Σπύρος Σιδέρης

Πίσω όμως από τις εικόνες ισχύος και συμβολισμού, η επίσκεψη αποτυπώνει μια βαθύτερη μετάβαση: από τη λογική του «πετρελαίου και ασφάλειας» σε ένα πολύπλοκο πλέγμα ενεργειακών, τεχνολογικών, αμυντικών και πολιτικών υπολογισμών, στο οποίο η Σαουδική Αραβία εμφανίζεται πλέον όχι ως παθητικός εταίρος, αλλά ως φιλόδοξος αρχιτέκτονας της περιφερειακής τάξης.

Από το «briefing» στην «εποχή των επιτευγμάτων»

Η πορεία που οδήγησε στο σημερινό σημείο δεν ξεκίνησε τώρα. Ήδη από τη συνάντηση του βασιλιά Σαλμάν μπιν Αμπντουλαζίζ με τον τότε πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα, τον Σεπτέμβριο του 2015, ο τότε νεαρός αναπληρωτής διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν είχε παρουσιάσει, σύμφωνα με σαουδαραβικές πηγές, ένα στρατηγικό «επιτελικό υπόμνημα» για το πώς πρέπει να εξελιχθεί η σχέση Ριάντ – Ουάσινγκτον στον 21ο αιώνα. Το «briefing» εκείνο – μια συνοπτική αλλά φιλόδοξη αποτύπωση στόχων – έμοιαζε τότε με όραμα ενός πρίγκιπα που κοιτάζει πολύ μπροστά.

Η πραγματική καμπή όμως ήρθε με την πρώτη συνάντηση Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν – Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, τον Μάρτιο του 2017, όταν ο Ρεπουμπλικάνος ηγέτης αποφάσισε να κάνει το Ριάντ τον πρώτο του προορισμό στο εξωτερικό. Τον Μάιο του 2017, στην ιστορική εκείνη σύνοδο στην πρωτεύουσα του σαουδαραβικού βασιλείου, ο Τραμπ μίλησε μπροστά σε ηγέτες του αραβικού και ισλαμικού κόσμου για τον αγώνα κατά της τρομοκρατίας, ενώ ο βασιλιάς Σαλμάν υπέγραψε με τις ΗΠΑ μια κοινή στρατηγική οραματική διακήρυξη.

Στη συνέχεια, η θητεία του Τζο Μπάιντεν έμοιαζε αρχικά να σηματοδοτεί ψύχρανση. Ο Δημοκρατικός πρόεδρος, που είχε δεσμευτεί προεκλογικά για «επαναξιολόγηση» των σχέσεων με το Ριάντ, βρέθηκε λίγα χρόνια αργότερα αντιμέτωπος με τη ρωσοουκρανική κρίση, τις αναταράξεις στις αγορές ενέργειας και την άνοδο της Κίνας. Το αποτέλεσμα ήταν η επίσκεψη Μπάιντεν στην Τζέντα το καλοκαίρι του 2022, όπου συνάντησε τον βασιλιά Σαλμάν και τον διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, αναγνωρίζοντας στην πράξη ότι η συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία παραμένει στρατηγική αναγκαιότητα.

Παράλληλα, το ίδιο το βασίλειο άλλαζε ταχύτατα. Το Όραμα 2030 του πρίγκιπα Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν μετέτρεψε τη χώρα σε φιλόδοξη πλατφόρμα επενδύσεων, τουρισμού, τεχνολογίας και πράσινης μετάβασης, διαμορφώνοντας ένα νέο προφίλ: όχι μόνο αναγκαίος προμηθευτής ενέργειας, αλλά και κεντρικός παίκτης σε logistics, τεχνητή νοημοσύνη και περιφερειακή διαμεσολάβηση – από τις συμφωνίες επαναπροσέγγισης με το Ιράν έως την εμπλοκή σε κρίσιμα μέτωπα της ευρύτερης Μέσης Ανατολής.

Η δεύτερη θητεία Τραμπ και το «αραβικό σύγχρονο θαύμα»

Με την έναρξη της δεύτερης θητείας του Τραμπ, η τροχιά αυτή επιταχύνθηκε. Τον Μάιο του 2025 ο Αμερικανός πρόεδρος επέστρεψε στο Ριάντ, αυτή τη φορά με ένα διαφορετικό αφήγημα: λιγότερο προσανατολισμένο στην «καταπολέμηση της τρομοκρατίας» και περισσότερο στην ανάδειξη του «λαμπρού μέλλοντος» της περιοχής, όπως είπε, «υπό την ηγεσία του βασιλιά Σαλμάν και του πρίγκιπα Μοχάμεντ».

