Ο «Οδικός Χάρτης» Βρυξελλών–Ουάσινγκτον

Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλείται το Bloomberg, οι Βρυξέλλες είναι έτοιμες να υπογράψουν εντός τριμήνου με την Ουάσινγκτον μνημόνιο κατανόησης για την εκπόνηση ενός «Οδικού Χάρτη Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης».

Το πλαίσιο αυτό προβλέπει:

• Κοινό εντοπισμό και ανάπτυξη εναλλακτικών πηγών προμήθειας
• Δημιουργία ασφαλών και ανθεκτικών διατλαντικών αλυσίδων εφοδιασμού
• Συντονισμό για την αποτροπή στρεβλώσεων αγοράς
• Μηχανισμούς προστασίας από υπερπροσφορά ή χειραγώγηση τιμών

Η πρωτοβουλία εντάσσεται στη στρατηγική απεξάρτησης από την Κίνα, η οποία κυριαρχεί στην εξόρυξη και επεξεργασία σπάνιων γαιών και άλλων κρίσιμων πρώτων υλών.

Η κινεζική υπεροχή και η δυτική ευαλωτότητα

Η ανάγκη αυτής της διατλαντικής συνεργασίας προκύπτει από την πραγματικότητα ότι τόσο οι ΗΠΑ όσο και η ΕΕ εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από κινεζικά ορυκτά χαμηλού κόστους και υψηλής διαθεσιμότητας.

Η εξάρτηση αυτή προσφέρει στο Πεκίνο σημαντικό γεωπολιτικό μοχλό πίεσης — ιδίως μετά τους πρόσφατους κινεζικούς περιορισμούς στις εξαγωγές σπάνιων γαιών.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε τη δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων κρίσιμων γαιών ύψους 12 δισ. δολαρίων, αναδεικνύοντας το θέμα σε κορυφαία προτεραιότητα της Ουάσινγκτον.

Η ευρωπαϊκή πρόταση περιλαμβάνει:

• Κοινά επενδυτικά έργα εξόρυξης και επεξεργασίας
• Μηχανισμούς στήριξης τιμών
• Αμοιβαία εξαίρεση από εξαγωγικούς περιορισμούς
• Συνεργασία σε έρευνα και καινοτομία
• Συντονισμό απέναντι σε τρίτες χώρες

Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στη συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο και τον σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας, σε μια έμμεση αναφορά στις πρόσφατες εντάσεις που προκλήθηκαν μετά τις δηλώσεις Τραμπ περί ενδεχόμενης αγοράς της Γροιλανδίας.

Η ευρύτερη γεωπολιτική συγκυρία

Η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία συμπίπτει με σύνοδο που φιλοξενούν οι ΗΠΑ με τη συμμετοχή υπουργών Εξωτερικών και ανώτερων αξιωματούχων συμμαχικών χωρών, με αντικείμενο τον περιορισμό της εξάρτησης από κινεζικά κρίσιμα ορυκτά. Αν και αντίστοιχες προσπάθειες στο παρελθόν δεν απέδωσαν ουσιαστικά αποτελέσματα, η τρέχουσα συγκυρία — με τις εντεινόμενες γεωοικονομικές αντιπαραθέσεις — ενισχύει τη βαρύτητα της πρωτοβουλίας.

Η Κομισιόν χαρακτήρισε τις συνομιλίες «ζωτικής σημασίας για τη διαφοροποίηση των προμηθειών μας μακριά από οποιαδήποτε μεμονωμένη χώρα», χωρίς να αποκαλύπτει περαιτέρω λεπτομέρειες.

Τα κρίσιμα ορυκτά δεν αποτελούν απλώς βιομηχανική πρώτη ύλη. Είναι η βάση για:

• μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων
• ανεμογεννήτριες
• ημιαγωγούς
• αμυντικά συστήματα
• τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης

Σπύρος Σιδέρης

Η σημερινή ευρωπαϊκή ευαλωτότητα δεν προκύπτει από την έλλειψη κοιτασμάτων, αλλά από την απουσία επενδύσεων και υποδομών. Από την Ιβηρική Χερσόνησο έως τη Σκανδιναβία, εντοπίζονται σημαντικά αποθέματα λιθίου, γραφίτη, μαγγανίου και σπάνιων γαιών. Αυτό που έλειπε ήταν η πολιτική βούληση να μετατραπούν σε ολοκληρωμένες αλυσίδες εφοδιασμού εντός της ευρωπαϊκής επικράτειας. Για χρόνια, η Ευρώπη προτίμησε το φθηνό μοντέλο εισαγωγών από την Κίνα, θυσιάζοντας τη στρατηγική αυτονομία στον βωμό του χαμηλού κόστους.

• Η στροφή αρχίζει να αποτυπώνεται θεσμικά με τον Κανονισμό για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (Critical Raw Materials Act – CRMA), μέσω του οποίου η Ευρωπαϊκή Ένωση θέτει σαφείς στόχους: έως το 2030, το 10% της εξόρυξης κρίσιμων πρώτων υλών να γίνεται εντός Ευρώπης, το 40% της επεξεργασίας να είναι ευρωπαϊκής προέλευσης και το 25% της ζήτησης να καλύπτεται μέσω ανακύκλωσης. Για πρώτη φορά, η ενεργειακή μετάβαση συνδέεται επίσημα με βιομηχανική πολιτική και όχι μόνο με περιβαλλοντικές δεσμεύσεις.

