Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, Ευρωπαίοι ηγέτες και αξιωματούχοι είχαν εντοπίσει έγκαιρα τα σημάδια κλιμάκωσης, με βασικό στοιχείο την ενίσχυση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην ευρύτερη ζώνη επιχειρήσεων.

Σύμφωνα με το BBC, τρεις ημέρες μετά την έναρξη των αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων κατά του Ιράν, η Ευρώπη εμφανίζεται αποσυντονισμένη, χωρίς ενιαία φωνή και με περιορισμένη επιρροή στις εξελίξεις.

Πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επικεντρώνονται κυρίως στην ασφάλεια των πολιτών τους που βρίσκονται στη Μέση Ανατολή, εξετάζοντας το ενδεχόμενο εκκένωσης δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων. Παράλληλα, ανησυχούν για τις οικονομικές συνέπειες της κρίσης, ιδιαίτερα για τις τιμές ενέργειας και τροφίμων. Οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν ήδη εκτοξευθεί, φτάνοντας σε επίπεδα που είχαν καταγραφεί τελευταία φορά με την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία το 2022.

Σε πολιτικό επίπεδο, οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις δυσκολεύονται να διαμορφώσουν κοινή στάση. Η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο εξέδωσαν κοινή ανακοίνωση προειδοποιώντας ότι είναι έτοιμες να λάβουν «αμυντικά μέτρα» αν το Ιράν συνεχίσει τις επιθέσεις με πυραύλους και drones.

Ωστόσο, οι αντιδράσεις παραμένουν διαφορετικές: το Λονδίνο επέτρεψε τη χρήση βρετανικών βάσεων για αμερικανικά «αμυντικά» πλήγματα, η Γαλλία ενισχύει τη στρατιωτική της παρουσία στη Μέση Ανατολή μετά από ιρανική επίθεση σε βάση της στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ενώ η Γερμανία δηλώνει έτοιμη μόνο για αμυντικές ενέργειες.

Υπάρχουν, ωστόσο, και διαφορετικές φωνές. Ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Πέδρο Σάντσεθ δήλωσε ότι μπορεί κανείς να αντιτίθεται στο ιρανικό καθεστώς, αλλά ταυτόχρονα να απορρίπτει μια «αδικαιολόγητη και επικίνδυνη στρατιωτική επέμβαση εκτός διεθνούς δικαίου».

Η κρίση αναδεικνύει, επίσης, τις βαθύτερες προκλήσεις για την ευρωπαϊκή άμυνα. Ο Γάλλος πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν ανακοίνωσε ότι η Γαλλία θα τροποποιήσει το πυρηνικό της δόγμα και θα αυξήσει τον αριθμό των πυρηνικών κεφαλών, τονίζοντας ότι το διεθνές περιβάλλον ασφαλείας έχει αλλάξει δραματικά.

Την ίδια στιγμή, ευρωπαϊκές χώρες όπως η Γερμανία, η Σουηδία και η Πολωνία εξετάζουν στενότερη πυρηνική προστασία από τη Γαλλία, καθώς η πολιτική των ΗΠΑ γίνεται ολοένα πιο απρόβλεπτη. Παρά τις φιλοδοξίες για μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία, η Ευρώπη εξακολουθεί να δυσκολεύεται να δράσει συντονισμένα, γεγονός που οδηγεί συχνά στη δημιουργία μικρότερων, ad hoc συμμαχιών μεταξύ χωρών για συγκεκριμένα ζητήματα ασφάλειας και άμυνας.

«Δεν θέλω η Γερμανία καν να εξετάσει το ενδεχόμενο ανεξάρτητου πυρηνικού εξοπλισμού», δήλωσε ο Γερμανός καγκελάριος στο podcast «Machtwechsel». Πρόσθεσε πάντως ότι μπορεί να φανταστεί την παροχή αεροσκαφών της Γερμανικής Πολεμικής Αεροπορίας για την πιθανή ανάπτυξη γαλλικών ή βρετανικών πυρηνικών βομβών. Μαχητικά αεροσκάφη Tornado βρίσκονται ήδη σταθμευμένα στην αεροπορική βάση Μπούχελ,  στην περιοχή Έιφελ της Γερμανίας για την ανάπτυξη αμερικανικών πυρηνικών όπλων. «Θεωρητικά, θα ήταν δυνατό να επεκταθεί αυτό και στα βρετανικά και γαλλικά πυρηνικά όπλα», δήλωσε ο Μερτς.