Σε εκείνη την επίσκεψη, με τη Συρία παρούσα και τις κυρώσεις να αίρονται με σαουδαραβική πρωτοβουλία, ο Τραμπ συναντήθηκε με τον Σύρο πρόεδρο Αχμάντ αλ-Σαράα, στέλνοντας ένα ηχηρό μήνυμα για τον ρόλο του Ριάντ ως κέντρου επανασύνδεσης της περιοχής. Χαρακτηριστική έμεινε η φράση του προς τον πρίγκιπα Μοχάμεντ: «Κοιμάσαι τα βράδια;» και η συνέχεια, όταν ο ίδιος πρόσθεσε ότι ο πρίγκιπας «στριφογυρίζει όλη νύχτα σκεπτόμενος πώς να κάνει τα πράγματα καλύτερα». Ο Τραμπ μίλησε για «ένα σύγχρονο αραβικό θαύμα», όχι προϊόν εξωτερικής επιβολής, αλλά αποτέλεσμα της βούλησης ηγεσίας και λαού.

Η εικόνα αυτή παραπέμπει ευθέως – όπως θυμίζουν Σαουδάραβες σχολιαστές – στη συνέντευξη του βασιλιά Αμπντούλ Αζίζ στο περιοδικό Life το 1943, όταν ο ιδρυτής του βασιλείου περιεγράφηκε ως ο άνθρωπος που «κρατά τα ηνία με ένα μάτι που δεν κοιμάται ποτέ». Η αναλογία ανάμεσα στον «παππού που θεμελίωσε» και στον «εγγονό που μετεξελίσσει» τη χώρα είναι μέρος ενός αφηγήματος συνέχειας και μεταμόρφωσης που η ίδια η Σαουδική Αραβία προβάλλει προς την Ουάσινγκτον.

Η σημερινή επίσκεψη: τελετουργία τιμής, ουσία συμφερόντων

Μέσα σε αυτό το ιστορικό και συμβολικό πλαίσιο, η χτεσινή επίσκεψη του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν στον Λευκό Οίκο παρουσιάζεται από τον Ντόναλντ Τραμπ όχι απλώς ως «σύνοδος κορυφής», αλλά ως «τιμητικός φόρος» προς τη Σαουδική Αραβία και προς τον διάδοχο. Πέρα από τα εντυπωσιακά πρωτόκολλα και την επίδειξη στρατιωτικής ισχύος, στο τραπέζι βρέθηκαν:

– νέα αμυντικά πακέτα και πιθανή εμβάθυνση της συνεργασίας σε επίπεδο αντιπυραυλικής ασπίδας,

– συμφωνίες στην ενέργεια, με έμφαση στη σταθεροποίηση των αγορών και στη μετάβαση σε καθαρές τεχνολογίες,

– μεγάλες επενδύσεις σε τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακές υποδομές, όπου αμερικανικές εταιρείες βλέπουν τη Σαουδική Αραβία ως κόμβο για την ευρύτερη περιοχή.

Διπλωματικές πηγές μιλούν για προσπάθεια οικοδόμησης μιας συμμαχίας υψηλής τεχνολογίας, στην οποία οι ΗΠΑ φέρνουν το τεχνολογικό οικοσύστημα και η Σαουδική Αραβία το κεφάλαιο, την αγορά και τη γεωγραφική θέση.

Το παλαιστινιακό, η μη τυπική «κόκκινη γραμμή»

Στον δημόσιο διάλογο, ωστόσο, το επίμαχο ερώτημα παραμένει: πού τοποθετείται η Σαουδική Αραβία στο θέμα της ομαλοποίησης με το Ισραήλ; Αναλυτές στην Ουάσινγκτον επιμένουν ότι ο Λευκός Οίκος εξακολουθεί να βλέπει σε ένα πιθανό σαουδοϊσραηλινό άνοιγμα το μεγάλο διπλωματικό τρόπαιο της δεύτερης θητείας Τραμπ. Όμως το Ριάντ δείχνει αποφασισμένο να διατηρήσει την παραδοσιακή του γραμμή:

– καμία πλήρης ομαλοποίηση χωρίς συνολική λύση του παλαιστινιακού,

– στήριξη στην ίδρυση παλαιστινιακού κράτους στα σύνορα του 1967,

– διασφάλιση ότι η Ιερουσαλήμ θα αντιμετωπίζεται με τρόπο συμβατό με τις αραβικές και μουσουλμανικές ευαισθησίες.

