Τα 91 πολύτιμα ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια είχαν κλαπεί από συναγωγές και από οικογένειες Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τη ναζιστική κατοχή, από την οργάνωση Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, η οποία συστηματικά λεηλάτησε πολιτιστικά αγαθά, έργα τέχνης, βιβλιοθήκες και αρχεία, σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη, όπως σημειώνει σημερινή ανακοίνωση του ΥΠΠΟ.

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στην ομιλία της υπογράμμισε: «Τα κειμήλια αυτά, τα οποία αφαιρέθηκαν από συναγωγές, σε ολόκληρη την Ελλάδα, στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σήμερα παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής τους στην πατρίδα. Τα κειμήλια αυτά δεν έχουν μόνον ιστορική ή καλλιτεχνική αξία. Αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της χώρας μου και των Εβραίων Ελλήνων. Είναι συνυφασμένα με αφηγήσεις που μεταδόθηκαν από γονείς και παππούδες. Συνδέθηκαν με τη μνήμη συγγενών που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα, θύματα του Ολοκαυτώματος… Το συναισθηματικό τους βάρος είναι μεγάλο και η επιθυμία όλων μας για την επιστροφή τους υπήρξε ιδιαίτερα έντονη. Η διεκδίκησή τους υπαγορεύθηκε -πέραν των νομικών και διοικητικών ζητημάτων- από ένα έντονο αίσθημα καθήκοντος να τιμήσουμε τους Έλληνες Εβραίους, που εξοντώθηκαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως τεκμαίρει η ιστορία των συγκεκριμένων κειμηλίων, η δίωξη εναντίον του εβραϊκού πληθυσμού – και στην Ελλάδα- δεν στράφηκε μόνον κατά των ανθρώπων. Έπληξε καίρια την πολιτιστική και τη θρησκευτική τους κληρονομιά…

Ο επαναπατρισμός των 91 ιουδαϊκών κειμηλίων υπήρξε μια μακρά και απαιτητική διαδικασία για τις δύο χώρες μας, που συνδέονται με στενούς δεσμούς. Η Πολωνία χρειάστηκε να χαράξει έναν νέο δρόμο, καθώς δεν διέθετε θεσμικό προηγούμενο ή νομικό πλαίσιο επιστροφής. Γι’ αυτό, η σημερινή τελετή αποτελεί ιστορικό ορόσημο. Είναι η πρώτη φορά που η Πολωνία προχωρεί στον επαναπατρισμό πολιτιστικών αγαθών, παρανόμως εξαχθέντων από μια χώρα και τα οποία βρίσκονταν υπό την δική της επιμέλεια. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης, την πολωνική κυβέρνηση, την υπουργό Πολιτισμού Μάρτα Τσιενκόφσκα, καθώς και την προκάτοχό της Χάνα Βρουμπλέφσκα, και τις αρμόδιες αρχές, για την αποφασιστικότητά τους να υπερβούν νομικές και διοικητικές δυσκολίες, προκειμένου να φέρουν εις πέρας αυτή τη διαδικασία. Χωρίς την ισχυρή πολιτική βούληση και των δύο πλευρών, ο σημερινός επαναπατρισμός δεν θα είχε επιτευχθεί».

Ολοκληρώνοντας την ομιλία της, η Λίνα Μενδώνη κατέληξε ότι: «Για να ζητά κανείς την επιστροφή όσων δικαιωματικά του ανήκουν, οφείλει να είναι έτοιμος να επιστρέψει όσα δικαιωματικά ανήκουν σε άλλους, όταν υφίσταται σαφής νομική και ηθική υποχρέωση. Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα έχει αποδείξει στην πράξη, αυτή την αρχή. Η Ελλάδα διεκδικεί την επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών που αφαιρέθηκαν από το έδαφος ή τα μουσεία της -με πλέον εμβληματική περίπτωση αυτή των Γλυπτών του Παρθενώνα. Παράλληλα, δεν διστάζουμε να προχωρήσουμε στην επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, που εντοπίστηκαν στη χώρα μας ως προϊόντα παράνομης διακίνησης. Μέσω της σύναψης και της εφαρμογής διμερών και πολυμερών συμφωνιών, για την παρεμπόδιση της παράνομης διακίνησης των πολιτιστικών αγαθών, καθώς και με την ενεργή συμμετοχή μας στο πλαίσιο της UNESCO, επιδιώκουμε τη διαμόρφωση ενός ισχυρού διεθνούς νομικού πλαισίου που θα καταπολεμά την παράνομη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών και να διευκολύνει την επιστροφή των παρανόμως διακινηθέντων θησαυρών στις χώρες προέλευσης τους».

Η υπουργός Πολιτισμού της Πολωνίας Μάρτα Τσιενκόφσκα στον χαιρετισμό της υπογράμμισε: «Περιμέναμε αυτή τη στιγμή εδώ και πολλά χρόνια και η αλήθεια είναι ότι χάρη στην κυρία υπουργό, το ζήτημα αυτό άρχισε να αντιμετωπίζεται ως προτεραιότητα στην Πολωνία, μόλις στις αρχές του 2024. Πρόκειται πράγματι για μια εξαιρετική περίπτωση, στην οποία ένα άλλο κράτος κάνει χρήση μιας ειδικής διαδικασίας που προβλέπεται στον πολωνικό νόμο, για την επιστροφή εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, επιτρέποντας την επιστροφή αντικειμένων που έχουν αφαιρεθεί παράνομα από το έδαφος ξένων κρατών και βρίσκονται στην Πολωνία. Σήμερα, ζούμε μια ιστορική στιγμή. Χάρη στη στενή και αποφασιστική συνεργασία των δύο υπουργείων μας, στη συστηματική ενασχόληση των εμπειρογνωμόνων και ερευνητών, σε λιγότερο από δύο χρόνια, μπορούμε να παραδώσουμε σήμερα αυτό το αξιοσημείωτο κομμάτι της ιστορίας».

Η ιστορία των Ελληνικών Ιουδαϊκών Κειμηλίων

Σύμφωνα την ανακοίνωση του ΥΠΠΟ, με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πολωνικές αρχές εντόπισαν μέρος της λείας της γερμανικής οργάνωσης, αποθηκευμένα σε κάστρα στην Κάτω Σιλεσία. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Πολωνίας μετέφερε το σύνολο των ελληνοεβραϊκών αντικειμένων στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας «Emanuel Ringelblum», στις 14 Σεπτεμβρίου 1951, όπου και ταυτοποιήθηκαν ως ελληνικά.

Το υπουργείο Πολιτισμού, σε συνεργασία με το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος (ΕΜΕ), διεκδικεί, από το 2001, τον επαναπατρισμό των συγκεκριμένων κειμηλίων. Όμως, εξ αιτίας της έλλειψης συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών από την Πολωνία στις χώρες προέλευσής τους, η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα χρονοβόρα. Το επίσημο αίτημα προς την κυβέρνηση της Πολωνίας υπεβλήθη από το υπουργείο Πολιτισμού, τον Δεκέμβριο του 2024, τοποθετώντας μία εκκρεμότητα πολλών δεκαετιών σε προτεραιότητα, στην στρατηγική των επαναπατρισμών των μνημείων που είτε βίαια ή λαθραία έχουν εξαχθεί από την ελληνική επικράτεια. Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, σε συνεργασία με τους ομολόγους της στο πολωνικό υπουργείο Πολιτισμού και ιδιαίτερα με τη νυν υπουργό Μάρτα Τσιενκόφσκα, εργάστηκαν συστηματικά, σε απόλυτη συνεννόηση με τους θεσμικούς φορείς και τις υπηρεσίες και των δύο χωρών, προκειμένου να επιτευχθεί ο επαναπατρισμός των ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, που αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της πλούσιας εβραϊκής κληρονομιάς της χώρας μας.

Η συλλογή των 91 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων αποτελείται, μεταξύ άλλων, από 46 λειτουργικά υφάσματα, 17 ζεύγη rimonim (επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά), 9 μεμονωμένα rimonim ή θραύσματά τους, 1 ζεύγος κρεμαστών διακοσμητικών. Ο επαναπατρισμός τους βασίζεται στην έρευνα, την τεκμηρίωση, την ταυτοποίηση, καθώς και σε επικαιροποιημένη μελέτη, η οποία συντάχθηκε από ειδικούς και εμπειρογνώμονες του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας, το 2022. Η επιστροφή των αντικειμένων ενθαρρύνθηκε από τον Παγκόσμιο Εβραϊκό Οργανισμό Αποκατάστασης (WJRO), έναν διεθνή οργανισμό που εκπροσωπεί την εβραϊκή κοινότητα στην ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων, που χάθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Η επιστροφή της συλλογής στην Ελλάδα και η παράδοσή της από το υπουργείο Πολιτισμού στο Εβραϊκό Μουσείο αποτελεί τη φυσική κατάληξη μιας μακράς διαδρομής.