Στο πλαίσιο αυτό, αρχίζουν να ξεδιπλώνονται συγκεκριμένα έργα. Στη Γροιλανδία, η κυβέρνηση ενέκρινε άδεια 30ετούς εκμετάλλευσης για το κοίτασμα γραφίτη Amitsoq, ένα από τα υψηλότερης ποιότητας παγκοσμίως. Ο γραφίτης αποτελεί βασικό υλικό για τις ανόδους στις μπαταρίες λιθίου και χωρίς αυτόν η ευρωπαϊκή αυτοκινητοβιομηχανία παραμένει εκτεθειμένη. Αντίστοιχα, στη Γερμανία προχωρά επένδυση ύψους σχεδόν 4 δισ. δολαρίων για μονάδα παραγωγής υδροξειδίου του λιθίου, συνδέοντας εξόρυξη, επεξεργασία και ανανεώσιμη ενέργεια σε ένα ενιαίο οικοσύστημα.

Αυτά τα έργα, ωστόσο, δείχνουν περισσότερο κατεύθυνση παρά λύση. Η παγκόσμια ζήτηση για μέταλλα καθαρής τεχνολογίας αυξάνεται εκθετικά και η Ευρώπη απέχει πολύ από το να καλύψει τις ανάγκες της. Το πραγματικό πρόβλημα εντοπίζεται στην επεξεργασία και τη διύλιση, όπου η Κίνα ελέγχει πάνω από το 80% της παγκόσμιας δυναμικότητας. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και το «στενό σημείο» της αλυσίδας: μπορείς να έχεις μεταλλεύματα, αλλά χωρίς βιομηχανία επεξεργασίας παραμένεις εξαρτημένος.

• Η απάντηση της Ευρώπης είναι τριπλή: νέα εργοστάσια επεξεργασίας, εκβιομηχάνιση της ανακύκλωσης και επενδύσεις στην καινοτομία. Στο τραπέζι βρίσκονται δεκάδες έργα για διαχωρισμό σπάνιων γαιών, παραγωγή προδρόμων υλικών για μπαταρίες και ανάκτηση μαγνητών από ανεμογεννήτριες και ηλεκτρικά οχήματα. Η λογική είναι ξεκάθαρη: τα απόβλητα μετατρέπονται σε στρατηγικό απόθεμα.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην κυκλική οικονομία. Η Ευρώπη επιχειρεί να δημιουργήσει εσωτερική αγορά για ανακυκλωμένα μέταλλα, ακόμη και εξετάζοντας περιορισμούς στις εξαγωγές παλαιών μαγνητών και μπαταριών, ώστε να παραμένουν εντός ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Σε έναν κόσμο όπου οι πρώτες ύλες γίνονται γεωπολιτικό όπλο, η ανακύκλωση παύει να είναι περιβαλλοντική πολιτική και μετατρέπεται σε στρατηγικό εργαλείο ισχύος.

Το ευρωπαϊκό πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο τεχνολογικό. Είναι και χρηματοδοτικό. Οι Ηνωμένες Πολιτείες προχώρησαν πιο γρήγορα, όχι επειδή έχουν περισσότερους πόρους, αλλά επειδή έριξαν δημόσιο χρήμα στην αγορά: επιδοτήσεις, φορολογικά κίνητρα, κρατικές συμβάσεις. Η Ευρώπη, αντίθετα, παραμένει διστακτική, εγκλωβισμένη σε πολύπλοκες διαδικασίες αδειοδότησης και πολιτικές αντιδράσεις σε κάθε νέο μεταλλευτικό έργο. Η περιβαλλοντική ευαισθησία, αν και απολύτως θεμιτή, συχνά μετατρέπεται σε δομικό εμπόδιο για τη βιομηχανική ανάπτυξη.

• Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη θέλει στρατηγική αυτονομία, αλλά αν είναι διατεθειμένη να πληρώσει το πολιτικό και οικονομικό κόστος για να την αποκτήσει. Η μετάβαση δεν σημαίνει αποκοπή από την Κίνα – σημαίνει διαφοροποίηση, εσωτερική παραγωγή και εφεδρείες. Σημαίνει ότι σε μια επόμενη κρίση, είτε γεωπολιτική είτε εμπορική, η Ευρώπη δεν θα βρεθεί ξανά χωρίς επιλογές.

Η επόμενη δεκαετία θα δείξει αν η ήπειρος θα παραμείνει απλός καταναλωτής τεχνολογίας ή αν θα μετατραπεί σε παραγωγό, επεξεργαστή και ανακυκλωτή των δικών της ενεργειακών υλικών. Τα κοιτάσματα υπάρχουν. Η τεχνογνωσία υπάρχει. Αυτό που κρίνεται πλέον δεν είναι η δυνατότητα, αλλά η πολιτική βούληση. Και σε έναν κόσμο όπου οι πρώτες ύλες γίνονται το νέο «πετρέλαιο», η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να εξαρτάται – ή αν θα ξαναγράψει η ίδια τους κανόνες του ενεργειακού παιχνιδιού.

Όπως έγραψε ο ιστότοπος Bloomberg, το σχέδιο θα χρηματοδοτηθεί σε ύψος 1,7 δισεκατομμυρίων δολαρίων από ιδιωτικά κεφάλαια, με το υπόλοιπο ποσό να προέρχεται από ένα δάνειο ύψους 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την αμερικανική Τράπεζα Εισαγωγών-Εξαγωγών (EXIM).

Ένα δάνειο που αναμένεται να εγκριθεί και να εκταμιευθεί από σήμερα, σύμφωνα με το πρακτορείο ειδήσεων, κάτι που θα αποτελεί ένα ρεκόρ για την τράπεζα.

Ένα τέτοιο σχέδιο αφορά βιομηχανίες στρατηγικής σημασίας όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, οι ψηφιακές υπηρεσίες ή η άμυνα και λαμβάνει χώρα την ώρα που η Κίνα χρησιμοποιεί τον έλεγχο των βιομηχανικών μαγνητών, αναγκαίων στον κύκλο χρήσης των σπάνιων γαιών, ως μέσο άσκησης πίεσης προς γειτονικά κράτη, ιδίως την Ιαπωνία.

