έδαφος, περιορισμό του προγράμματος βαλλιστικών πυραύλων και τερματισμό της υποστήριξης της Τεχεράνης προς τους περιφερειακούς της συμμάχους. Για την Τεχεράνη, ωστόσο, αυτό δεν είναι απλώς σκληρή διαπραγμάτευση — είναι ευθεία αμφισβήτηση της εθνικής κυριαρχίας και της αποτρεπτικής της ικανότητας. Εδώ βρίσκεται και το πολιτικό οξύμωρο: οι ΗΠΑ ζητούν «ασφάλεια», το Ιράν απαντά ότι χωρίς αυτά χάνει την ασφάλειά του.

Η ιρανική ηγεσία εμφανίζεται διχασμένη ανάμεσα στον ρεαλισμό και την ιδεολογική ακαμψία. Από τη μία, αφήνει ανοιχτό παράθυρο ευελιξίας στο θέμα του εμπλουτισμού — ακόμη και για παράδοση σημαντικών ποσοτήτων ουρανίου υψηλού βαθμού ή μείωση από το 60% στο 20%— υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει αντίτιμο ή αξιόπιστη διαδικασία για άρση κυρώσεων. Από την άλλη, στελέχη του καθεστώτος επαναλαμβάνουν ότι οι πυραυλικές δυνατότητες και η τεχνογνωσία αποτελούν «κόκκινες γραμμές». Με άλλα λόγια: διαπραγματεύονται το «πόσο» και το «πώς», αλλά όχι το «αν» θα έχουν εργαλεία αποτροπής.

Η Ουάσιγκτον, την ίδια ώρα, στέλνει διπλά μηνύματα. Ο Τραμπ δηλώνει ότι προτιμά τη διπλωματία και ότι το Ιράν «μιλά σοβαρά», όμως ταυτόχρονα ενισχύει την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην περιοχή, με αεροπλανοφόρα και μονάδες κρούσης κοντά στα ιρανικά ύδατα. Η ρητορική περί «τελικής προθεσμίας» λειτουργεί ως μοχλός πίεσης — αλλά όσο δυναμώνει η πίεση, τόσο αυξάνεται και ο κίνδυνος ενός ατυχήματος, μιας παρερμηνείας, μιας λάθος κίνησης που θα κάνει την ένταση μη αναστρέψιμη.

• Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι πρόσφατες δορυφορικές εικόνες από τις εγκαταστάσεις της Νατάνζ και του Ισφαχάν, που δείχνουν εργασίες αποκατάστασης μετά τους βομβαρδισμούς του προηγούμενου έτους. Παρά τις επίσημες διαβεβαιώσεις ότι ο εμπλουτισμός έχει ανασταλεί, δυτικές εκτιμήσεις θεωρούν ότι το Ιράν κρατά το πιο πολύτιμο χαρτί του: τη δυνατότητα να επανεκκινήσει κρίσιμες διαδικασίες σε σύντομο χρόνο. Αυτό είναι και το βασικό άγχος της Δύσης: όχι μόνο η «βόμβα», αλλά το να φτάσει η Τεχεράνη σε σημείο μη επιστροφής — να έχει δηλαδή την τεχνική ετοιμότητα που καθιστά κάθε διαπραγμάτευση εκ των υστέρων εξαιρετικά αδύναμη.

Το περιφερειακό πλαίσιο κάνει την εξίσωση ακόμα πιο σύνθετη. Η επιρροή του Ιράν έχει δεχθεί πλήγματα, ιδίως μετά τις ισραηλινές επιθέσεις σε οργανώσεις που θεωρούνται σύμμαχοι της Τεχεράνης, ενώ οι ισορροπίες στη Συρία και στην ευρύτερη περιοχή μεταβάλλονται. Όλα αυτά περιορίζουν τα περιθώρια ελιγμών της ιρανικής διπλωματίας, που αναζητά μια συμφωνία ικανή να προσφέρει οικονομική ανάσα, χωρίς να εκληφθεί στο εσωτερικό ως ταπεινωτική υποχώρηση.