Στην τελετή παραλαβής παρευρέθησαν η πρέσβης της Ελλάδας στη Βαρσοβία Νίκη Καμπά, ο υφυπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας Βλαντισλάφ Μπαρτοσέφσκι, η Μαλγκορζάτα Ομιλανόφσκα-Κιλγιάντσικ π. υπουργός Πολιτισμού και διευθύντρια Βασιλικού Κάστρου Βαρσοβίας, ο γενικός διευθυντής του Υπουργείου Πολιτισμού της Πολωνίας Πιοτρ Ρίψον, ο διευθυντής του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου Βαρσοβίας Μισελ Τρέμπατς, ο πρόεδρος του Συνδέσμου Εβραϊκού Ινστιτούτου Πολωνίας Πιοτρ Βισλίτσκι, ο επίτιμος πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας Σαμουήλ Μάτσας, ο πρόεδρος του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδας Μίκες-Σαμ Μοδιάνο, ο αντιπρόεδρος του ΕΜΕ Ερρίκος Αμπρανάβελ, η διευθύντρια Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς Σταυρούλα Φωτοπούλου και υπηρεσιακοί παράγοντες του ΥΠΠΟ και η Διευθύντρια του ΕΜΕ Ζαννέτ Μπαττίνου.

Όπως ανακοινώνει το ΥΠΠΟ η απόφαση αυτή ελήφθη λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας της, ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής, στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού:

Οι φωτογραφίες εμφανίστηκαν στον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών e-bay.de, το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου. Φερόμενος ιδιοκτήτης είναι ο συλλέκτης Tim de Craene, που ειδικεύεται στα αναμνηστικά και εν γένει τεκμήρια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέσω της εταιρίας του, Crain’s Militaria, τις προσέφερε για πώληση.

Η εμφάνισή τους σε ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και αργότερα και σε μέσα ενημέρωσης, δημιούργησε έντονο ενδιαφέρον, από πολλές πλευρές. Ο συλλέκτης, το πρωί της Δευτέρας 16.2, απέσυρε τις δώδεκα φωτογραφίες από τον διαδικτυακό τόπο δημοπρασιών.

Ωστόσο, παραμένει προς πώληση το σύνολο της συλλογής που είχε δημιουργήσει ο τότε Υπολοχαγός της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer). Ο Χόιερ, το 1943-1944 υπηρετούσε στο στρατόπεδο της Μαλακάσας, αλλά είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει ή και να συνδράμει -δεν είναι ξεκάθαρο- στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944. Η συλλογή των φωτογραφιών του, από περιοχές της κατεχόμενης Ευρώπης (Βέλγιο, Γαλλία, αλλά και Ελλάδα) όπου υπηρέτησε, βρέθηκε στα χέρια του συλλέκτη Tim de Craene.

Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, δήλωσε:

“Οι 12 φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας και απεικονίζουν Έλληνες πατριώτες, πριν από την εκτέλεσή τους στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, αποτελούν εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Οι φωτογραφίες της συλλογής δίνουν «πρόσωπο» στις ιστορικές μαρτυρίες για το ήθος και τον πατριωτισμό τους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους και για αυτό είναι ανεκτίμητες. Αλλά και οι υπόλοιπες φωτογραφίες είναι πολύ σημαντικές, καθώς επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και με το βλέμμα του κατακτητή. Ο μηχανισμός προπαγάνδας που έστησε ο Γιόζεφ Γκέμπελς αξιοποίησε την αιχμή της τεχνολογίας ενημέρωσης της εποχής του – τον κινηματογράφο και την φωτογραφία – για να δημιουργήσει σκηνοθετημένα τεκμήρια “επιτυχίας” και διάδοσης της, ως εργαλείο επιρροής.

Από την στιγμή, που το Υπουργείο Πολιτισμού ενημερώθηκε, δώσαμε τις σχετικές οδηγίες για τη δυνητική απόκτηση των συγκεκριμένων φωτογραφιών. Η αρμόδια Διεύθυνση Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς επικοινώνησε άμεσα με τον συλλέκτη και εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν την Παρασκευή στην έδρα του, στο Έβεργκεμ του Βελγίου, ώστε να διαπιστώσουν εκ του σύνεγγυς τη συλλογή και να συνομιλήσουν μαζί του. Με την σημερινή κήρυξη της συλλογής ως μνημείο, το Υπουργείο Πολιτισμού αποκτά το έρεισμα για να την διεκδικήσει και να την αποκτήσει εκ μέρους του ελληνικού κράτους”.

Σύμφωνα με πληροφορίες, οι δύο πλευρές συμφώνησαν πως, εφόσον οι φωτογραφίες αποκτηθούν και πιστοποιηθεί η γνησιότητά τους, θα παραδοθούν στη Βουλή των Ελλήνων ως ιστορικό τεκμήριο. Παράλληλα, αποφασίστηκε ότι, δεδομένου πως το Υπουργείο Πολιτισμού έχει ήδη κινηθεί θεσμικά για την υπόθεση, δεν θα υπάρξει παράλληλη πρωτοβουλία από τη Βουλή, ώστε να αποφευχθούν επικαλύψεις ενεργειών. Ο κ. Κακλαμάνης φέρεται να διαβεβαίωσε την υπουργό ότι παραμένει στη διάθεσή της για κάθε αναγκαία συνδρομή.

Νωρίτερα, μιλώντας σε κοινοβουλευτικούς συντάκτες, ο Πρόεδρος της Βουλής είχε προαναγγείλει ότι στην προσεχή Διάσκεψη των Προέδρων θα ζητήσει εξουσιοδότηση προκειμένου η Βουλή να εμπλακεί, εφόσον απαιτηθεί, στη διαδικασία απόκτησης του υλικού, εκφράζοντας την εκτίμηση ότι θα υπάρξει ομοφωνία. Επισήμανε ακόμη ότι η διεθνής νομοθεσία προβλέπει περιορισμούς στην εμπορία τεκμηρίων πολέμου, κάτι που –εάν ισχύει στην προκειμένη περίπτωση– θα έθετε ζήτημα νομιμότητας για τη συγκεκριμένη δημοπρασία σε ηλεκτρονική πλατφόρμα. Τόνισε πάντως ότι θεσμικά αρμόδιο είναι πρωτίστως το Υπουργείο Πολιτισμού, ενώ η Βουλή μπορεί να συμβάλει λόγω μεγαλύτερης ευελιξίας κινήσεων.

Παρέμβαση Μαρινάκη: «Να περιέλθουν στο ελληνικό κράτος, εφόσον είναι αυθεντικές»

Για το ζήτημα τοποθετήθηκε και ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης, κατά την ενημέρωση των πολιτικών συντακτών. Όπως ανέφερε, οι φωτογραφίες θα πρέπει να αποκτηθούν από το ελληνικό κράτος, υπό την προϋπόθεση ότι θα επιβεβαιωθεί η αυθεντικότητά τους. Σημείωσε ότι το Υπουργείο Πολιτισμού έχει ήδη δρομολογήσει τις απαραίτητες διαδικασίες προς αυτή την κατεύθυνση.

Ο Βέλγος συλλέκτης: «Διέκοψα προσωπικά τη δημοπρασία»

Στο μεταξύ, ο Βέλγος συλλέκτης που είχε αναρτήσει τις φωτογραφίες προς πώληση, ιδιοκτήτης της ιστοσελίδας Crain’s Militaria, ανακοίνωσε ότι προχώρησε ο ίδιος στη διακοπή της δημοπρασίας στο eBay. Μιλώντας στην Εφημερίδα των Συντακτών και στην Η Καθημερινή, ανέφερε ότι αντιλαμβάνεται την ιδιαίτερα ευαίσθητη ιστορική φύση του υλικού και δήλωσε σοκαρισμένος από τον βανδαλισμό του μνημείου στην Καισαριανή.

Επισήμανε επίσης ότι έχουν κυκλοφορήσει επεξεργασμένες εκδοχές των φωτογραφιών, από τις οποίες –όπως καταγγέλλει– έχουν αφαιρεθεί διακριτικά προστασίας δικαιωμάτων, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν αλλοιωθεί πρόσωπα των θυμάτων, γεγονός που, κατά τον ίδιο, εγείρει ζητήματα ως προς τη γνησιότητα του υλικού.

Με την υπογραφή της σύμβασης τίθενται οι βάσεις για την εκκίνηση των διαδικασιών, προκειμένου το σημαντικό αυτό μνημείο –που παραμένει, επί σειρά ετών, κλειστό και ανενεργό– να αποδοθεί, εκ νέου, στην πόλη του Ηρακλείου και στο κοινό.