Οι κινεζικές επιχειρήσεις ελέγχουν ένα μεγάλο μέρος, εάν όχι σχεδόν το σύνολο σε ορισμένες περιπτώσεις, της αξιακής αλυσίδας των σπάνιων γαιών, από την εξόρυξη έως την επεξεργασία και την ενσωμάτωση σε τεχνικά υλικά.

Μια κατάσταση που προκαλεί ανησυχία στην Ουάσινγκτον, την ώρα που το Πεκίνο δεν δίστασε να απειλήσει να ενεργοποιήσει αυτόν τον μοχλό πίεσης κατά τη διάρκεια των εμπορικών διαπραγματεύσεων μεταξύ των δύο πρώτων οικονομικών δυνάμεων του πλανήτη, ιδίως κατά την εμπορική κλιμάκωση ανάμεσα στις δύο χώρες, μετά την ανακοίνωση νέων δασμών από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ τον περασμένο Απρίλιο.

Η Κίνα έχει αυξήσει τις παραδόσεις τελικών προϊόντων, κυρίως μόνιμων μαγνητών, αλλά οι ΗΠΑ δεν μπορούν να παράγουν αυτά τα είδη αυτοδύναμα, έναν στόχο που θεωρείται κρίσιμος για την αμερικανική κυβέρνηση.

Η μειωμένη ροή πρώτων υλών αντικατοπτρίζει τις συνεχιζόμενες εντάσεις στις σχέσεις ΗΠΑ-Κίνας, παρά τη “συμφιλίωση” που ανακοινώθηκε στη Νότια Κορέα στις 30 Οκτωβρίου. Εκείνη την περίοδο, ο Ντόναλντ Τραμπ είχε δηλώσει ότι η συμφωνία συνιστούσε την “de facto άρση” σειράς περιορισμών που είχε επιβάλει το Πεκίνο. Ωστόσο, με τον περιορισμό των πρώτων υλών, η Κίνα δυσκολεύει τις προσπάθειες των ΗΠΑ να αναπτύξουν εγχώρια παραγωγή μαγνητών για χρήση από καταναλωτικά προϊόντα έως και συστήματα καθοδήγησης πυραύλων.

Τα επίσημα κινεζικά στοιχεία που δόθηκαν στη δημοσιότητα στις 20 Δεκεμβρίου δείχνουν πτώση κατά 11% στις παραδόσεις μαγνητών προς τις ΗΠΑ τον Νοέμβριο, αν και παραμένουν υψηλότερα από τα χαμηλά επίπεδα του Απριλίου. Συνολικά, οι εξαγωγές σπάνιων γαιών και προϊόντων, περιλαμβανομένων των μαγνητών, αυξήθηκαν κατά 13% σε μηνιαία βάση. Εκπρόσωπος του κινεζικού Υπουργείου Εμπορίου τόνισε ότι οι διακυμάνσεις των μηνιαίων στοιχείων είναι “φυσιολογικές” και δεσμεύτηκε για τη σταθερότητα των παγκόσμιων εφοδιαστικών αλυσίδων, επισημαίνοντας ότι περιορίζονται οι εξαγωγές που αφορούν στρατιωτικούς κατασκευαστές.

Στην πραγματικότητα, όμως, όπως αναφέρουν στελέχη της βιομηχανίας στις ΗΠΑ, οι επιχειρήσεις δεν λαμβάνουν υλικά όπως δυσπρόσιο από την Κίνα. Σύμφωνα με τον Σκοτ Νταν, CEO της Noveon Magnetics, η διεθνής παραγωγή μαγνητών εκτός Κίνας φτάνει τους 50.000 τόνους, αλλά δεν υπάρχουν αντίστοιχες ποσότητες σπάνιων γαιών για να υποστηρίξουν αυτήν την παραγωγή.

Η χαλάρωση των περιορισμών στα τελικά προϊόντα έχει, προς το παρόν, μειώσει τον κίνδυνο διακοπής παραγωγής σε βιομηχανίες όπως η αυτοκινητοβιομηχανία και η τεχνολογία. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση ανακοίνωσε στις 15 Δεκεμβρίου ότι η Κίνα χορηγεί πλέον άδειες εξαγωγής με μεγαλύτερη διάρκεια για ευρωπαϊκές εταιρείες, ενώ για τις ΗΠΑ οι συνομιλίες για τις γενικές άδειες εξαγωγών συνεχίζονται, προκαλώντας ανησυχία για την τήρηση της συμφωνίας.

Η επικείμενη λήξη των εξαμηνιαίων προσωρινών αδειών εξαγωγής σημαίνει ότι οι αμερικανικές εταιρείες θα πρέπει να αιτηθούν ανανέωση ταυτόχρονα, δημιουργώντας πιθανά μπλοκαρίσματα στις εγκρίσεις. Ειδικοί επισημαίνουν ότι η Κίνα θα μπορούσε να επιβραδύνει τις εγκρίσεις, διατηρώντας ουσιαστικά τον έλεγχο στις εξαγωγές.

Ο Μπέσεντ δήλωσε σε συνέντευξη που παραχώρησε στην εκπομπή “Meet the Press” του τηλεοπτικού δικτύου NBC ότι το πλαίσιο που επιτεύχθηκε στην Κουάλα Λουμπούρ της Μαλαισίας θα επιτρέψει στον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ και τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ να συζητήσουν περαιτέρω εμπορική συνεργασία την ερχόμενη εβδομάδα. Η ημερήσια διάταξη θα περιλαμβάνει πιο ισορροπημένο εμπόριο ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα, αγορές από την Κίνα αμερικανικής σόγιας και άλλων αγροτικών προϊόντων και έλεγχο της αμερικανικής κρίσης φαινταλύνης.