Η πρόσφατη σαουδαραβική πρωτοβουλία για «επιβεβλημένη λύση» του παλαιστινιακού – με την αναγνώριση της Παλαιστίνης από σειρά κρατών, συμπεριλαμβανομένης της χώρας της Διακήρυξης Μπάλφουρ, από το βήμα του ΟΗΕ που άλλοτε ενέκρινε το «μοιραίο» σχέδιο διαμελισμού – ενίσχυσε την εικόνα της Σαουδικής Αραβίας ως δύναμης που δεν αρκείται σε ρητορική στήριξης, αλλά επενδύει διπλωματικό κεφάλαιο για την ουσιαστική αναβάθμιση του παλαιστινιακού φακέλου.

Παράλληλα, η υπογραφή συμφώνου αμοιβαίας άμυνας με το Πακιστάν, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη στρατηγική αποτροπή λόγω της πυρηνικής διάστασης, στέλνει μήνυμα ότι το Ριάντ μπορεί να θωρακίσει την ασφάλειά του δίχως να παραχωρήσει τα βασικά του πολιτικά και αξιακά όρια.

Μια «συνεργασία χωρίς όρια» – αλλά με καθαρούς όρους

Παρά τις επιμέρους διαφωνίες – από το παλαιστινιακό μέχρι τις περιφερειακές ισορροπίες με την Τεχεράνη – ο Τραμπ δεν κρύβει τον σεβασμό του προς τον «ισχυρό σύμμαχο με καθαρή θέση». Όπως σημειώνουν Αμερικανοί σχολιαστές, η αμερικανική πολιτική «τιμά τους ισχυρούς με αποτελέσματα, όχι εκείνους που ζουν από το παρελθόν».

Όποιο κι αν είναι το τελικό εύρος των συμφωνιών και το μέγεθος των πακέτων που θα ανακοινωθούν μετά τις συναντήσεις στην Ουάσινγκτον, ένα συμπέρασμα μοιάζει να συγκεντρώνει τη συναίνεση των παρατηρητών: η επίσκεψη του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν παγιώνει μια νέα φάση στη στρατηγική σχέση ΗΠΑ – Σαουδικής Αραβίας.

Μια φάση όπου η παραδοσιακή εξίσωση «ενέργεια έναντι ασφάλειας» έχει αντικατασταθεί από ένα πυκνό πλέγμα συμφερόντων, τεχνολογίας, επενδύσεων και γεωπολιτικής ισχύος – μια σχέση στην οποία ο πρίγκιπας από το «επιτελικό υπόμνημα» του 2015 εμφανίζεται πλέον ως ηγετικός παράγοντας «από τον επιτελικό σχεδιασμό στην πλήρη υλοποίηση».

Σπύρος Σιδέρης

Η θέση του δεν αποτελεί επίσημη επιβεβαίωση· ωστόσο, όσο η περιοχή βιώνει κλιμακούμενους κινδύνους, τόσο το ζήτημα της διευρυμένης αποτροπής θα αποκτά βαρύτητα, ιδίως καθώς οι παραδοσιακές εγγυήσεις ασφάλειας των μεγάλων δυνάμεων δείχνουν να μετασχηματίζονται.

Στο Ριάντ, ο πρίγκιπας-διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν και ο Πακιστανός πρωθυπουργός Σεχμπάζ Σαρίφ έβαλαν τις υπογραφές τους στο «Κοινό Στρατηγικό Αμυντικό Συμφωνητικό Πλαίσιο», εγκαινιάζοντας ένα κεφάλαιο πιο δεσμευτικό από τις ήδη στενές διμερείς σχέσεις σε ασκήσεις, εκπαίδευση και αμυντική βιομηχανία. Ο Σαουδάραβας υπουργός Άμυνας Χαλίντ μπιν Σαλμάν μίλησε για «ενιαίο μέτωπο απέναντι σε κάθε επιτιθέμενο», ενώ ο πρώην πρεσβευτής στο Ισλαμαμπάντ Άλι Αουάντ Ασίρι περιέγραψε τη σχέση ως «μίξη εμπειρίας και στρατιωτικής ισχύος» σε συνδυασμό με τη χρηματοοικονομική δυνατότητα και το στρατηγικό βάθος του βασιλείου. Από την πακιστανική πλευρά, ο δημοσιογράφος άμυνας Μοχάμεντ Άλι χαρακτήρισε τη συμφωνία «ιστορική», ερμηνεύοντάς την ως απάντηση στην αστάθεια της ευρύτερης Ανατολής και στη «μη ικανοποιητική» ανταπόκριση των μεγάλων δυνάμεων στις ανάγκες της περιοχής.