Αντικείμενο της σύμβασης είναι η διάθεση ποσού ύψους 260.000 ευρώ από το Υπουργείο Πολιτισμού και την Περιφέρεια Κρήτης, για την εκπόνηση των απαραίτητων μελετών, ώστε να ωριμάσει το έργο της αποκατάστασης του μνημείου και να είναι εφικτή η χρηματοδότηση και η υλοποίηση του έργου από συγχρηματοδοτούμενο πρόγραμμα, συμπεριλαμβανομένου και του ΕΣΠΑ 2021–2027. Συντάσσονται οι μελέτες αποκατάστασης της Οικίας Χρονάκη λαμβάνοντας υπόψη τη νέα χρήση του κτηρίου-μνημείου, ως χώρου δραστηριότητας του Λυκείου των Ελληνίδων – Παράρτημα Ηρακλείου.

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, η Οικία Χρονάκη θα αποτελέσει επισκέψιμο εκθεσιακό χώρο της κρητικής υφαντικής τέχνης και λαογραφίας, προσβάσιμο σε άτομα με αναπηρία, καθώς και χώρο διεξαγωγής εκπαιδευτικών εργαστηρίων και επιδείξεων. Στον εκθεσιακό χώρο θα φιλοξενηθούν, σε φυσική και ψηφιακή μορφή, επιλεγμένα έργα των συλλογών του λαογραφικού αρχείου του Λυκείου των Ελληνίδων.

Αμέσως μετά την υπογραφή, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε:

«Η Οικία Χρονάκη αποτελεί ένα ιδιαίτερο μνημείο, εντός των ενετικών τειχών της πόλης του Ηρακλείου, με σημαντική ιστορική και αρχιτεκτονική αξία. Η υπογραφή της Προγραμματικής Σύμβασης μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και της Περιφέρειας Κρήτης, μετά την απόφασή μας, τον Ιούλιο 2025, για την δεκαετή δωρεάν παραχώρησή του στο Λύκειο των Ελληνίδων,  σηματοδοτούν την έναρξη της συντονισμένης προσπάθειάς μας, ώστε το κτήριο να περάσει από την αδράνεια στη δημιουργική αξιοποίηση και να αποτελέσει ένα ζωντανό πολιτιστικό πυρήνα, στην καρδιά της πόλης. Η αγαστή, σταθερή και αποδεδειγμένα αποτελεσματική συνεργασία μας με την Περιφέρεια Κρήτης, όπως και η ενεργός συμβολή του Λυκείου των Ελληνίδων-Παράρτημα Ηρακλείου, δημιουργούν τις προϋποθέσεις για τη χρήση και την  άριστη αξιοποίηση του μνημείου, η οποία δεν  θα περιορίζεται στην αποκατάσταση του κτηρίου, αλλά επεκτείνεται στην εκπαιδευτική, ερευνητική και κοινωνική του διάσταση. Πρόκειται για μια πολιτιστική επένδυση, με αναπτυξιακό αποτύπωμα, η οποία αναδεικνύει την τοπική ταυτότητα και αποδίδει στο Ηράκλειο έναν νέο χώρο ποιότητας για τους πολίτες και τους επισκέπτες του. Η υφαντική τέχνη της Κρήτης αλλά και εκμάθησής της,  με τα ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά της, βρίσκει τον ιδανικό χώρο φιλοξενίας της. Η ενίσχυση της υφαντικής τέχνης έχει σαφές πολιτιστικό και αναπτυξιακό πρόσημο για την τοπική κοινωνία».

Ο Περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης δήλωσε: «Η Οικία Ι. Χρονάκη, ένα χαρακτηρισμένο μνημείο εντός των Ενετικών Τειχών και από τα ελάχιστα σωζόμενα δείγματα βαλκανικής αρχιτεκτονικής στο Ηράκλειο, εισέρχεται σε μια νέα τροχιά. Η Περιφέρεια Κρήτης σε στενή συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού θα στηρίξουν το έργο, σε όλα τα απαιτούμενα στάδια, από την ωρίμανση των μελετών μέχρι την τελική υλοποίηση, ώστε να παραδοθεί στην κοινωνία ένα σημαντικό ιστορικό οίκημα, πλήρως αποκατεστημένο και λειτουργικό. Με τη δωρεάν παραχώρηση στο Λύκειο των Ελληνίδων, από το ΥΠΠΟ, δημιουργούμε έναν ενεργό πυρήνα πολιτισμού και ένα σύγχρονο Μουσείο Κρητικής Υφαντικής Τέχνης στην καρδιά του ιστορικού κέντρου του Ηρακλείου».

Η Οικία Ι. Χρονάκη, ιδιοκτησία του Υπουργείου Πολιτισμού, αποτελεί χαρακτηρισμένο μνημείο και βρίσκεται εντός των Ενετικών Τειχών του Ηρακλείου. Τον Ιούλιο του 2025, με απόφαση της Υπουργού Πολιτισμού, εγκρίθηκε η δωρεάν παραχώρηση του κτηρίου, για δέκα έτη, στο Λύκειο των Ελληνίδων–Παράρτημα Ηρακλείου. Το μνημείο χρήζει αποκατάστασης, προκειμένου να καταστεί ασφαλές και λειτουργικό για τις νέες χρήσεις, ως πυρήνας πολιτισμού στο ιστορικό κέντρο της πόλης. Το έργο θα υλοποιηθεί από τη Διεύθυνση Τεχνικών Έργων της Περιφερειακής Ενότητας Ηρακλείου, ενώ με απόφαση του Περιφερειάρχη Κρήτης θα συσταθεί τετραμελής Επιτροπή Παρακολούθησης της σύμβασης, με τη συμμετοχή εκπροσώπων όλων των συμβαλλόμενων φορέων.

Της Άννας Στεργίου

Σύμβολα παραγωγικής διαδικασίας μίας άλλης εποχής, οι ανεμόμυλοι, άλλοι όρθιοι, άλλοι φθαρμένοι στέκονται σε πείσμα των καιρών, για να θυμίζουν πως ο άνθρωπος μπορεί να δαμάσει, ακόμη και τον άνεμο, όταν θέλει.

Κατά έναν μαγικό τρόπο αυτά τα θαυμαστά οικοδομήματα, που αποτελούν κομμάτι, μίας παλαιότερης Ελλάδας σήμερα «μεταμορφώνονται» και προσαρμόζονται στη νέα εποχή με ανακαινίσεις, αλλαγές και νέες χρήσεις.

Τα διαφορετικά είδη μύλων

Με τον όρο «μύλοι», σύμφωνα με το Ινστιτούτο Ελληνικών Μύλων (ΙτΕΜ) εννοούνται: ανθρωπόμυλοι, ζωόμυλοι, ανεμόμυλοι, νερόμυλοι κλπ.. Οι μύλοι ταξινομούνται και ως προς το παραγόμενο προϊόν: αλευρόμυλοι, ρυζόμυλοι, μπαρουτόμυλοι, ζαχαρόμυλοι, ελιόμυλοι ταμπακόμυλοι κλπ. Το είδος των μύλων εξαρτάται κι από τον μηχανισμό: σύνθλιψης, αποφλοίωσης, πριονίσματος, αλέσματος, τριβής, τεμαχισμού κλπ. Εκτός από τους κύριους χώρους του μύλου περιλαμβάνονται και οι βοηθητικοί χώροι, που αποτελούν κομμάτι του.

Ορισμένοι ιστορικοί εκτιμούν πως ο πρώτος ανεμόμυλος σχεδιάστηκε στον μεσογειακό χώρο από τον Ήρωνα της Αλεξάνδρειας τον πρώτο αιώνα μ.Χ. κι ήταν μια πρωτοποριακή μηχανική εφεύρεση. Ωστόσο, κάποιοι θεωρούν ότι αυτού του είδους η τεχνολογία είχε ξεκινήσει από ασιατικούς λαούς. Μελετητές θεωρούν πως οι ανεμόμυλοι ήρθαν από τους Σταυροφόρους μετά τον 8^ο αιώνα μ.Χ., καθώς είχαν ταξιδέψει σε περιοχές της Ασίας, που είχαν δημιουργήσει μύλους για τις δικές τους ανάγκες.  

Πότε κατασκευάζονται οι πρώτοι ανεμόμυλοι στον ελλαδικό χώρο;

Οι επιστήμονες πιθανολογούν πως οι πρώτοι ανεμόμυλοι φτιάχτηκαν από τους Ενετούς και στην ακμή της η Ελλάδα αριθμούσε περίπου 50.000 τέτοιες κατασκευές.

Ας μην ξεχνάμε πως το 1207 ιδρύεται το Δουκάτο της Νάξου ή Δουκάτο του Αιγαίου με επικεφαλής τον Ενετό στρατιωτικό και σταυροφόρο Μάρκο Σανούντο.

Η Νάξος είναι υποτελής στη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας αλλά και ουκ ολίγα νησιά των Κυκλάδων, που αλλάζουν, ιστορικά, πολιτική σελίδα.