At the ASEAN Summit 2025, the U.S. trade threats have unexpectedly strengthened ties between #ASEAN and #China, making ASEAN China’s largest trading partner. Leaders reaffirmed commitment to free, fair, and inclusive trade, while seeking a balanced approach with major powers.… pic.twitter.com/cPp58STS8P

— CGTN Frontline (@Frontlinestory) October 26, 2025

Απαντώντας σε ερώτηση αν περιμένει ότι οι ΗΠΑ θα προχωρήσουν με την απειλή δασμών 100% στα κινεζικά προϊόντα, ο Μπέσεντ είπε; «Όχι, και επίσης περιμένω ότι θα πάρουμε κάποιους είδους χρονική αναβολή στους ελέγχους εξαγωγών σπάνιων γαιών που είχαν συζητήσει οι Κινέζοι». Ο Μπέσεντ πρόσθεσε ότι οι τελικοί όροι θα αποφασιστούν από τους δύο ηγέτες.

Νωρίτερα, ο επικεφαλής της διαπραγματευτικής ομάδας της Κίνας για το εμπόριο, ο Λι Τσενγκάνγκ δήλωσε πως οικονομικοί αξιωματούχοι από την Κίνα και οι ΗΠΑ κατέληξαν σε μια αρχική συναίνεση σε ένα φάσμα θεμάτων που περιλαμβάνει την παράταση της εμπορικής εκεχειρίας τους, τη φαιντανύλη και εξαγωγικούς ελέγχους.

China, US agree to preliminary framework deal in Malaysia, paving way for Xi-Trump talks | South China Morning Post https://t.co/bWPNc01fwc

— Paul Triolo (@pstAsiatech) October 26, 2025

Ο Λι, μαζί με τον Κινέζο αντιπρόεδρο Χε Λιφένγκ, είχαν συνομιλίες με τον υπουργό Οικονομικών των ΗΠΑ Σκοτ Μπέσεντ και τον Αντιπρόσωπο των ΗΠΑ για το Εμπόριο Τζέιμισον Γκριρ για την αποκλιμάκωση του εμπορικού πολέμου στο περιθώριο της συνόδου κορυφής της Ένωσης Χωρών Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN).

Ο Λι δεν έδωσε λεπτομέρειες για τα θέματα που συμφωνήθηκαν και τους όρους.

Μιλώντας μετά τη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου στο προεδρικό μέγαρο στην Άγκυρα, ο Τούρκος πρόεδρος αποκάλυψε ότι εκτεταμένες έρευνες στην περιοχή Μπεϊλίκοβα του Εσκισεχίρ εντοπίστηκαν περίπου 12,5 εκατομμύρια τόνοι οξειδίων σπάνιων γαιών, καθώς και σημαντικά κοιτάσματα βαρίτη και φθορίτη.

Όπως είπε, «θέλουμε να γίνουμε ένας από τους 5 μεγαλύτερους παραγωγούς σπάνιων γαιών στον κόσμο». Η περιοχή περιέχει 10 από τα 17 γνωστά στοιχεία σπάνιων γαιών, που είναι πρώτες ύλες ζωτικής σημασίας για τις αμυντικές βιομηχανίες, τα συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας, τα ηλεκτρικά οχήματα, τις επικοινωνίες και την διαστημική τεχνολογία.

«Η τοποθεσία αυτή δεν θα παραχωρηθεί σε καμία χώρα υπό οποιεσδήποτε συνθήκες», δήλωσε ο Ερντογάν. «Όποιος ισχυρίζεται το αντίθετο συκοφαντεί τη δική του χώρα» συμπλήρωσε.

Ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης και πρόεδρος του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), Οζγκιούρ Οζέλ, είχε κατηγορήσει τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι στη συνάντησή του με τον πρόεδρο των ΗΠΑ, στην Ουάσινγκτον, παραχώρησε τα ορυχεία του Μπεϊλίκοβα στο Εσκισεχίρ στον Ντόναλντ Τραμπ με αντάλλαγμα τη διεθνή αποδοχή του.

«Ας εμποδίσουμε τον Ερντογάν να δώσει το μέλλον αυτής της χώρας στον Τραμπ. Η Τουρκία πρέπει να σταθεί όρθια όσον αφορά τις σπάνιες γαίες. Ο Ερντογάν δεν μπορεί να πουλήσει τις σπάνιες γαίες αυτής της χώρας για το δικό του μέλλον. Δεν θα το επιτρέψουμε» είχε δηλώσει ο Οζγκιούρ Οζέλ.

Συγκεκριμένα, ο Λευκός Οίκος αναφέρει:

“Η Κίνα αντιμετωπίζει τώρα δασμούς έως και 245% στις εισαγωγές στις Ηνωμένες Πολιτείες ως αποτέλεσμα των αντιποίνων της”.

Από την πρώτη ημέρα, ο Πρόεδρος Τραμπ ξεκίνησε την εμπορική πολιτική του America First για να κάνει την αμερικανική οικονομία και πάλι μεγάλη. Περισσότερες από 75 χώρες έχουν ήδη προσεγγίσει για να συζητήσουν νέες εμπορικές συμφωνίες.

Ως αποτέλεσμα, οι εξατομικευμένοι υψηλότεροι δασμοί προς το παρόν διακόπτονται εν μέσω αυτών των συζητήσεων, εκτός από την Κίνα, η οποία προέβη σε αντίποινα”.

Επιχειρηματολογώντας εν συνεχεία υπέρ της πολιτικής που ακολουθείται απέναντι στον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο της χώρας, ο Λευκός Οίκος επισημαίνει:

“Πριν από μερικούς μήνες, η Κίνα απαγόρευσε τις εξαγωγές στις Ηνωμένες Πολιτείες γαλλίου, γερμανίου, αντιμονίου και άλλων βασικών υλικών υψηλής τεχνολογίας με πιθανές στρατιωτικές εφαρμογές.