Τι αλλάζει η ρήτρα «κοινής απάντησης»

Ο πυρήνας της συμφωνίας είναι η ρήτρα συλλογικής αντίδρασης: η επίθεση σε ένα μέρος αντιμετωπίζεται ως επίθεση και στο άλλο. Πρόκειται για διατύπωση που παραπέμπει στο ΝΑΤΟϊκό δόγμα της συλλογικής άμυνας, χωρίς βέβαια να το αντιγράφει ή να δημιουργεί επίσημη στρατιωτική συμμαχία τύπου ΝΑΤΟ.

Σε πρακτικό επίπεδο, μια τέτοια ρήτρα:
— Ενισχύει την αποτροπή μέσω στρατηγικής αμφισημίας: ένας δυνητικός επιτιθέμενος οφείλει να συνυπολογίσει την άμεση εμπλοκή του άλλου μέρους.
— Διευκολύνει την επιχειρησιακή διαλειτουργικότητα: κοινός σχεδιασμός, ασκήσεις «σεναρίων επίθεσης», κοινά πρωτόκολλα πληροφοριών και αντιπυραυλικής άμυνας.
— Δημιουργεί προϋποθέσεις για αμυντική συνεπένδυση σε κρίσιμες ικανότητες (ISR, UAV, αντιβαλλιστική άμυνα, ναυτική ασφάλεια στον Ινδικό Ωκεανό και την Ερυθρά Θάλασσα).

Έτσι, η συμφωνία λειτουργεί ταυτόχρονα ως πολιτικό μήνυμα και ως λειτουργικό πλαίσιο αναβάθμισης υφιστάμενων συνεργειών, με στόχο την ταχεία κλιμάκωση υποστήριξης σε περίπτωση κρίσης.

Η ευαίσθητη παράμετρος της «πυρηνικής ομπρέλας»

Το πλέον ακανθώδες σημείο του δημόσιου διαλόγου είναι η ιδέα ότι τα πακιστανικά πυρηνικά μπορεί να τεθούν στη διάθεση του Ριάντ σε περίπτωση επίθεσης.

Η διατύπωση του αλ-Χάρμπι αποτυπώνει μια πολιτική ανάγνωση της ρήτρας — όχι νομική δέσμευση για μεταφορά ελέγχου ή διάχυση τεχνολογίας.

Τρεις παράγοντες αξίζουν προσοχή:

— Κυριαρχία και έλεγχος: η πυρηνική διοίκηση και έλεγχος (NC3) του Πακιστάν παραμένει εντός πακιστανικής κυριαρχίας. Ακόμη και υπό «διευρυμένη αποτροπή», το κρίσιμο ζήτημα είναι το σήμα πιθανής εμπλοκής, όχι η «παραχώρηση κουμπιού».
— Στρατηγική αμφισημία: η εσκεμμένη ασάφεια παράγει αποτρεπτική αξία· ο αντίπαλος δεν γνωρίζει τα όρια εμπλοκής. Ωστόσο, απαιτείται πειθαρχημένο μήνυμα για να μη προκαλούνται αντισυσπειρώσεις.
— Μη διάδοση: η συμμόρφωση προς τα καθεστώτα μη διάδοσης (π.χ. MTCR, NSG, διεθνείς μηχανισμοί επιτήρησης) αποτελεί προϋπόθεση νομιμοποίησης. Κάθε ερμηνεία που θα παρέπεμπε σε πυρηνικό επιμερισμό θα συναντούσε σφοδρές διεθνείς αντιδράσεις.

Η πιο ρεαλιστική ανάγνωση είναι ότι η συμφωνία ενισχύει την πολιτική αποτροπή και την κοινή στρατηγική σχεδίαση, χωρίς να θίγει την αποκλειστική κυριαρχία του Ισλαμαμπάντ στο πυρηνικό του οπλοστάσιο.

Περιφερειακό πλαίσιο: από τη Ντόχα στον «δυνητικό συνασπισμό»

Η χρονική σύμπτωση με την επίθεση στη Ντόχα λειτούργησε ως επιταχυντής. Στο Ριάντ διαμορφώνεται το αφήγημα μιας πολυκεντρικής στρατηγικής: διατήρηση της εταιρικής σχέσης με τις ΗΠΑ και τη Γαλλία, αλλά και ταυτόχρονη εμβάθυνση δεσμών με Κίνα και Ινδία — ισορροπώντας σε ένα απρόβλεπτο σύστημα.