Οι κυκλαδίτικοι ανεμόμυλοι

Υπολογίζεται πως οι ανεμόμυλοι στις Κυκλάδες ήταν περίπου 2.000 και τα νησιά της περιοχής έπαιξαν τον ρόλο τους ως κέντρα ανεφοδιασμού των καραβιών. Επομένως, λόγω της στρατηγικής τους θέσης οι μύλοι λειτούργησαν ως βασική δομή της ναυτικής οικονομίας των νησιών στη στεριά. Τον καιρό αιχμής, όταν είχε συγκεντρωθεί η σοδειά, οι μύλοι μπορούσαν να δουλεύουν ακατάπαυστα, 24 ώρες την ημέρα, ανάλογα φυσικά με τον καιρό. Αν είχε αέρα, χωρίς να κοπάζει ένας μύλος μπορούσε ν΄ αλέσει αναλόγως και την κατασκευή του από 20 έως και 70 κιλά σιτάρι ανά ώρα.

Κύρια χαρακτηριστικά των πέτρινων συνήθων κατασκευών με κωνική οροφή ήταν η παχιά τοιχοποιία 0,9 έως 1 μέτρο στην κάτω πλευρά και περίπου 0,6 έως 0,7 εκατοστά στην πάνω πλευρά. Οι ανεμόμυλοι είχαν ως βασικό μηχανικό σύστημα τις μυλόπετρες, την ξυλοκατασκευή και τα βαμβακερά καραβόπανα. Συνήθως οι μυλόπετρες προέρχονταν από πετρώματα της Μήλου. Όσοι τους κατασκεύαζαν χρησιμοποιούσαν την ίδια τεχνική, που αφορούσε και στα πανιά των πλοίων. Οι ανεμόμυλοι είναι τριώροφοι και κάποιοι από αυτούς διατηρούν τους παλιούς μηχανισμούς, που έπρεπε να γνωρίζει και να χειρίζεται με ευελιξία ο μυλωνάς.

Μόλις έπιανε αέρας γύριζε η φτερωτή και ταυτόχρονα η πέτρα του μύλου άλεθε τα σιτηρά, που μετατρέπονταν σε αλεύρι. Η πληρωμή των μυλωνάδων ήταν κυρίως παρακράτηση του 10% του προϊόντος ως πληρωμή για τα λεγόμενα «αλεστικά». Ανάλογα με το είδος του μύλου, μπορούσαν να παράγουν περίπου 70.000-80.000 κιλά  αλεύρι σίτου, κριθαριού κ.ά. κάθε χρόνο, ανάλογα με την ένταση και την κατεύθυνση του ανέμου. Οι κάτοικοι εκτός από τη δική τους χρήση, πήγαιναν και για το άλεσμα ζωοτροφών (π.χ. βελανίδι).Έτσι στη Σαντορίνη τους χρησιμοποιούσαν για ν΄ αλέσουν φάβα, στη Μύκονο για βελανίδια για τα ζώα, σε άλλες περιοχές ακόμη και για καρύδια κ.ά.

Οι υπάρχοντες μύλοι

Άλλοι ανήκουν στο υπουργείο Πολιτισμού, άλλοι εξυπηρετούν κι είναι δημόσια κτήρια, άλλοι είναι ιδιωτικοί και χρησιμοποιούνται ως κατοικίες, άλλοι είναι επιχειρήσεις κ.ά. Ταυτισμένοι στη συλλογική συνείδηση κυρίως με τις Κυκλάδες άλλοι είναι διάσημοι, λευκοί, φρεσκοβαμμένοι ή στη φυσική πέτρα κι άλλοι λιγότερο γνωστοί. Άλλοι μπροστά στα λιμάνια κι άλλοι ξεχασμένοι, εγκαταλειμμένοι και απόμακροι από τις φωνές των περαστικών. Ανεμόμυλοι όρθιοι, σε λιγότερο καλή κατάσταση ή ακόμη κι ερειπωμένοι, εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι σήμερα στη Χίο, στην Ικαρία, στην Αστυπάλαια, στη Ρόδο, στη Ζάκυνθο, στο Λασίθι της Κρήτης κ.ά. και κεντρίζουν το διεπιστημονικό ενδιαφέρον. Εξάλλου, ο μυλωνάς και η γυναίκα του τραγουδήθηκαν από τη λαϊκή μούσα κι αποτέλεσαν έμπνευση για τους λαούς για παραμύθια και παροιμίες, ακόμη και για επώνυμα.

Διαφορές των ξένων με τους ελληνικούς μύλους

Οι ξένοι μύλοι σαφώς διαφέρουν σε σχέση με τους ελληνικούς. Έχουν εντελώς διαφορετικό σχήμα, άλλα χρώματα και είναι ακόμη πιο ογκώδεις και διαφορετικές κατασκευές. Σε κάθε περίπτωση, όπου υπήρχαν μύλοι προσαρμόστηκαν στις τοπικές ανάγκες και τα τοπικά προϊόντα αλλά και στο εμπόριο. Παρότι είναι πιο «μουντοί» σε χρώματα είναι κι αυτοί απολύτως εναρμονισμένοι κι αυτοί με το περιβάλλον.

Σήμερα απ΄ αυτές τις αξιοθαύμαστες εφευρέσεις, που τιθάσευαν και κανάκευαν τον άνεμο οι χρήσεις είναι πολλαπλές. Εντυπωσιακοί μύλοι υπάρχουν και στην Ελβετία, στη Νορβηγία, στο Σαν Φρανσίσκο των ΗΠΑ, ακόμη και στην Κορέα κ.ά. Άλλοι παρέμειναν στη δημόσια σφαίρα, άλλοι μετατράπηκαν σε τουριστικά καταλύματα, σε μουσεία, σε χώρους εκδηλώσεων ή ιδιωτικές κατοικίες, με κάποιες υποτυπώδεις μετατροπές, κυρίως ως προς τα παράθυρα και γενικότερα τη ροή του αέρα.

Από τις χώρες, που έχουν παράδοση στους ανεμόμυλους είναι η Ολλανδία και μάλιστα μέσα στον μύλο Μόλεν βαν Σλότεν γίνονται κι εκδηλώσεις. Το Ζάανσε Σανς, που έχει ανεμόμυλους έχει μεταβληθεί σε υπαίθριο μουσείο. Το 1997 οι ανεμόμυλοι της Ολλανδίας ανακηρύχθηκαν Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, διότι οι ανεμόμυλοι του Kinderdijk χτίστηκαν για να διατηρούν στεγνή την πεδιάδα του Alblasserwaard.

Οι ανεμόμυλοι – σήμα κατατεθέν της Μυκόνου

Από τους πιο παλιούς της Μυκόνου είναι οι Κάτω Μύλοι, όπως λέγονται συχνά, ένα συγκρότημα επτά παραδοσιακών ανεμόμυλων του 17ου αιώνα, που βρίσκονται χτισμένοι ανάμεσα από την Αλευκάντρα και το Νιοχώρι. Σήμερα αρκετοί εξ αυτών είναι στο κέντρο της πόλης, άλλοι φιλοξενούν τουρίστες κι άλλοι φιλοξενούν μουσειακές συλλογές. Το υπαίθριο αγροτικό μουσείο – λαογραφική συλλογή οφείλει το όνομά του στο επώνυμο του τελευταίου του ιδιοκτήτη – μυλωνά Γεωργίου Μπόνη. Περιήλθε στη Λαογραφική Συλλογή, μετά από αγορά το 1962 και εκτίθενται  ο μηχανισμός, ο εξοπλισμός του, τα υπόλοιπα κτήριά του αλλά ακόμη και το σπιτάκι του μυλωνά.

Η Μύκονος είχε προβιομηχανική δραστηριότητα και μάλιστα το νησί ζούσε από τα αλέσματα. Ενώ μόλις 4 μύλοι θ΄ αρκούσαν για τη διατροφή των ντόπιων και των ζωντανών τους στην απογραφή του 1828 είχαν καταγραφεί 28-29. Ουσιαστικά επρόκειτο για σταθμό ανεφοδιασμού, διότι οι ναυτικοί, ακόμη και Ρώσοι, είχαν τη δυνατότητα ν΄ αγοράσουν αλεσμένα σιτηρά – ψωμί και παξιμάδι – ώστε να μπορούν να έχουν στα ταξίδια τους δίνοντας αίγλη και εμπορική δραστηριότητα στο νησί. Οι μυλωνάδες λοιπόν κατά μία έννοια ήταν «ναυτικοί της στεριάς», διότι έπρεπε να τιθασεύσουν τον αέρα και να προσέχουν να μη σκίσει ο αέρας τα πανιά από τους βόρειους ανέμους, που μαστίζουν το νησί. Ορισμένοι μύλοι της Μυκόνου έχουν κριθεί διατηρητέα μνημεία. Ο μύλος του Γερώνυμου ήταν από τους τελευταίους που έκλεισαν την πόρτα στις δραστηριότητες, καθώς λειτουργούσε έως τη δεκαετία του ’60, πλέον ως μηχανοκίνητος. Σημαντικό ρόλο για να μείνουν όρθιοι οι μύλοι έπαιξαν οι Μυκονιάτες της Αθήνας.