Αυτή την εβδομάδα, ανέστειλε τις εξαγωγές έξι βαρέων μετάλλων σπάνιων γαιών, καθώς και μαγνητών σπάνιων γαιών, προκειμένου να πνίξει τις προμήθειες εξαρτημάτων που είναι κεντρικά για τις αυτοκινητοβιομηχανίες, τους κατασκευαστές αεροδιαστημικής, τις εταιρείες ημιαγωγών και τους στρατιωτικούς εργολάβους σε όλο τον κόσμο”.

Πρόκειται για τις περίφημες σπάνιες γαίες. Πρόκειται για μια ομάδα 17 στοιχείων που είναι πιο άφθονα από τον χρυσό και μπορούν να βρεθούν σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, αλλά η εξόρυξη και επεξεργασία τους είναι δύσκολη, δαπανηρή και απίστευτα ρυπογόνα. Αλλά όχι για την Κίνα…

Όπως αναφέρεται στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Μελετών, είναι ζωτικής σημασίας για μια σειρά αμυντικών τεχνολογιών, όπως μαχητικά αεροσκάφη F-35, υποβρύχια κλάσης Virginia και Columbia, πυραύλους Tomahawk, συστήματα ραντάρ, μη επανδρωμένα εναέρια οχήματα Predator και τη σειρά έξυπνων βομβών Joint Direct Attack Munition.

• Για παράδειγμα, το μαχητικό αεροσκάφος F-35 περιέχει πάνω από 900 λίβρες σπάνιων γαιών. Ένα αντιτορπιλικό DDG-51 κλάσης Arleigh Burke απαιτεί περίπου 5.200 λίβρες, ενώ ένα υποβρύχιο κλάσης Virginia χρησιμοποιεί περίπου 9.200 λίβρες.

Οι μαγνήτες από σπάνιες γαίες επιτρέπουν μικρότερους, πιο αποδοτικούς κινητήρες και γεννήτριες που χρησιμοποιούνται σε smartphone, κινητήρες αυτοκινήτων και τζετ και μηχανές MRI. Αποτελούν επίσης απαραίτητα στοιχεία σε μια σειρά όπλων μεγάλου εισιτηρίου, από μαχητικά αεροσκάφη F-35 stealth έως πυρηνικά επιθετικά υποβρύχια.

Οι ΗΠΑ είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε αυτές τις αλυσίδες εφοδιασμού. Μέχρι το 2023, η Κίνα αντιπροσώπευε το 99% της παγκόσμιας επεξεργασίας βαρέων σπάνιων γαιών. «Είναι η Κίνα που δείχνει ότι μπορεί να ασκήσει απίστευτη οικονομική δύναμη με το να είναι στρατηγική… και χειρουργική και να χτυπήσει πραγματικά την αμερικανική βιομηχανία ακριβώς εκεί που πονάει», δήλωσε στο CNN ο Τζάστιν Γούλφερς, καθηγητής οικονομικών και δημόσιας πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν.

• Η Κίνα χρησιμοποίησε για πρώτη φορά το όπλο των σπάνιων γαιών το 2010, όταν απαγόρευσε τις εξαγωγές στην Ιαπωνία λόγω μιας διαμάχης για την αλιευτική τράτα. Μεταξύ 2023 και 2025, η Κίνα άρχισε να επιβάλλει περιορισμούς στις εξαγωγές στρατηγικών υλικών προς τις ΗΠΑ, όπως γάλλιο, γερμάνιο, αντιμόνιο, γραφίτη και βολφράμιο.

Όπως αναφέρεται στο CNN, η Κίνα ξεκίνησε νωρίς στην εξόρυξη σπάνιων γαιών, ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1950, σύμφωνα με τα κρατικά μέσα ενημέρωσης, αλλά η βιομηχανία άρχισε πραγματικά να αναπτύσσεται μόνο στα τέλη της δεκαετίας του 1970.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Κίνα συνδύασε το χαμηλό κόστος εργασίας και τα σχετικά χαλαρά περιβαλλοντικά πρότυπα με την υιοθέτηση ξένων τεχνολογιών, σύμφωνα με τον Σταν Τράουτ, ιδρυτή της συμβουλευτικής εταιρείας για σπάνιες γαίες και μαγνητικά υλικά Spontaneous Materials. «Μεγάλο μέρος της τεχνολογίας που έφεραν αναπτύχθηκε εδώ στις ΗΠΑ, ή στην Ιαπωνία ή στην Ευρώπη», είπε. «Και με την πάροδο του χρόνου, είμαι σίγουρος ότι έχουν κάνει βελτιώσεις σε αυτό».

Καθώς η παραγωγή σπάνιων γαιών της χώρας αυξήθηκε, το Πεκίνο κατάλαβε σταδιακά τη στρατηγική σημασία των ορυκτών. «Υπήρχε μια αναγνώριση ότι αυτή θα μπορούσε να είναι μια πολύ σημαντική τεχνολογία για να κατακτήσουν», πρόσθεσε ο Τράουτ.

Το 1992, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης σε έναν από τους κύριους κόμβους παραγωγής σπάνιων γαιών της χώρας στην Εσωτερική Μογγολία, ο Τενγκ Σιαοπίνγκ, ο πρώην ηγέτης της Κίνας που πρωτοστάτησε στις οικονομικές μεταρρυθμίσεις της χώρας, είπε περίφημα: «Ενώ υπάρχει πετρέλαιο στη Μέση Ανατολή, η Κίνα έχει σπάνιες γαίες». Σήμερα, η Κίνα έχει εκπληρώσει το όραμα της Τενγκ Σιαοπίνγκ κυριαρχώντας σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού και αυτό ο Ντόναλντ Τραμπ δεν θα το δεχτεί.

Σε δεύτερο χρόνο οι ΗΠΑ ζητούν την δημιουργία υπερταμείου το οποίο θα διοικείται από τριμελή επιτροπή στην οποία δύο μέλη θα είναι από την Ουκρανική και ένα από την Αμερικανική.