Για την Τεχεράνη, το βασικό διακύβευμα δεν είναι μόνο τα πυρηνικά· είναι η ίδια η αντοχή του καθεστώτος μέσα σε ένα περιβάλλον οικονομικής ασφυξίας και κοινωνικής δυσαρέσκειας. Οι πρόσφατες μαζικές κινητοποιήσεις και η σκληρή καταστολή τους αποκάλυψαν ρήγματα. Μια έστω μερική χαλάρωση κυρώσεων θα έδινε χρόνο και πόρους. Αντίθετα, μια νέα σύγκρουση θα μπορούσε να λειτουργήσει είτε ως «συσπείρωση» είτε ως επιταχυντής αποσταθεροποίησης — κανείς δεν μπορεί να το εγγυηθεί.

• Για τις ΗΠΑ, το Ιράν είναι ταυτόχρονα απειλή και ευκαιρία. Απειλή, γιατί μια ιρανική πυρηνική δυνατότητα αλλάζει το στρατηγικό τοπίο και προκαλεί αλυσιδωτές αντιδράσεις σε Ισραήλ, Σαουδική Αραβία και Τουρκία. Ευκαιρία, γιατί μια συμφωνία μπορεί να παρουσιαστεί ως διπλωματική επιτυχία σε μια περίοδο διεθνούς αστάθειας. Όμως η συμφωνία που «γράφεται» στα χαρτιά πρέπει να μπορεί και να «περπατήσει» στο πεδίο — και εκεί κρύβονται οι παγίδες.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι δύο πλευρές μπορούν να μετατρέψουν την αμοιβαία καχυποψία σε λειτουργικό συμβιβασμό. Οι ενδείξεις δείχνουν ένα μοντέλο «βήμα προς βήμα»: περιορισμένες δεσμεύσεις από το Ιράν, σταδιακή χαλάρωση της πίεσης από τις ΗΠΑ και διαρκής διαμεσολάβηση τρίτων. Πρόκειται, όμως, για μια εύθραυστη ισορροπία: μπορεί να καταρρεύσει αν κάποια πλευρά επιλέξει την επίδειξη ισχύος αντί της πολιτικής διαπραγμάτευσης — ή αν απλώς συμβεί κάτι «μικρό» που θα παρουσιαστεί ως «μεγάλο».

Σε τελική ανάλυση, οι σχέσεις ΗΠΑ–Ιράν δεν οδηγούνται ούτε σε άμεση συμφιλίωση ούτε σε αναπόφευκτη σύγκρουση. Οδηγούνται σε μια παρατεταμένη φάση ελεγχόμενης έντασης, όπου η διπλωματία λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός αποτροπής πολέμου παρά ως πλήρης επίλυση διαφορών. Το αν αυτή η ισορροπία θα αντέξει ή θα σπάσει, θα κριθεί όχι μόνο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και στον τρόπο που θα κινηθούν οι περιφερειακοί παίκτες σε μια Μέση Ανατολή που παραμένει —ίσως περισσότερο από ποτέ— πεδίο διαρκούς γεωπολιτικής αναμέτρησης.

«Η σειρά των πρόσφατων γεγονότων δείχνει ότι το σιωνιστικό καθεστώς έχει φτάσει σε σημείο απελπισίας και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αναγκαστεί να βοηθήσουν αυτό το καθεστώς, γεγονός που δείχνει ότι δεν έχουν επιτύχει κανέναν από τους στόχους τους» υποστήριξε ο Αραγτσί.

«Δεν λέω ότι δεν βομβάρδισαν ή δεν προκάλεσαν ζημιές, επειδή προκλήθηκαν ζημιές, αλλά δεν πέτυχαν τον στόχο τους να μας απογυμνώσουν εντελώς από τις δυνατότητές μας» είπε ο Ιρανός αξιωματούχος. 

Στις αντεπιθέσεις μας (στο Ισραήλ), οι ένοπλες δυνάμεις μας έχουν πραγματικά κάνει ένα κατόρθωμα, το οποίο τις έχει καθηλώσει σε πολλά μέρη.

Τώρα το σιωνιστικό καθεστώς έχει φτάσει σε σημείο απελπισίας που έχει καταφύγει σε κινήσεις όπως η στοχοποίηση της φυλακής Εβίν, οι οποίες φυσικά δεν έχουν καμία αξία (από στρατιωτική άποψη).