Μύλοι υπάρχουν και στη Σαντορίνη και ξεχωρίζουν, με το καλημέρα, που έρχεται ο επισκέπτης στο νησί. Από το 1993 με απόφαση τότε του υπουργείου Πολιτισμού χαρακτηρίζονται ως διατηρητέα μνημεία οι Μύλοι του Εμπορείου, στον λόφο του Γαβρίλου. Η δημοτική αρχή έκανε μία προσπάθεια σε συνεργασία με τη ΔΕΗ ΑΕ και ήδη από το 2015 ξεκίνησε ένα έργο για την αποκατάσταση των μύλων και το έργο παραλήφθηκε τον Φεβρουάριο του 2023.

Μύλοι που έγιναν τουριστικά καταλύματα

Φυσικά πλέον, υπάρχουν μύλοι που έχουν μετατραπεί σε τουριστικά καταλύματα. Έτσι, ουδείς μυλωνάς θα φανταζόταν ότι το άλλοτε «μαγαζί» του… επέλεγαν ζευγάρια, αντί νυφικές σουίτες, διότι αυτό συμβαίνει με τις βίλες «Windmill», που προσφέρουν διακοπές πολυτελείας. Μπορούν να φιλοξενήσουν και οικογένειες, δηλαδή έως 5 άτομα και οι επισκέπτες μπορούν να έχουν πρόσβαση σε μία σειρά από παροχές πολυτελείας. Το τριώροφο κατάλυμα διατηρεί το κωνικό σχήμα αλλά και το χτιστό κρεβάτι, που συνηθίζεται και στα νησιά αλλά και σε ηπειρωτικές περιοχές της Ελλάδας.

Σε μοντέρνο κατάλυμα έχει εξελιχθεί ο «Ανεμόμυλος» (του Καραμήτσου). Βρίσκεται στον παραδοσιακό οικισμό Τρυπητή της Μήλου και προσφέρει άνετη διαμονή στο ηφαιστειογενές νησί τη θερινή σεζόν. Η κ. Μαρία Καραμήτσου μεταμόρφωσε τον μύλο που είχε ο πατέρας της, σε κατάλυμα πολυτελείας και πλέον μπορούν να κοιμηθούν σ΄ αυτόν από 4 έως 6 άτομα. Η προσπάθεια που έγινε, όπως μας εξήγησε, ήταν να μείνουν τα χαρακτηριστικά του στοιχεία, ώστε να μη χάσει τη φυσιογνωμία του αλλά να υπάρχει και ισορροπία με το περιβάλλον.

Οι ανεμόμυλοι της Τήνου, της Πάρου, της Ίου

Πάνω από 100 ανεμόμυλοι υπήρχαν στην Τήνο, που ήταν συνυφασμένοι με τα σιτηρά και συνέβαλαν στην τοπική οικονομία. Οι μύλοι της Τήνου έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην τροφοδοσία και κατά την Τουρκοκρατία αλλά και αργότερα κατά τη γερμανική κατοχή. Σήμερα κάποιοι απ΄αυτούς χρησιμοποιούνται ως κατοικίες.

Με το καλημέρα οι ταξιδιώτες αντικρίζουν τον ανεμόμυλο στο λιμάνι της Πάρου ενώ όποιος βρεθεί στο δημαρχείο του νησιού μπορεί να δει από κοντά έναν εντυπωσιακό μύλο.Κατά καιρούς έχει ειπωθεί, η ανάγκη απομάκρυνσης του ανεμόμυλου από το λιμάνι, με τέτοιο τρόπο ώστε να μην καταστραφεί, διότι τίθεται θέμα κυκλοφορίας, ιδίως κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Οι μύλοι της Μάρπησσας έχουν αναγνωριστεί με το ΦΕΚ 527/Β/29-6-1989, σε ιστορικά διατηρητέα μνημεία. Στη σκιά του ανεμόμυλου στην Αγκαιριά της Πάρου υπάρχει η καφετέρια – ρεστοράν «Ανεμόμυλος». Το καφεδάκι ή το φαγητό συνδυάζεται με τη σκιά του ανεμόμυλου.

Η Ίος έχει 12 ανεμόμυλους που αγναντεύουν την πόλη της Χώρας και τρεις εξ αυτών έχουν αναπαλαιωθεί. Οι μύλοι δείχνουν μία στάλα παράδοσης δίπλα στα πολυσύχναστα μπαρ και τις ταβέρνες της πόλης του κοσμοπολίτικου νησιού.

Ανεμόμυλοι στη Χίο, στη Ρόδο, την Πάτμο, την Αστυπάλαια, τη Ζάκυνθο

Αν και δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό, ανεμόμυλους έχουν κι άλλα νησιά και στο Βόρειο Αιγαίο, όπως στη Χίο, αλλά και στα Δωδεκάνησα, στη Ρόδο, στην Πάτμο, στην Αστυπάλαια, στη Ζάκυνθο κ.ά. ή υπήρχαν κατά το παρελθόν κι έχουν καταστραφεί. Εντυπωσιακοί είναι κι οι μύλοι, που βρίσκονται στο κέντρο της πόλης της Ρόδου αλλά παρότι δεν είναι κατεστραμμένοι δεν είναι λειτουργικοί. Οκτώ ανεμόμυλους μετρά η πόλη της Σκάλας στην Αστυπάλαια, οι οποίοι ανακαινίστηκαν κι είναι εντυπωσιακοί χάρις στις ιδιαίτερες στέγες, που κινούνται ανάλογα με την κατεύθυνση του ανέμου. Το 2024 προχώρησαν οι διαδικασίες χρηματοδότησης με την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και το υπουργείο Πολιτισμού για να υπάρξει μέριμνα για τους ανεμόμυλους της Χώρας Πάτμου. Τον περασμένο Νοέμβριο σε συνεργασία του δήμου Καλυμνίων με το υπουργείο Πολιτισμού προχώρησε η στερέωση κι αποκατάσταση 3 ιδιαίτερα εντυπωσιακών ανεμόμυλων στην περιοχή της Χρυσοχεριάς με κονδύλι ύψους 1,168 εκ. ευρώ. Ο ένας ανεμόμυλος πλέον είναι λειτουργικός, μπορεί δηλαδή να αλέθει σιτηρά, ο άλλος μετατράπηκε σε αναψυκτήριο κι ο τρίτος σε μουσείο.

Οι τέσσερις ανεμόμυλοι της Χίου απέχουν περίπου ενάμιση χιλιόμετρο από την πόλη, στην περιοχή Ταμπάκικα και διατηρούν την γκρίζα πέτρινη όψη τους. Στη Λήμνο τα τελευταία χρόνια έγινε μια προσπάθεια και ανακαινίσθηκαν στην περιοχή Κοντία και λειτουργούν ως ενοικιαζόμενα δωμάτια και πια είναι μέρος της τουριστικής εικόνας του νησιού.

Οι ανεμόμυλοι του Λασιθίου της Κρήτης

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν κι οι ανεμόμυλοι στον νομό Λασιθίου Κρήτης, όπου από το 2020 έχουν εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η διαφορά είναι πως ο ανεμόμυλος εδώ χρησιμοποιήθηκε για την άντληση του νερού, προκειμένου να ποτιστεί ο κάμπος. Κατά το παρελθόν φημολογείται πως υπήρχαν περίπου 12.000 μύλοι, που έδειχναν εμπράκτως και τον πλούτο, που μπορούσε να συνεισφέρει η οργανωμένη αγροτική οικονομία!

«Οι παραδοσιακοί μύλοι εκμεταλλεύονται τους φυσικούς πόρους, τον αέρα και το νερό, ως ενέργεια για να επιτελέσουν το έργο τους, που αποτελεί την πρωτοβιομηχανική παραγωγή στην κοινωνία», μας ανέφερε ο ιστορικός Μιχάλης Βαρλάς. Όπως εξηγεί, «αποτέλεσαν σημεία συνάντησης και ανταλλαγής ειδήσεων, γνώσεων και απόψεων σε εποχές που δεν γνώριζαν την μαζική επικοινωνία και την κυκλοφορία των πληροφοριών μέσω του Τύπου». Όπως αναφέρει, «στο Αιγαίο χρησιμοποιήθηκαν και οι δύο τύποι αλλά λόγω της υδροπενίας και της αντίστοιχης τεράστιας διαθεσιμότητας αιολικής ενέργειας κυριαρχούν οι ανεμόμυλοι που αποτελούν ακόμα και σήμερα σημαντικά τοπόσημα και τουριστικούς πόλους έλξης στους διάφορους τόπους».