Οι αποφάσεις λαμβάνονται μόνο με απόλυτη ομοφωνία και οι ΗΠΑ διατηρούν για μεγάλο χρονικό διάστημα το δικαίωμα της κατά προτεραιότητα προσφοράς έναντι οποιουδήποτε τρίτου ακόμη και μετά το πέρας της αποπληρωμής της αρχικής βοήθειας.

Σύμφωνα με τους Financial Times που έδωσαν στην δημοσιότητα ολόκληρο το νέο αμερικανικό προσχέδιο ορίζεται πως η Ουκρανία για τον πρώτο χρόνο ισχύος της συμφωνίας είναι υποχρεωμένη να απορρίπτει οποιαδήποτε προσφορά από τρίτους.

Παράλληλα στο κείμενο δεν υπάρχει πουθενά αναφορά σε αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας.

Αυτό που προξενεί πάντως την μεγαλύτερη εντύπωση στην διατύπωση των όρων, που είναι ένα προσχέδιο και όχι το τελικό κείμενο της συμφωνίας, είναι πως δεν υπάρχει και η παραμικρή αναφορά στην Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση που παρά τις διαχρονικές της παθογένειες, από την εκλογή Τραμπ και μετά «τρέχει» τις διαδικασίες τόσο της εσωτερικής της «κάθαρσης» όσο και της στήριξης στην Ουκρανία βρίσκεται εντελώς εκτός τραπεζιού.

Για τις ΗΠΑ του Τραμπ παρά τα ευρωπαϊκά κεφάλαια που έχουν διατεθεί στο Κίεβο και τα οποία όπως αποδεικνύεται είναι περισσότερα από τα αμερικανικά, δεν πρέπει η Ένωση να έχει ίση (ή περίπου) πρόσβαση στον ορυκτό πλούτο της Ουκρανίας. Για τον Τραμπ παραμένει σε ισχύ το δόγμα πως οι Ευρωπαίοι έχουν λάβει διασφαλίσεις για τα χρήματα που έχουν δώσει παρά την διάψευση από Βρετανία και Γαλλία κατά τις επισκέψεις Μακρόν και Στάρμερ στην Ουάσιγκτον.

Από το αμερικανικό κείμενο απουσιάζει και το χρονοδιάγραμμα αλλά και το ερευνητικό κόστος της όλης διαδικασίας αλλά αναλυτές σημειώνουν πως αυτό είναι αμιγώς τεχνικό θέμα και θα αναλυθεί διεξοδικά εφόσον υπάρξει τελική συμφωνία ανάμεσα στις εμπλεκόμενες πλευρές.

Η Ουκρανία αναφέρει πως το αμερικανικό σχέδιο είναι αφετηρία νέας διαπραγμάτευσης και πως υπάρχουν περιθώρια για κάτι τέτοιο. Πηγές από το περιβάλλον του Ζελένσκι αλλά και την ουκρανική αντιπολίτευση συμφωνούν πως η χώρα δεν μπορεί να «μετατραπεί σε 51η πολιτεία των ΗΠΑ» μόνο για να συνεχίσει να αντιστέκεται στις ρωσικές επιθέσεις και σημειώνουν πως ο ορυκτός πλούτος της Ουκρανίας ανήκει δικαιωματικά στον λαό της χώρας.

Ο Μενβέντεφ έκανε αναφορά στο τέλος του Μπενίτο Μουσολίνι λέγοντας πως την ίδια τύχη θα έχει και ο Ζελένσκι εάν αποδεχθεί να μετατραπεί η Ουκρανία σε προτεκτοράτο και παροικία των ΗΠΑ.

Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται πως ακόμη και σήμερα επιθυμεί μία μακρά και το σημαντικότερο άκρως δεσμευτική συμφωνία με το Κίεβο όχι τόσο γιατί έχει απόλυτη γνώση και βεβαιότητα για τα οικονομικά κέρδη της συμφωνίας αλλά κυρίως για να χρησιμοποιεί κατά το δοκούν την ουκρανική υπογραφή για να επιτύχει πράγματα και σε διπλωματικό επίπεδο.

Ο Τραμπ, σύμφωνα με ανάλυση του Economist, θα την παρουσιάσει αναμφίβολα ως νίκη, αν και η συμφωνία που θα υπογραφεί στην Ουάσιγκτον είναι απλώς ένα πλαίσιο, το πρώτο βήμα σε μια διευθέτηση δύο τμημάτων, πολλές από τις λεπτομέρειες της οποίας θα καθοριστούν σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις.

Αλλά η Ουκρανία φαίνεται, σύμφωνα με ανάλυση του Economist, να έχει γλιτώσει τα χειρότερα: τις πρώτες δηλαδή εκβιαστικές αξιώσεις του Τραμπ, πλησιάζοντας σε κάτι που είναι πιο κοντά σε ένα κοινό επενδυτικό εγχείρημα.

Η συμφωνία φαίνεται να απέχει πολύ από την τοκογλυφική απαίτηση των 500 δισ. δολαρίων που είχε ζητήσει ο πρόεδρος των ΗΠΑ για την υποτιθέμενη στρατιωτική και οικονομική βοήθεια 350 δισ. δολαρίων που είχε παράσχει η Ουάσιγκτον στο Κίεβο από την έναρξη της ρωσικής εισβολής και η οποία, σύμφωνα με ανεξάρτητες εκτιμήσεις, κυμαίνεται μάλλον στα 120 δισ. δολάρια.

Η Ουκρανία αποφεύγει τα χειρότερα

Το προσχέδιο κειμένου απομακρύνει τις πιο αμφιλεγόμενες αμερικανικές απαιτήσεις, οι οποίες συχνά εκφράζονται με εχθρότητα, σύμφωνα με αναφορές αξιωματούχων. Σε μια περίπτωση, δόθηκε στους Ουκρανούς περιθώριο «μιας ώρας να υπογράψουν», σε μια άλλη μόλις έξι λεπτά.