«Γενικά, το γεγονός ότι η Αμερική έχει αναγκαστεί να βοηθήσει το σιωνιστικό καθεστώς δείχνει πόσο αβοήθητο έχει γίνει» δήλωσε ο Αρατσί. 

Σπύρος Σιδέρης

Η περιοδεία του Ιρανού υπουργού Εξωτερικών πραγματοποιείται με φόντο τις δραματικές εξελίξεις στη Συρία που ξεκίνησαν την Τετάρτη, με τις παρατάξεις της αντιπολίτευσης να εξαπολύουν τη μεγαλύτερη αιφνιδιαστική επίθεση των τελευταίων ετών στην επαρχία του Χαλεπίου, όπου κατάφεραν να προελάσουν και να θέσουν υπό τον έλεγχό τους το μεγαλύτερο μέρος της πόλης, παράλληλα με τον έλεγχο δεκάδων πόλεων στις επαρχίες Ιντλίμπ και Χάμα.

• Νωρίτερα, το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών ανέφερε ότι ο Αραγτσί επιβεβαίωσε την υποστήριξη της χώρας του προς τη συριακή κυβέρνηση, τον λαό, τον στρατό και τον «άξονα της αντίστασης» απέναντι σε αυτό που χαρακτήρισε τρομοκρατία και ισραηλινή επιθετικότητα.

Ο Ιρανός Υπουργός πρόσθεσε ότι στόχος της Τεχεράνης είναι η διατήρηση της σταθερότητας και της ασφάλειας στην περιοχή και ότι οι στόχοι εκείνων που χαρακτήρισε ως τρομοκράτες στη Συρία συμπίπτουν με εκείνους των ΗΠΑ και του Ισραήλ για την ανάφλεξη πολέμων και την αντιστάθμιση της αποτυχίας κατά του άξονα της αντίστασης.

• Η συριακή προεδρία ανέφερε ότι ο Μπασάρ αλ Άσαντ τόνισε «τη σημασία της υποστήριξης των συμμάχων και των φίλων για την αντιμετώπιση των τρομοκρατικών επιθέσεων που υποστηρίζονται από το εξωτερικό».

Το Ιράν και η Ρωσία είναι βασικοί σύμμαχοι της Δαμασκού και αύξησαν την υποστήριξή τους μετά την εξέγερση του 2011 στη Συρία που απείλησε την εξουσία του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ.

• Εν τω μεταξύ το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ θα πραγματοποιήσει έκτακτη ανοικτή συνεδρίαση για την κατάσταση στη Συρία την Τρίτη.

Ο Ειδικός Απεσταλμένος του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για τη Συρία Γκέιρ Πέντερσεν κάλεσε τα βασικά συριακά και διεθνή μέρη να συμμετάσχουν σε σοβαρές και ουσιαστικές διαπραγματεύσεις για την εξεύρεση διεξόδου από τη σύγκρουση και να επικεντρωθούν σε μια πολιτική λύση σύμφωνα με την απόφαση 2254 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ του 2015.

• Ο Πέντερσεν δήλωσε ότι κανένα συριακό μέρος δεν μπορεί να επιλύσει τη σύγκρουση στρατιωτικά και ότι χωρίς διαπραγματεύσεις, η Συρία κινδυνεύει με περαιτέρω διαίρεση, επιδείνωση και καταστροφή.

Το ψήφισμα 2254, τον Ιανουάριο του 2016, το οποίο ψηφίστηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, προβλέπει την έναρξη ειρηνευτικών συνομιλιών στη Συρία, ενώ τονίζει ότι ο συριακός λαός θα αποφασίσει για το μέλλον της χώρας, ζητά τον σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης και εκλογές υπό την αιγίδα του ΟΗΕ και απαιτεί τον άμεσο τερματισμό κάθε επίθεσης κατά αμάχων.

Ωστόσο, η διαφωνία σχετικά με την ερμηνεία του κειμένου του ψηφίσματος όσον αφορά τη μεταβατική κυβέρνηση και τον ρόλο του Άσαντ στο μέλλον της Συρίας, καθώς και η αναβλητικότητα του καθεστώτος να συμμετάσχει σε σοβαρές συνομιλίες για την εξεύρεση πολιτικής λύσης, οδήγησαν στη μη εφαρμογή του μέχρι σήμερα.