Η οικογένειά του είχε μύλο στη Χίο  κι όπως εξηγεί χαρακτηριστικότερα παραδείγματα, αποτελούν οι μύλοι της Μυκόνου αλλά και οι ανεμόμυλοι στην παραλία της πόλης της Χίου, που αποτελούν δυο διαφορετικά παραδείγματα κι ως προς τις περιοχές στις οποίες χωροθετούνται. «Οι μύλοι αφορούν κυρίως στην άλεση των δημητριακών, απαραίτητης ύλης για την διατροφή διαχρονικά, αλλά με πολύ σημαντικότερη ποσοστιαία συμμετοχή στην δίαιτα των λαϊκών και αγροτικών στρωμάτων. Στην Μύκονο το παράξενο είναι ότι έχουμε πληθώρα μύλων σε μια περιοχή, που δεν παράγει σιτηρά, άρα μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι το νησί χρησιμοποιούνταν και ως σταθμός ανεφοδιασμού και διακίνησης αλεύρων για τα διερχόμενα πλοία και, για σημαντικές περιόδους, για τα πειρατικά πληρώματα που λυμαίνονταν το Αιγαίο».

«Στη Χίο, εξηγεί ο κ. Βαρλάς, οι διάσημοι ανεμόμυλοι εξυπηρετούσαν τη βιομηχανική ζώνη της πόλης και ιδιαίτερα τα βυρσοδεψεία, τα οποία λειτουργούσαν στην περιοχή από τα μέσα του 19ου αιώνα. Οι μύλοι λοιπόν μπορούν να αναδειχθούν σε πρώτης τάξεως ευκαιρίες για να βυθιστούμε στις ιστορίες μιας περιοχής και να καταλάβουμε την κουλτούρα του κάθε τόπου».

Σήμερα, σημειώνει, εξαιτίας της θέσης τους σε «προνομιακά ευάερα σημεία, σε υψώματα ή σε παραθαλάσσια μέρη, οι μύλοι προσφέρονται για μια σειρά νέες χρήσεις, όπως εξοχικές κατοικίες, καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος ή απλά επισκέψιμα μνημεία. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ενώ έχει χαθεί η αρχική χρήση, διατηρείται η λειτουργία της υποδοχής και φιλοξενίας ξένων και περαστικών και του κέντρου αναφοράς μιας κοινότητας, η οποία έχει αφήσει τα ίχνη της στην λαϊκή σοφία με φράσεις, όπως κι «η μυλωνού τον άντρα της με τους πραματευτάδες».

Πρόκειται για μια πήλινη κιβωτιόσχημη λάρνακα και τρεις ψευδόστομους αμφορείς του 13ου και του 12ου αι. π.Χ., που προέρχονται από την Κρήτη και υπήρξαν προσφορές και «σκεύη θανάτου» για τους νεκρούς.

Τα μεγάλα ζωγραφισμένα χταπόδια απλώνονται στις όψεις της λάρνακας και τυλίγουν σφιχτά τα σώματα των αγγείων, εγείροντας υποψίες για τον αινιγματικό συμβολισμό του θαλάσσιου πλάσματος στη σφαίρα της μινωικής θεολογίας του θανάτου.

Η λάρνακα και τα τρία αγγεία προέρχονται από τη Μινωική Συλλογή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και παρουσιάζονται στην έκθεση για πρώτη φορά.

Τα «Μινωικά Χταπόδια» παρουσιάζονται στην Αίθουσα του Βωμού (αιθ. 34) από την Τετάρτη 29 Οκτωβρίου 2025 ως τη Δευτέρα 26 Ιανουαρίου 2026.

Στις 9 και 23 Νοεμβρίου και στις 14 και 28 Δεκεμβρίου ημέρα Κυριακή, καθώς και στις 5 Νοεμβρίου και στις 10 και 24 Δεκεμβρίου ημέρα Τετάρτη, ώρα 13:00, αρχαιολόγοι του Μουσείου υποδέχονται τους επισκέπτες στο χώρο της έκθεσης και συνομιλούν μαζί τους για τη μινωική τέχνη, για τους ποικίλους συμβολισμούς του χταποδιού στην αρχαιολογία του προϊστορικού Αιγαίου, καθώς και για τη σημασία του θαλάσσιου τοπίου στις μινωικές αντιλήψεις του θανάτου.

Ημερομηνίες παρουσιάσεων

9, 5 και 23 Νοεμβρίου, 10, 14, 24 και 28 Δεκεμβρίου, ώρα έναρξης 13:00′.

Για την παρακολούθηση της παρουσίασης είναι απαραίτητη η προμήθεια εισιτηρίου και η δήλωση συμμετοχής ηλεκτρονικά ή με την έγκαιρη προσέλευση. Θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας. Τηλ. Επικοινωνίας: 213 214 4856, 2132144889, 2132144838

Η απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού, σημειώνεται στη σχετική ανακοίνωση, αποτελεί  τη  δίκαιη  αναγνώριση   στο  πλούσιο  έργο  του  διεισδυτικού δημιουργού, που υπηρέτησε, με αφοσίωση, με κοινωνική διάκριση και ευαισθησία την Ελλάδα και τον Πολιτισμό. Διδάσκοντας με το ελεύθερο πνεύμα του, τις ειλικρινείς παραινέσεις του, τις ανιδιοτελείς πολιτικές παρεμβάσεις του, αντέταξε απέναντι  στο  χυδαίο λαϊκισμό,  τη βαθιά  παιδεία,  την πίστη του στην ελευθερία και τα ανθρώπινα ιδεώδη. Το έργο του, ήδη τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατό του, εξακολουθεί να γονιμοποιεί την σύγχρονη μουσική παραγωγή, απολαμβάνοντας μοναδική απήχηση. 

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, αναφερόμενη στην ανακήρυξη του έτους 2026, ως αφιερωματικού στο Μάνο Χατζιδάκι,  δήλωσε:

«Ο Μάνος Χατζιδάκις, ως δημιουργός αλλά και ως διανοούμενος, κατάφερε να επιβάλει τους δικούς του κανόνες παραγωγής στη μουσική του δημιουργία, αλλά και στη διάδοση των φιλελεύθερων ιδεών του, μέσω γραπτών και δημόσιων παρεμβάσεων,  ενίοτε αποκλίνοντας, συνειδητά, από τις κυρίαρχες τάσεις της εποχής του. Υλοποιώντας τις πρωτότυπες ιδέες του με δράσεις πολυσχιδείς και πολυεπίπεδες, ξεπέρασε ιδεολογικές αγκυλώσεις του καιρού του, υπερβαίνοντας, πολλές φορές, τους κανόνες, τους οποίους εντέλει επηρέασε δραστικά», ανέφερε.

Υποστήριξε πως «εκπροσώπησε επάξια την ελληνική κουλτούρα  διεθνώς, την οποία επιχείρησε -και επέτυχε- να διευρύνει, να εμπλουτίσει και, εν τέλει, να ανανοηματοδοτήσει, ουσιαστικά, απαλλάσσοντάς την  από την παλαιά ηθογραφία. Αναδείχθηκε σε έναν καθολικό διανοούμενο που, επιλεκτικά, επενέβαινε με ρηξικέλευθες απόψεις στη δημόσια σφαίρα, τηρώντας κριτικές αποστάσεις από την  κρατική εξουσία».

Για το 2026, το Υπουργείο Πολιτισμού σε συνεργασία με τους εποπτευόμενους οργανισμούς του, προτίθεται να  συγκροτήσει ένα στιβαρό πρόγραμμα δράσεων για την επαναβίωση του έργου και την επανεκτίμηση της πολιτιστικής προσφοράς του Μάνου Χατζιδάκι. Ο Μάνος και η επιδραστική δημιουργική του πορεία να επανασυστηθούν στις νεότερες γενιές, που δεν είχαν την τύχη να συμπορευθούν μαζί του. Να βιώσουν  το ξεδίπλωμα της καταλυτικής παρέμβασής του στην Τέχνη και στους προσανατολισμούς του σύγχρονου Ελληνισμού».

 ​

Η πρόχειρη περίφραξη είχε δημιουργήσει ένταση στο νησί και διαμάχη ανάμεσα στον δήμο Νάξου και το υπουργείο Πολιτισμού αλλά και τους αρχαιολόγους. Είχε προηγηθεί η ταλαιπωρία του αγαπημένου μνημείου του νησιού από έναν τουρίστα, που ήταν αρκετή για να διχαστεί η τοπική κοινωνία και να παρέμβουν οι αρχαιολόγοι.

Πλέον, με δικαστική απόφαση προβλέπεται η απομάκρυνση της πρόχειρης περίφραξης με συρματόπλεγμα που τοποθετήθηκε στον αρχαιολογικό χώρο του Ναού του Απόλλωνα στα Παλάτια έως τις 27 Σεπτεμβρίου 2025. Τότε, όμως τονίζει το ΥΠΠΟ δεν θα χρήζει ανάγκης πρόχειρης περίφραξης το μνημείο, γιατί θα μπει η μόνιμη.