Ο Γερμανός καγκελάριος αναφέρθηκε στις υφιστάμενες συνθήκες με τις οποίες το Βερολίνο  δεσμεύτηκε να απέχει από την κατασκευή πυρηνικών όπλων. Πρόκειται για τη  Συμφωνία 2+4 για την επανένωση της Γερμανίας,το 1990 και τη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων του 1970.

Κοινή ευρωπαϊκή αποτροπή

Ο Μερτς, μιλώντας στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, είχε αποκαλύψει ότι διεξήγαγε συνομιλίες με τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν σχετικά με μια κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική αποτροπής.

Ο Μακρόν είχε ήδη προτείνει σχέδιο κοινής ευρωπαϊκής πυρηνικής αποτροπής στη Γερμανία και σε άλλους εταίρους το 2020 κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ. Ωστόσο, δεν συνάντησε κανένα ενδιαφέρον από την τότε Καγκελάριο Άνγκελα Μέρκελ, ούτε από τον διάδοχό της Όλαφ Σολτς, πριν ο Μερτς αποδεχτεί τώρα την προσφορά.

Η πυρηνική αποτροπή του ΝΑΤΟ βασίζεται επί του παρόντος κυρίως στα αμερικανικά πυρηνικά όπλα, καθώς περίπου 100 βρίσκονται αποθηκευμένα στην Ευρώπη, μερικά από αυτά στην αεροπορική βάση Μπίχελ της Γερμανίας.

Οι Γερμανοί πολίτες δεν εργάζονται αρκετές ώρες και παίρνουν πάρα πολλές ημέρες αναρρωτικής άδειας, εμποδίζοντας την οικονομική ανάπτυξη, υποστήριξε ο Μερτς τις τελευταίες εβδομάδες.

Δεν είναι ακριβώς το πλέον πρόσφορο πολιτικό μήνυμα σε μια κρίσιμη χρονιά περιφερειακών εκλογών, ακόμη και σε μια χώρα όπου η παραδοσιακή εικόνα που έχει για τον εαυτό της εξυμνεί την επιμέλεια και τη σκληρή δουλειά ως ηθικές επιταγές.

Η έκκληση του Μερτς προς τους πολίτες να εργάζονται σκληρότερα έρχεται καθώς αγωνίζεται να αναζωογονήσει τη μακροχρόνια στάσιμη οικονομία της Γερμανίας, ενώ προωθεί πολιτικές προσανατολισμένες στην αγορά για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας — εν μέρει αντιμετωπίζοντας την έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού — τόσο στην εγχώρια αγορά όσο και σε ολόκληρη την ΕΕ. Αλλά έρχεται επίσης σε μια πολιτικά ευαίσθητη στιγμή πριν από μια σειρά εκλογών σε κρατίδια που θεωρούνται σημαντικές δοκιμασίες για τη διάθεση της κοινής γνώμης, με το ίδιο του το συντηρητικό κόμμα να αγωνίζεται να αποκρούσει την άνοδο της ακροδεξιάς.

Αυτό δεν εμπόδισε τον καγκελάριο να υιοθετήσει έναν σχεδόν επιτιμητικό τόνο απέναντι στους Γερμανούς, επειδή δεν εργάζονται περισσότερο και δεν εργάζονται σκληρότερα.

«Η συνολική παραγωγικότητα της εθνικής μας οικονομίας δεν είναι αρκετά υψηλή», ξεκαθάρισε ο Μερτς κατά τη διάρκεια πρόσφατης ομιλίας του σε βιομηχανικές περιοχές στην ανατολική Γερμανία, επισημαίνοντας την μερική απασχόληση ως πρόβλημα. «Για να το θέσω ακόμη πιο ωμά: Η ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και η τετραήμερη εβδομάδα εργασίας δεν θα είναι αρκετά για να διατηρήσουν στο μέλλον το τρέχον επίπεδο ευημερίας της χώρας μας, γι’ αυτό και πρέπει να εργαστούμε σκληρότερα».

Κατά τη διάρκεια πρόσφατης προεκλογικής στάσης στο νοτιοδυτικό κρατίδιο της Βάδης-Βυρτεμβέργης, όπου οι συντηρητικοί προηγούνται με μονοψήφια ποσοστά στις δημοσκοπήσεις ενόψει των εκλογών της 8ης Μαρτίου, ο Μερτς έδωσε ακόμα περισσότερη έμφαση στη θέση του, επικρίνοντας τον μέσο όρο των ημερών για αναρρωτική που λαμβάνουν οι Γερμανοί — σχεδόν τρεις εβδομάδες ετησίως, είπε, πολύ πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ.