Η Σαουδική Αραβία έχει ιστορικό αυτόνομης αμυντικής επιλογής (χαρακτηριστική η κινεζική αγορά του 1988), στοιχείο που επανέρχεται ως παράγοντας αξιοπιστίας προς το Ισλαμαμπάντ: το βασίλειο θα κινηθεί με πραγματισμό εάν οι μεγάλες δυνάμεις δεν παραδίδουν.

Η πακιστανική οπτική, όπως την περιγράφει ο Μοχάμεντ Άλι, εστιάζει σε ένα δικτυωτό σχήμα ασφάλειας που μπορεί να επεκταθεί και σε άλλα κράτη της περιοχής. Με απλά λόγια, η συμφωνία Ριάντ–Ισλαμαμπάντ μπορεί να λειτουργήσει ως πρότυπο για μια ελαστική περιφερειακή «συλλογική αποτροπή» με σημείο αναφοράς την εδαφική άμυνα, την αντιπυραυλική προστασία και την ενεργειακή ασφάλεια.

Από τη θεωρία στην πράξη: τι συνεπάγεται επιχειρησιακά

Η «μετάφραση» της ρήτρας σε ικανότητες περνά από τέσσερις άξονες:
— Πληροφορίες–Στοχοποίηση (ISR/ISTAR): ανταλλαγή πληροφοριών προειδοποίησης για βαλλιστικές απειλές, UAV, δολιοφθορές υποδομών (ενέργεια, λιμάνια, διάδρομοι).
— Αντι-UAV/αντιπυραυλική άμυνα: συνεκπαίδευση πληρωμάτων, αμοιβαία πρόσβαση αισθητήρων, βέλτιστη διαστρωμάτωση ικανοτήτων (SHORAD–MRAD).
— Ναυτική ασφάλεια: κοινά σχήματα αποτροπής/συνοδείας σε Στενό Χορμούζ, Θάλασσα του Ομάν, Ερυθρά Θάλασσα, με έμφαση στην προστασία εμπορικών ροών.
— Αμυντική βιομηχανία–συμπαραγωγή: προώθηση συμπαραγωγών UAV, πυρομαχικών ακριβείας και συστημάτων C4ISR, αξιοποιώντας τη χρηματοδότηση του Ριάντ και το τεχνογνωσιακό αποτύπωμα του Πακιστάν.

Η επιτυχία αυτών των αξόνων θα κριθεί από τον ρεαλισμό των χρονοδιαγραμμάτων, την τυποποίηση πρωτοκόλλων και την ικανότητα των δύο πλευρών να διαχειριστούν κρίσεις χωρίς παρεξηγήσεις αρμοδιοτήτων.

Πολιτική οικονομία της ασφάλειας: χρήμα, τεχνολογία, νομιμοποίηση

Η Σαουδική Αραβία διαθέτει κεφαλαιακή ισχύ και βιομηχανικό σχέδιο για μεγαλύτερη αυτονομία (Vision 2030, SAMI). Το Πακιστάν προσφέρει ανθρώπινο δυναμικό, δοκιμασμένο στρατιωτικό δόγμα και προϋπάρχουσες αλυσίδες εφοδιασμού. Η σύζευξη αυτή:
— Επιταχύνει τη μεταφορά τεχνογνωσίας (εντός πλαισίων μη διάδοσης).
— Δημιουργεί αγορά κλίμακας για προϊόντα χαμηλότερου κόστους σε σχέση με δυτικούς προμηθευτές.
— Παράγει πολιτική νομιμοποίηση εντός του μουσουλμανικού κόσμου, κρίσιμη όταν ο λόγος είναι η αμυντική κινητοποίηση.

Ωστόσο, η ίδια σύζευξη απαιτεί διαφάνεια στις συμβάσεις SLA (service-level agreements) και προσοχή στην πολυεθνοτική δομή των ενόπλων δυνάμεων του Πακιστάν, ώστε να αποφεύγονται εσωτερικές τριβές σε περιόδους έντασης.

Ρεαλισμός και ρίσκα: τι φοβίζει τις πρωτεύουσες

Παρά τη θετική δυναμική, τρία ρίσκα παραμένουν:
— Στρατηγική ταύτιση με την κρίση: αν η συμφωνία εκληφθεί από αντιπάλους ως ευθεία στοχοποίηση, ενδέχεται να προκαλέσει αντισυσπείρωση και δοκιμές «κόκκινων γραμμών» μέσω ασύμμετρων επιθέσεων.
— Διεθνής αντίδραση: κάθε μήνυμα που θυμίζει πυρηνικό επιμερισμό θα πυροδοτήσει διπλωματική πίεση και πιθανές κυρώσεις σε κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού.
— Διαλειτουργικότητα με τρίτους: η παράλληλη συνεργασία με ΗΠΑ, Γαλλία, Κίνα, Ινδία είναι πλεονέκτημα αλλά και δίκοπο μαχαίρι· τεχνολογικές ασυμβατότητες και πολιτικές ευαισθησίες μπορεί να περιορίσουν το βάθος της ολοκλήρωσης.