Ας πάρουμε όμως την ιστορία από την αρχή. Στις 29/7/2025 δημοσιοποιήθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης φωτογραφία με άνδρα που ανασήκωσε μάρμαρο εκτός της περισχοίνισης στον Ναό του Απόλλωνα, στη νησίδα Παλάτια. Είναι η γνωστή «Πορτάρα», το σήμα κατατεθέν του νησιού της Νάξου, κοντά στο λιμάνι.

Άμεσα η Αρχαιολογική Υπηρεσία υπέβαλε μήνυση κατά αγνώστου στην αρμόδια εισαγγελική αρχή και τοποθέτησε αρχαιοφύλακες στον χώρο από τις 9 το πρωί έως τις 9 το βράδυ, κλείνοντας δυστυχώς το Επιτόπιο Μουσείο.

Στις 4/8/2025 τοποθετήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων περίφραξη με συρματόπλεγμα σε έκταση μεγαλύτερη από αυτήν της περισχοίνισης, για την προστασία του μνημείου (Ν4858/21, άρθρο 40 παρ. 1 & 2).

Η ενέργεια αυτή προκάλεσε έντονη δυσαρέσκεια και αντίδραση του δήμου και των δημοτών αλλά και των επισκεπτών, με το αιτιολογικό πως το συρματόπλεγμα προσβάλλει το μνημείο και αλλοιώνει το περιβάλλον.

Σε κάθε περίπτωση, η προσωρινή διαταγή που εκδόθηκε από την Πρόεδρο Πρωτοδικών Νάξου Βηθλεέμ Πίγκα, βασίστηκε στη συζήτηση στο ακροατήριο αλλά και στην αυτοψία που πραγματοποιήθηκε στον χώρο των Παλατιών. Το Μονομελές Πρωτοδικείο Νάξου έκρινε εν μέρει τα ασφαλιστικά μέτρα που κατέθεσε ο δήμος και διέταξε την απομάκρυνση του συρματοπλέγματος που τοποθετήθηκε περιμετρικά του Ναού του Απόλλωνα στα Παλάτια.

Μετά τη δικαστική απόφαση της απομάκρυνσης του συρματοπλέγματος ο δήμαρχος του νησιού, Δημήτρης Λιανός έκανε λόγο για «ημέρα δικαίωσης για την τοπική κοινωνία και τον Δήμο Νάξου και Μικρών Κυκλάδων».

Από την πλευρά του ο δήμαρχος Νάξου τόνισε πως «είναι ευχάριστο ότι μετά από όλα αυτά τα δυσάρεστα γεγονότα, το Υπουργείο Πολιτισμού αναγκάστηκε να ευθυγραμμιστεί με το δίκαιο αίτημα της τοπικής κοινωνίας και να εκπονήσει σχετική μελέτη για την περίφραξη του μνημείου», προσθέτοντας πως απαιτούνται περαιτέρω ουσιαστικά βήματα, όπως η θέσπιση εισιτηρίου για την αυτοχρηματοδότηση της συντήρησης και φύλαξης του χώρου στο μνημείο του Απόλλωνα. Με τον τρόπο αυτόν θα υπάρξει «αυτοχρηματοδότηση» για τη συντήρηση και φύλαξη του μνημείου. Και πρόσθεσε πως η δημοτική Αρχή απέδειξε ότι λειτουργεί με μοναδικό γνώμονα το κοινό συμφέρον και παραμένει ανοιχτή σε κάθε μορφή συνεργασίας που θα συμβάλλει στην πρόοδο και την ανάπτυξη του τόπου μας.

Ωστόσο, το υπουργείο Πολιτισμού έδωσε άλλη διάσταση στην υπόθεση.

Το Υπουργείο Πολιτισμού (ΥΠΠΟ) ενημερώνει ότι «σήμερα, 20.8.2025 εκδόθηκε η απόφαση της Προέδρου Πρωτοδικών Νάξου, σύμφωνα με την οποία η επίμαχη περίφραξη θα παραμείνει στον χώρο, ακριβώς ως έχει, και θα απομακρυνθεί την 27.9.2025, δηλ. ακριβώς την ημερομηνία που το Υπουργείο Πολιτισμού είχε προαποφασίσει την απομάκρυνση και την αντικατάσταση της προσωρινής επίμαχης περίφραξης, με τη μόνιμη προστατευτική περίφραξη του αρχαιολογικού χώρου της Πορτάρας».

Το ΥΠΠΟ επισημαίνει: «Δεδομένου ότι το αίτημα του Δήμου ήταν η ΑΜΕΣΗ απομάκρυνση της περίφραξης, είναι φανερό ότι οι δηλώσεις του επικεφαλής της Δημοτικής Αρχής και συναφή δημοσιεύματα περί έκβασης της υπόθεσης υπέρ του Δήμου, δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα».

Νίκος Γιαννόπουλος

Θα λύσει το πρόβλημα της δυσκολίας της ανάβασης, ιδιαίτερα για τους ηλικιωμένους επισκέπτες, και θα καταστήσει την τοποθεσία ακόμα πιο ελκυστική για τους Ελληνες και τους ξένους τουρίστες.

Οπως έγινε γνωστό από την ενημέρωση του Δήμου Μονεμβασιάς το αναβατόριο θα έχει δύο καμπίνες, καθεμία με χωρητικότητα 15 ατόμων ή δύο αμαξιδίων ΑμεΑ με συνοδούς ή ένα φορείο ασθενοφόρου.

Θα υπάρχουν δύο σταθμοί (άνω και κάτω) και ένας πυλώνας, ο οποίος θα τοποθετηθεί πίσω απ’ το τείχος της Άνω Πόλης, ώστε να μην είναι ορατός απ ΄την ξηρά.

Τα κτίρια των σταθμών αναχώρησης και άφιξης θα είναι εναρμονισμένα με τις αρχές προστασίας του εμβληματικού μνημείου και συγκεκριμένα ο σταθμός αφετηρίας θα είναι υπόσκαφος, χωρίς οπτική ρύπανση. Η απόσταση, μεταξύ των δύο σταθμών θα είναι περίπου στα 155 μ. και το έργο θα είναι ορατό μόνο απ’ τη θάλασσα.

Οι επιφυλάξεις του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων

Ωστόσο, δεν είναι όλα ρόδινα. Για την υπόθεση εκκρεμεί προσφυγή πολιτών στο ΣτΕ, έχει διαμαρτυρηθεί η Europa Nostra ( είναι ευρωπαϊκή οργάνωση που ιδρύθηκε το 1963 και έχει ως στόχο την προστασία και προώθηση της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ευρώπη) και έχουν αντιδράσει μέλη της επιστημονικής κοινότητας.

Οχι επειδή δεν επιθυμούν την κατασκευή του έργου, το αντίθετο. Πιστεύουν ότι αυτό θα κατασκευαστεί τελικά εκ του προχείρου χωρίς τις απαραίτητες προδιαγραφές ασφάλειας και προστασίας του μνημείου.

Σε σχετικό υπόμνημα ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων παρατηρεί, μεταξύ άλλων,  τα εξής:

• Το έργο SUB 1.2.2 Προμήθεια και Εγκατάσταση Αναβατορίου ατόμων για το Κάστρο της Μονεμβασιάς, που υλοποιείται με κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ως προς το υποέργο που αφορά το τελεφερίκ και υλοποιείται από τον Δήμο Μονεμβασίας, βρίσκεται ήδη εκτός χρονοδιαγραμμάτων! Ο αρχικός διαγωνισμός προχώρησε χωρίς καν εγκεκριμένη οριστική μελέτη (αφού αυτή εισάγεται σήμερα για έγκριση) και εντέλει  από την ΕΕΑΔΗΣΥ. Το Ταμείο Ανάκαμψης ολοκληρώνεται το αργότερο τον Ιούνιο 2026, ενώ ως αρχικό προγραμματισμό το υποέργο του τελεφερίκ είχε χρόνο υλοποίησης 29 μήνες (έναρξη: 28/7/2023, λήξη: 31/12/2025).

• Είναι προφανές ότι η εγκατάσταση τελεφερίκ σε ένα μνημείο όπως αυτό της Μονεμβασίας, με την εποπτεία που απαιτεί, δεν μπορεί να ολοκληρωθεί σε τόσο σύντομο χρόνο. Είτε το έργο θα εκτελεστεί πρόχειρα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το μνημείο και την ασφάλεια όσων θα χρησιμοποιούν το αναβατόριο, είτε το έργο θα μείνει ημιτελές μέχρι τη λήξη του ΤΑΑ, με κίνδυνο η χώρα να χρειαστεί να επιστρέψει τα χρήματα! Δεν μπορούν να εκτελούνται τέτοιας κλίμακας τεχνικά έργα σε μείζονος σημασίας αρχαιολογικούς χώρους με προχειρότητα και βιασύνη. Η πραγματική λύση είναι να απενταχθεί το υποέργο του τελεφερίκ και να προχωρήσει το ΥΠΠΟ, μαζί με τους πολίτες, τους επιστήμονες και τους φορείς των ΑΜΕΑ σε διάλογο για την βέλτιστη λύση της προσβασιμότητας χωρίς την φθορά του μνημείου.