Το νέο κείμενο δεσμεύει τις δύο πλευρές στην ιδέα της δημιουργίας ενός κοινού ταμείου για επενδύσεις στην Ουκρανία. Το Κίεβο αναμένεται να συνεισφέρει στο ταμείο αυτό το 50% των εσόδων από μελλοντικά κρατικά πρότζεκτ, συμπεριλαμβανομένων ορυκτών, υδρογονανθράκων, πετρελαίου, φυσικού αερίου και υποδομών, όπως τερματικά LNG και λιμάνια, αλλά το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι δεν θα περιλαμβάνει τρέχουσες λειτουργίες, όπως τα μεγάλα πρότζεκτ πετρελαίου και φυσικού αερίου που ήδη συνεισφέρουν σημαντικά ποσά στον προϋπολογισμό της Ουκρανίας.

Στο προσχέδιο συμφωνίας δεν γίνεται καμία αναφορά για τον λογαριασμό των 500 δισ. του Τραμπ, ούτε για την αξίωση της Ουάσιγκτον για ιδιοκτησία σε ποσοστό 100% του επενδυτικού ταμείου για την Ουκρανία. Αντίθετα, η ιδιοκτησία θα είναι «ανάλογη» με τα ποσά που επενδύονται και από τις δύο πλευρές, υποδηλώνοντας την προοπτική συνεχιζόμενης αμερικανικής υποστήριξης. Επίσης, έχει εξαλειφθεί μια ρήτρα που απαιτούσε από τους Ουκρανούς να πληρώνουν το διπλάσιο του ποσού οποιασδήποτε μελλοντικής βοήθειας στο ταμείο, κάτι που ο Ζελένσκι είχε χαρακτηρίσει χρέος που θα επωμίζονταν «δέκα γενιές Ουκρανών».

Μετέπειτα συμφωνία θα καθορίσει τις λεπτομέρειες

Πολλά σημεία στη συμφωνία παραμένουν θολά, ιδίως σε ποιο βαθμό η αμερικανική πλευρά θα ελέγχει το νέο ταμείο και ποιοι θα είναι οι όροι διακυβέρνησής του. Εν προκειμένω, εξηγεί ο Economist, τα πράγματα γίνονται αντιφατικά, καθώς μία ρήτρα αναφέρει ότι οι ΗΠΑ θα ελέγχουν το μέγιστο επιτρεπόμενο από τη δική τους νομοθεσία ποσό, κάτι που μπορεί να έρχεται σε αντίθεση με την άλλη ρήτρα που υποδηλώνει την αναλογικότητα.

Όπως αναφέρει το βρετανικό περιοδικό, φαίνεται ότι η μετέπειτα συμφωνία θα ξεκαθαρίσει τέτοια ζητήματα ελέγχου μαζί με τις εγγυήσεις ασφαλείας που ζητούσε ο Ζελένσκι ως αντάλλαγμα για τον ορυκτό πλούτο της Ουκρανίας τον Σεπτέμβριο. Όσον αφορά στις εγγυήσεις, το πλαίσιο αναφέρει μόνο «την προστασία των αμοιβαίων επενδύσεων».

Όμως, ένα προοίμιο αναφέρεται σε μια ευρύτερη «αρχιτεκτονική… συμφωνιών» και «υποστήριξη… για την απόκτηση εγγυήσεων ασφαλείας».

Κυβερνητική πηγή με γνώση των διαπραγματεύσεων λέει ότι ο Ουκρανός πρόεδρος δεν σκοπεύει να υπογράψει καμία δεύτερη, πληρέστερη συμφωνία, η οποία δεν θα περιλαμβάνει ευρύτερες εγγυήσεις ασφαλείας.

Το αρχικό κείμενο πλαισίου δεν θα χρειαστεί επικύρωση από το κοινοβούλιο, κάτι που θα ισχύσει στην περίπτωση μιας μελλοντικής συμφωνίας.

Μετά από δύο εβδομάδες κλιμακούμενης πίεσης από τον Τραμπ και τους απεσταλμένους του στο Κίεβο, η Ουκρανία ίσως αισθάνεται ότι κατάφερε να επιβιώσει με μια συμφωνία-πλαίσιο κάπως ασαφή και σε μεγάλο βαθμό θεωρητική.

Άγνωστη η έκταση του ορυκτού πλούτου της Ουκρανίας

Η πραγματική έκταση του πλούτου των πόρων της Ουκρανίας είναι άγνωστη. Δεν έχει γίνει σοβαρή αξιολόγηση των κοιτασμάτων ορυκτών με χρήση σύγχρονων τεχνικών εξερεύνησης. Μεγάλο μέρος του βρίσκεται βαθιά στο έδαφος ή σε πολύ μικρά για επικερδή εξόρυξη κοιτάσματα. Ίσως το 40% των μεταλλευμάτων να βρίσκεται σε κατεχόμενα από τις ρωσικές δυνάμεις εδάφη.

Επίσης, η συμφωνία δεν παρέχει λεπτομέρειες σχετικά με τις εγκαταστάσεις επεξεργασίας και διύλισης, όπου θα φανεί η πραγματική αξία των πόρων, ενώ υπάρχουν και πολλά άλλα κενά.

Ωστόσο, όπως καταλήγει η ανάλυση, με την πρώτη αυτή συμφωνία η Ουκρανία έδωσε κάτι στον Τραμπ, αποφεύγοντας το χείλος του γκρεμού και αγοράζοντας χρόνο, κάτι που μετρά αρκετά στη νέα κατάσταση στην οποία βρέθηκε απρόσμενα.

Σπύρος Σιδέρης

Την ίδια στιγμή, ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, ανέφερε πως μετέφερε στον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ένα «ευγενικό αλλά επίμονο» μήνυμα για την ανάγκη να λήξει ο πόλεμος γρήγορα.