Το κλειδί είναι μια επιμελής αρχιτεκτονική διακυβέρνησης της συμφωνίας: σαφείς κανόνες εμπλοκής, επίπεδα κλιμάκωσης, κανάλια αποσυμπίεσης και μηχανισμοί επικοινωνίας κρίσης.

Ιστορικό βάθος και η συνέχεια μιας τροχιάς

Η συνεργασία Ριάντ–Ισλαμαμπάντ δεν ξεκινά τώρα. Από τη δεκαετία του 1960, οι δύο χώρες συντόνισαν εκπαίδευση, πραγματοποίησαν τακτικές ασκήσεις και οικοδόμησαν θεσμούς συνεργασίας. Η επίσκεψη του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν στο Ισλαμαμπάντ το 2019 οδήγησε στη δημιουργία του Ανώτατου Συμβουλίου Συντονισμού και σε επενδυτικές συμφωνίες άνω των 20 δισ. δολαρίων, σηματοδοτώντας ότι οικονομία και ασφάλεια αντιμετωπίζονται ως ενιαίο πεδίο. Η νέα συμφωνία έρχεται ως θεσμική κορύφωση αυτής της τροχιάς, προσθέτοντας ρήτρα συλλογικής απάντησης που αναβαθμίζει το επίπεδο δέσμευσης.

Τι σημαίνει για τα Βαλκάνια και την ΕΕ

Για την Ευρώπη και ειδικά για τα Βαλκάνια, η εμβάθυνση Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν έχει τρεις αναγνώσεις: Πρώτον, η ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ εξαρτάται και από τη σταθερότητα στη Μέση Ανατολή και τα θαλάσσια περάσματα· άρα, κάθε σχήμα που ενισχύει την ασφάλεια θαλάσσιων οδών επηρεάζει έμμεσα τιμές και ροές. Δεύτερον, τα ευρωπαϊκά αμυντικά οικοσυστήματα θα κληθούν να ανταγωνιστούν/συμπληρώσουν νέες συμπαραγωγές στον άξονα Ριάντ–Ισλαμαμπάντ. Τρίτον, η πολυπολικότητα αυξάνει τη διαπραγματευτική ισχύ των περιφερειακών παικτών· η ΕΕ οφείλει να ενισχύσει την εξωτερική της πολιτική συνοχή για να παραμείνει σχετική σε μια περιοχή που δεν αναμένει πλέον μονοσήμαντες εγγυήσεις.

Συμπέρασμα: συμφωνία-πλαίσιο, αποτροπή διά της αμφισημίας

Η στρατηγική συμφωνία Ριάντ–Ισλαμαμπάντ δεν αλλάζει μονομιάς τους κανόνες, αλλά αναβαθμίζει θεσμικά μια υφιστάμενη σύγκλιση: κοινή αντίληψη απειλών, ανάγκη εγχώριας ανθεκτικότητας, επιδίωξη πρόσθετου εργαλείου αποτροπής σε περίοδο αστάθειας. Η ρήτρα «επίθεση σε έναν, επίθεση και στους δύο» λειτουργεί ως πολιτικός πολλαπλασιαστής, ενώ το πυρηνικό ερώτημα —όπως τίθεται από αναλυτές— παραμένει στο επίπεδο της στρατηγικής αμφισημίας, όχι της μεταβίβασης ελέγχου.

Για το Ριάντ, η συμφωνία είναι βήμα προς μια πολυεπίπεδη ασφάλεια που δεν υποκαθιστά τις δυτικές εταιρικές σχέσεις, αλλά τις συμπληρώνει. Για το Ισλαμαμπάντ, αποφέρει πολιτικό βάρος, οικονομικό οξυγόνο και διεύρυνση του αμυντικού του αποτυπώματος. Και για την ευρύτερη περιοχή, στέλνει μήνυμα ότι η αποτροπή δεν είναι πια μονοπώλιο των μεγάλων δυνάμεων, αλλά διαπραγματεύσιμο αγαθό μεταξύ περιφερειακών εταίρων που μοιράζονται κοινούς κινδύνους.