Τουτέστιν υπάρχουν προβλήματα που δεν είναι δυνατόν να αγνοηθούν ούτε από την τοπική δημοτική αρχή ούτε από το Υπουργείο Πολιτισμού. Αναζητείται έτσι η βέλτιστη δυνατή λύση υπό τον κίνδυνο της απώλειας της χρηματοδότησης και της κατασκευής χωρίς τα απαραίτητα στάνταρ ασφαλείας. Παράλληλα, αναμένεται και η σχετική απόφαση του ΣτΕ.

Το έργο, τέλος, της αποπεράτωσης του μουσείου προς τιμήν του Γιάννη Ρίτσου (ο οποίος γεννήθηκε στη Μονεμβασιά) το οποίο βρίσκεται εντός της Καστροπολιτείας φαίνεται ότι έφτασε στο τέλος του. Ενας από τους καλύτερους Ελληνες ποιτητές, ο δημιουργός της Ρωμιοσύνης,  θα έχει πλέον την τιμή και την αναγνώριση που του αξίζει στη γενέτειρά του. 

Όπως σημειώνουν οι ίδιες πηγές, «ο μηχανικός ισχυρίζεται ότι αυτό το οποίο φαίνεται σήμερα ως πισίνα είναι η σηπτική δεξαμενή». Την ίδια ώρα ωστόσο επισημαίνουν πως «σε κάθε περίπτωση η άδεια του 1978 δεν μπορεί να ισχύει σχεδόν 50 χρόνια μετά. Το θεσμικό πλαίσιο για τις Σπέτσες τα τελευταία χρόνια έχει αναθεωρηθεί πλήρως».

Αναλυτικά όσα αναφέρουν οι πηγές του υπουργείου Πολιτισμού: «Κλιμάκιο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιά και Νήσων μετέβη χθες, Δευτέρα 19 Αυγούστου, στην κατοικία του Προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ, Στέφανου Κασσελάκη, στις Σπέτσες. Ο μηχανικός έδειξε στους διενεργούντες τον έλεγχο άδεια του 1978, η οποία είχε δοθεί για κατασκευή σηπτικής δεξαμενής, δηλαδή βόθρου. Ο μηχανικός ισχυρίζεται ότι αυτό το οποίο φαίνεται σήμερα ως πισίνα είναι η σηπτική δεξαμενή. Σε κάθε περίπτωση η άδεια του 1978 δεν μπορεί να ισχύει σχεδόν 50 χρόνια μετά. Το θεσμικό πλαίσιο για τις Σπέτσες τα τελευταία χρόνια έχει αναθεωρηθεί πλήρως. Σε κάθε περίπτωση ο έλεγχος δεν έχει ολοκληρωθεί και βρίσκεται σε εξέλιξη».

Λίγη ώρα μετά, ο ΣΥΡΙΖΑ, σε ανακοίνωσή του, αναφέρει πως ο έλεγχος «δεν εντόπισε κάποια παρανομία από αρχαιολογικής άποψης, καθώς οι διαστάσεις της ”πισίνας” ταυτίζονται πλήρως με τα σχέδια που είχαν κατατεθεί στην Αρχαιολογική Υπηρεσία το 1978».

Η ανακοίνωση του ΣΥΡΙΖΑ:

Ο έλεγχος που διενεργήθηκε χθες στην κατοικία του Στέφανου Κασσελάκη στις Σπέτσες από κλιμάκιο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων δεν εντόπισε κάποια παρανομία από αρχαιολογικής άποψης, καθώς οι διαστάσεις της «πισίνας» ταυτίζονται πλήρως με τα σχέδια που είχαν κατατεθεί στην Αρχαιολογική Υπηρεσία το 1978.

Με άλλα λόγια, παρά το θόρυβο που δημιουργήθηκε, «άνθρακες ο θησαυρός».

Είναι βεβαίως κατανοητό ότι «ο έλεγχος συνεχίζεται» και ότι οι «πηγές» του Yπουργείου Πολιτισμού έχουν λάβει εντολή άνωθεν να συντηρούν στη δημοσιότητα ένα εξαρχής κατασκευασμένο θέμα. Πολλώ δε μάλλον, που το αποτέλεσμα της χθεσινής διενεργηθείσας αυτοψίας, δεν ικανοποίησε τις “πηγές” της κυβέρνησης.

Άλλωστε, είναι γνωστό σε όλους ποια είναι η μία και μοναδική αυθεντική “πηγή” της καθημερινής πλέον επιχείρησης τοξικότητας στην πολιτική ζωή της χώρας: ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Αν αναλογιστεί κανείς πόση λάσπη και συκοφαντία εκτόξευσε στην πορεία του από το 41% στο 28%, αντιλαμβάνεται τι πρόκειται να συμβεί τώρα που η πτώση επιταχύνεται οδηγώντας στην πλήρη πολιτική απαξίωση της κυβέρνησής του.

Σε κάθε περίπτωση:

1) Χαιρετίζουμε την ταχύτητα του Υπουργείου Πολιτισμού. Αν το «επιτελικό» κράτος είχε επιδείξει ανάλογες ταχύτητες και στην αντιμετώπιση των καταστροφών, θα είχε σωθεί η Αττική. Επίσης, ευελπιστούμε η κα Μενδώνη να έχει επιδείξει ανάλογο ζήλο και να έχει στείλει την Αρχαιολογική Υπηρεσία για αυτοψία και στο σπίτι της συμβούλου της, κας Παναγιωταρέα, στην Πλάκα.

2) Η διαπίστωση ότι δεν υπάρχει αρχαιολογική παρανομία εκθέτει ανεπανόρθωτα την κυβέρνηση, τον Παύλο Μαρινάκη, τους βουλευτές και όλα τα στελέχη της ΝΔ που έσπευσαν να υιοθετήσουν άκριτα το (όπως αποδεικνύεται) υποβολιμαίο δημοσίευμα του Πρώτου Θέματος. Ας βρουν κάτι άλλο να χτυπήσουν πλέον τον Πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ , Στ. Κασσελάκη.

3) Είναι όχι μόνο πρωτοφανής αλλά και επικίνδυνη η αναφορά των «πηγών» του Υπουργείου Πολιτισμού ότι δεν «μπορεί να ισχύει» η άδεια του 1978. Η συγκεκριμένη αναφορά, πέραν του ότι δεν έχει κανένα έρεισμα στον νόμο και δημιουργεί ανασφάλεια δικαίου στους πολίτες, δείχνει και το πώς σκέφτεται και λειτουργεί η κυβέρνηση: αν η πραγματικότητα δεν την ικανοποιεί, το πρόβλημα το έχει η πραγματικότητα…

Υ.Γ. Ας σταματήσει ο Κυριάκος Μητσοτάκης συνεπώς την στοχοποίηση του πολιτικού του αντιπάλου. Το κράτος-λάφυρο, η διαχειριστική του ανεπάρκεια και η καλοστημένη προπαγάνδα του, έχουν καταστήσει την πολιτική ζωή του τόπου…σηπτική δεξαμενή.

Η ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού:

Είναι φανερό ότι το Γραφείο Τύπου του ΣΥΡΙΖΑ- Προοδευτική Συμμαχία ή δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί τι σημαίνει «παρανομία από αρχαιολογικής άποψης» ή σκοπίμως το αποκρύπτει, στην προσπάθεια του να παραπλανήσει την κοινή γνώμη.

Σύμφωνα με το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο και τη νομολογία υφίσταται αρχαιολογική παρανομία, όταν κατασκευάζεται πισίνα εντός του προστατευόμενου από την αρχαιολογική νομοθεσία –άρα και το Υπουργείο Πολιτισμού- οικισμού των Σπετσών, όπου και βρίσκεται η οικία του Προέδρου του κ. Στ. Κασσελάκη.

Η άδεια του 1978, που επικαλείται ο ΣΥΡΙΖΑ δεν αφορά σε πισίνα, αλλά σε σηπτική δεξαμενή, δηλαδή βόθρο. Η μετατροπή της σηπτικής δεξαμενής σε πισίνα, το 2024, προφανώς απαιτεί άδεια από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού. Με δεδομένη την άδεια του ΥΠΠΟ, εκδίδεται ακολούθως άδεια από την Πολεοδομία.

Η έκθεση της αυτοψίας, την οποία επικαλείται ο ΣΥΡΙΖΑ, δεν έχει ακόμη κατατεθεί ιεραρχικά στο ΥΠΠΟ, ενώ ο έλεγχος είναι ακόμη σε εξέλιξη. Ας μην βιάζονται. Ας περιμένουν το πόρισμα των αρμοδίων δημοσίων υπηρεσιών.