Ωστόσο, ο Ζελένσκι δεν έδειξε διατεθειμένος να υιοθετήσει τη συγκεκριμένη προτροπή. Από την πλευρά του, ο Λευκός Οίκος έχει ήδη προειδοποιήσει πως οποιαδήποτε συμφωνία διευθέτησης θα αφήσει τόσο την Ουκρανία όσο και τη Ρωσία «λίγο δυσαρεστημένες».

Η συμφωνία για τους ουκρανικούς ορυκτούς πόρους

Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα που απασχολεί τις σχέσεις Κιέβου-Ουάσινγκτον αφορά την εκμετάλλευση των ουκρανικών ορυκτών πόρων. Σύμφωνα με τους Financial Times, η πρόσφατη συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών δεν θα επηρεάσει τα ήδη εκμεταλλευόμενα πεδία ούτε τις δραστηριότητες της κρατικής εταιρείας Naftogaz. Αντίθετα, εστιάζει στα μελλοντικά έσοδα από νέες ανακαλύψεις και στη συνδεδεμένη εφοδιαστική, που περιλαμβάνει και τη διαχείριση λιμένων.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, αποσύρθηκαν από την αρχική τους απαίτηση να λάβουν 500 δισ. δολάρια από τα έσοδα των ουκρανικών φυσικών πόρων. Ωστόσο, παραμένει ασαφές το ποσοστό που θα κατέχουν στο ταμείο διαχείρισης αυτών των εσόδων. Αν και αρχικά είχαν απαιτήσει το 100%, η τελική διαμόρφωση της συμφωνίας θα οριστικοποιηθεί σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις. Σύμφωνα με τους New York Times, το ταμείο αυτό αναμένεται να βρεθεί υπό σχεδόν πλήρη αμερικανικό έλεγχο.

Ουκρανοί αξιωματούχοι επιβεβαίωσαν ότι η προκαταρκτική συμφωνία εγκρίθηκε από τους υπουργούς Δικαιοσύνης, Οικονομίας και Εξωτερικών, ενώ δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο ο Ζελένσκι να επισκεφθεί σύντομα την Ουάσινγκτον για την επίσημη υπογραφή της συμφωνίας με τον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ.

Υπάρχουν πράγματι πολύτιμοι ορυκτοί πόροι στην Ουκρανία;

Την ίδια στιγμή, υπάρχουν αμφιβολίες για την πραγματική αξία των ουκρανικών κοιτασμάτων. Ο αρθρογράφος του Bloomberg, Χαβιέ Μπλας, υποστηρίζει πως οι ισχυρισμοί περί πλούσιων ουκρανικών φυσικών πόρων είναι υπερβολικοί.

Σύμφωνα με τον Μπλας, η Ουκρανία δεν διαθέτει σημαντικά κοιτάσματα σπάνιων γαιών, εκτός από μικρές ποσότητες σκανδίου. Τα δεδομένα του Γεωλογικού Ινστιτούτου των ΗΠΑ δεν καταγράφουν αποθέματα, ενώ άλλες ανεξάρτητες βάσεις δεδομένων δεν αναφέρουν την Ουκρανία ως πηγή αξιόλογων φυσικών πόρων.

• Ο Μπλας παρομοιάζει την κατάσταση με το Αφγανιστάν, όπου το 2010 η Ουάσινγκτον είχε εκτιμήσει ότι υπήρχαν ανεκμετάλλευτα κοιτάσματα αξίας ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων, κάτι που αργότερα αποδείχθηκε ψευδές. Ο ίδιος θεωρεί πως οι συζητήσεις για ορυκτά αξίας 500 δισ. δολαρίων είναι εξίσου αβάσιμες και πως ο Τραμπ πιθανώς συγχέει τις σπάνιες γαίες με την ευρύτερη κατηγορία των κρίσιμων ορυκτών, όπως το τιτάνιο και το γάλλιο, τα οποία υπάρχουν στην Ουκρανία, αλλά σε περιορισμένη κλίμακα.

Το μέλλον της συμφωνίας και οι προκλήσεις

Παρά τις πολιτικές δηλώσεις και τις δημοσιογραφικές αναλύσεις, η πραγματική ανάπτυξη των κοιτασμάτων στην Ουκρανία παραμένει αβέβαιη. Η ακριβής αξία των πόρων δεν έχει προσδιοριστεί με σαφήνεια, καθώς απαιτούνται αναλυτικές μελέτες για το κόστος εξόρυξης και τη διεθνή ανταγωνιστικότητα των ουκρανικών ορυκτών. Επιπλέον, η επένδυση σε νέες εξορύξεις είναι μια μακροχρόνια και δαπανηρή διαδικασία, που καθίσταται ακόμη πιο δύσκολη λόγω του συνεχιζόμενου πολέμου.

Με δεδομένο ότι η Ουκρανία εξακολουθεί να βρίσκεται σε πόλεμο, οποιαδήποτε μεγάλη επένδυση παραμένει εξαιρετικά ριψοκίνδυνη. Οι αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρείες ενδέχεται να εστιάσουν στα ήδη ενεργά κοιτάσματα, εάν αυτά περιέλθουν στον έλεγχό τους μέσω κυρώσεων κατά των σημερινών ιδιοκτητών τους. Ωστόσο, ακόμη και αυτά τα πεδία βρίσκονται σε εμπόλεμες ζώνες, γεγονός που αυξάνει το κόστος προστασίας τους.

Σε αυτό το πλαίσιο, δεν αποκλείεται η στήριξη του Τραμπ στις ειρηνευτικές συνομιλίες να συνδέεται άμεσα με τα οικονομικά συμφέροντα των ΗΠΑ στην περιοχή. Ωστόσο, όπως έχει ήδη καταστεί σαφές, δεν είναι όλοι οι εμπλεκόμενοι πρόθυμοι να τερματίσουν σύντομα τον πόλεμο.