Σπύρος Σιδέρης

Ο Τραμπ επιστρέφει όχι μόνο για να σφίξει τα χέρια του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάνo, αλλά για να συνομιλήσει με μια νέα πραγματικότητα: το Όραμα 2030, τις ανανεώσιμες επενδύσεις, τις περιφερειακές μεταλλάξεις και, κυρίως, το βάρος που έχει αποκτήσει το Ριάντ στον άξονα Ουάσιγκτον-Μέση Ανατολή.

Από το πετρέλαιο στην ενεργειακή διαφοροποίηση

Η επίσκεψη Τραμπ το 2017 συνέπεσε με μια περίοδο κατά την οποία το πετρέλαιο εξακολουθούσε να ορίζει τις γεωοικονομικές ισορροπίες της περιοχής. Ο Κόλπος ήταν μια δεξαμενή πρώτων υλών. Σήμερα, το Ριάντ είναι κέντρο μετασχηματισμού.

Η Σαουδική Αραβία έχει σημειώσει πάνω από 93% πρόοδο στους στόχους του Οράματος 2030 και οδηγεί τις παγκόσμιες επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, φιλοδοξώντας να απεξαρτηθεί σταδιακά από τα έσοδα υδρογονανθράκων.

Το NEOM, η φουτουριστική πόλη, ηγείται μιας νέας αστικής φιλοσοφίας, ενώ το κρατικό επενδυτικό ταμείο της χώρας αποτελεί έναν από τους πλέον ισχυρούς διεθνείς παίκτες.

Μια νέα Μέση Ανατολή: Συμμαχίες, ρεαλισμός και γεωπολιτική ωριμότητα

Από το Ιράν έως τη Γάζα, από τη Συρία έως τον Λίβανο, η Μέση Ανατολή έχει αλλάξει πρόσωπο. Οι περιφερειακές αντιπαλότητες συνεχίζουν να υφίστανται, αλλά η ρητορική της ιδεολογικής σύγκρουσης έχει μετατοπιστεί σε πραγματιστικές προσεγγίσεις.

Το Ιράν διαπραγματεύεται. Η Σαουδική Αραβία ενισχύει τον ρόλο του διαμεσολαβητή. Η Γάζα βρίσκεται στο επίκεντρο των εξελίξεων και οι ΗΠΑ έχουν συνειδητοποιήσει πως η επίλυση του Παλαιστινιακού περνά πλέον από την αποδοχή των όρων του Ριάντ.

Η ομαλοποίηση με το Ισραήλ, εάν και εφόσον προχωρήσει, προϋποθέτει σαουδαραβική έγκριση και ισχυρές εγγυήσεις για τους Παλαιστινίους.

Η διπλωματία του Τραμπ και το νέο πολιτικό μήνυμα

Ο Τραμπ ΙΙ, όπως αποκαλείται από πολλούς, φαίνεται πιο ευέλικτος, πιο ρεαλιστής αλλά και περισσότερο αποφασισμένος να καταστήσει τις χώρες του Κόλπου θεμέλιο της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ.

Σε αντίθεση με τη στατικότητα της ευρωπαϊκής διπλωματίας, η Ουάσιγκτον επενδύει ξανά στον άξονα Ουάσιγκτον-Ριάντ ως τον πυρήνα της στρατηγικής σταθερότητας. Το Ριάντ, εξάλλου, είναι πλέον επιταχυντής συμφωνιών, και όχι ουραγός των εξελίξεων.

Η επάνοδος Τραμπ στη Μέση Ανατολή αναμένεται να αναδείξει και πάλι τις ΗΠΑ σε διπλωματικό ηγεμόνα, υποσκελίζοντας την Κίνα και απομονώνοντας τη Ρωσία από τον γεωπολιτικό διάλογο της περιοχής.

Η Σαουδική Αραβία ως διεθνής διαμεσολαβητής

Το Ριάντ έχει ήδη δοκιμάσει τις δυνάμεις του ως διαμεσολαβητής στις συνομιλίες ΗΠΑ-Ρωσίας, ενώ το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου εξελίσσεται σε γεωπολιτικό φόρουμ σταθερότητας.

Ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάνo έχει επενδύσει πολιτικά στην αποκατάσταση σχέσεων με την Τεχεράνη, έχει διαμορφώσει νέους εμπορικούς άξονες και έχει μετατρέψει τη Σαουδική Αραβία σε διπλωματικό καταλύτη.

Για τον Τραμπ, αυτό σημαίνει κάτι απλό: το Ριάντ δεν είναι πλέον τόπος επίσκεψης, αλλά εταίρος διαπραγματεύσεων.

Επενδυτική μετατόπιση και οικονομική διπλωματία

Οι ευρωπαϊκοί επενδυτές εμφανίζονται επιφυλακτικοί λόγω των γεωπολιτικών εντάσεων και των φόβων για εμπορικούς πολέμους, κάτι που ο Τραμπ επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει.

Η Σαουδική Αραβία προσελκύει κολοσσούς τεχνολογίας, start-ups, ενώ δημιουργεί κόμβους καινοτομίας. Η μετάβαση από την πετρελαϊκή εξάρτηση σε μια πολυθεματική οικονομία μετατρέπει τον Κόλπο σε εναλλακτικό παγκόσμιο κέντρο επενδύσεων.

Και η Ουάσινγκτον δεν θέλει να μείνει έξω από αυτό το παιχνίδι.

Η επίσκεψη Τραμπ και η διπλωματική συνέχεια

Ο Ντόναλντ Τραμπ, όπως και οι προκάτοχοί του από τον Ρίτσαρντ Νίξον έως τον Τζο Μπάιντεν, βρίσκει στη Σαουδική Αραβία έναν στρατηγικό εταίρο με συνεχή ρόλο στη διεθνή σκηνή.

Οι διαδοχικές επισκέψεις Αμερικανών προέδρων στο Ριάντ υπογραμμίζουν τη διαχρονική σημασία της διμερούς σχέσης.

Τι σημαίνει η επίσκεψη για τη Μέση Ανατολή;

Η νέα επίσκεψη Τραμπ στο Ριάντ λειτουργεί ως σήμα επανεκκίνησης. Σηματοδοτεί την επιστροφή των ΗΠΑ ως εγγυητή της ισορροπίας στην ευρύτερη Μέση Ανατολή, την εδραίωση της Σαουδικής Αραβίας ως πολυδιάστατου παράγοντα σταθερότητας, και την αποδοχή ότι η νέα Μέση Ανατολή δεν έχει ανάγκη από «κηδεμονία», αλλά από ισότιμες συμμαχίες.

Η αλλαγή δεν είναι απλώς σημειολογική. Είναι στρατηγική.

Και γι’ αυτό, το μήνυμα της επίσκεψης είναι ξεκάθαρο: Ο Τραμπ επιστρέφει, αλλά η περιοχή έχει ήδη αλλάξει. Και τώρα, περισσότερο από ποτέ, τον χρειάζεται να καταλάβει, να συνεργαστεί και να συμπράξει με τη νέα δυναμική.

Η 57χρονη πριγκίπισσα Μπασμά μπιντ Σαούντ μπιν Αμπντουλαζίζ Αλ Σαούντ, φαίνεται να αποτελούσε το «μαύρο πρόβατο» στη φεουδαρχική και μεσαιωνική Σαουδική Αραβία, καθώς ήταν και παραμένει ένθερμη επικρίτρια του ξαδέλφου της, ηγέτη της Σαουδικής Αραβίας, Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν και υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η ίδια και η κόρη της, Σουχούντ Αλ Σαρίφ, η οποία είχε φυλακιστεί επίσης τον Μάρτιο του 2019, αφέθηκαν ελεύθερες, έπειτα από αυτή τη μυστηριώδη, κατά πολλούς, σύλληψη.

Πολλοί μάλιστα, εικάζουν ότι η φυλάκιση της πριγκίπισσας Μπασμά μπορεί να σχετίζεται με τις θέσεις της υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ζητημάτων καθώς και της συνταγματικής μεταρρύθμισης.

Ήδη τον περασμένο Απρίλιο, η πριγκίπισσα Μπασμά είχε απευθύνει έκκληση στον βασιλιά της Σαουδικής Αραβίας Σαλμάν και τον διάδοχο του θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, λέγοντας ότι δεν είχε κάνει τίποτα κακό και ότι η υγεία της βρίσκεται σε κακή κατάσταση.

Ο νομικός σύμβουλος της πριγκίπισσας Μπασμά, Χένρι Εστραμάντ, επιβεβαίωσε την απελευθέρωση των δύο γυναικών, λέγοντας: «Οι δύο κυρίες απελευθερώθηκαν από την αυθαίρετη φυλάκισή τους και έφτασαν στο σπίτι τους στη Τζέντα την Πέμπτη 6 Ιανουαρίου 2022. Η πριγκίπισσα τα πάει καλά, αλλά θα αναζητήσει ιατρική εμπειρογνωμοσύνη. Φαίνεται ταλαιπωρημένη, αλλά είναι ευδιάθετη και ευγνώμων που επανενώθηκε με τους γιους της από κοντά».