«Life style… μερικής απασχόλησης»

Οι Γερμανοί κατατάσσονται κοντά στον «πάτο» της ΕΕ — τρίτοι από το τέλος — όσον αφορά τον μέσο όρο των εβδομαδιαίων ωρών εργασίας, σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία που συγκέντρωσε η στατιστική υπηρεσία της χώρας.

Ένας σημαντικός λόγος είναι ότι το ποσοστό των Γερμανών εργαζομένων που επιλέγουν μερική απασχόληση βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά. Οι συντηρητικοί του Μερτς πρότειναν πρόσφατα ένα μέτρο για την αύξηση των συνολικών ωρών εργασίας, τερματίζοντας το «νόμιμο δικαίωμα» σε μερική απασχόληση, εκτός εάν ένας εργαζόμενος έχει ειδικό λόγο, όπως υποχρεώσεις φροντίδας παιδιών ή συνεχιζόμενη εκπαίδευση.

Η πρόταση — με τίτλο «Κανένα νόμιμο δικαίωμα σε τρόπο ζωής μερικής απασχόλησης» — εξόργισε πολλούς Γερμανούς για αυτό που θεώρησαν ως επικριτικό περιεχόμενο. Πολλές Γερμανίδες, οι οποίες εργάζονται με μερική απασχόληση πολύ πιο συχνά από τους άνδρες, ένιωσαν στοχοποιημένες.

Οι δηλώσεις του καγκελάριου σχετικά με τη μερική απασχόληση και τις ημέρες ασθένειας δέχτηκαν επίσης σφοδρή κριτική στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τους Γερμανούς να μετατρέπουν τη φράση «τρόπος ζωής μερικής απασχόλησης» σε μια ποικιλία ευρέως διαδεδομένων μιμιδίων.

«Μπορώ ακόμα να δουλέψω!» λέει μια φωνή σε μια διαδικτυακή ανάρτηση βίντεο που απεικόνιζε μια σκηνή από την κωμική ταινία του 1975 «Monty Python and the Holy Grail», στην οποία ένας ιππότης που μόλις έχασε τα άκρα του στη μάχη δηλώνει ότι εξακολουθεί να θέλει να πολεμήσει – ή σε αυτήν την περίπτωση, να εργαστεί. «Άντε, στείλτε μου ένα email!» συνεχίζει η φωνή. «Δώστε μου κάτι να εκτυπώσω!»

Η πολιτική ζημιά στον Μερτς και τους συντηρητικούς του φαίνεται σημαντική. Τα δύο τρίτα των Γερμανών αντιτίθενται στην πρόταση της Χριστιανοδημοκρατικής Ένωσης (CDU) να θέσει εμπόδια στην εργασία μερικής απασχόλησης, σύμφωνα με την έρευνα ARD-DeutschlandTrend της Γερμανίας.

Πιο σημαντικά για τον Μερτς είναι ότι οι συντηρητικοί του χάνουν πόντους σε ένα προνομιακό τους πεδίο: την οικονομία. Μόνο το 31% των Γερμανών που συμμετείχαν στην έρευνα δήλωσαν ότι εμπιστεύονται τους συντηρητικούς του καγκελαρίου για τη βελτίωση της οικονομίας. Αυτό το ποσοστό εξακολουθεί να ξεπερνά άλλα κόμματα, αλλά είναι 6 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερο από πέρυσι — ισοφαρίζοντας την χαμηλότερη καταγεγραμμένη βαθμολογία των συντηρητικών για την οικονομία.

Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, όταν νωρίτερα αυτόν τον μήνα, το κόμμα του Μερτς αφαίρεσε τη φράση «life style μερικής απασχόλησης» από την πρόταση για αύξηση των ωρών εργασίας που θα εξεταστεί σε συνέδριο του κόμματος CDU στα τέλη Φεβρουαρίου.

Η Ελλάδα ως πρότυπο;

Στην κορυφή της λίστας με τις περισσότερες ώρες εργασίας στην ΕΕ βρίσκεται η Ελλάδα, μια χώρα της οποίας τον λαό πολλοί Γερμανοί συντηρητικοί περιφρονούσαν ως «τεμπέληδες» κατά τη διάρκεια της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους πριν από μια δεκαετία. Ο Μερτς τώρα παρουσιάζει την Ελλάδα ως ένα είδος πρότυπου, αν και η παραγωγικότητα της εργασίας στη Γερμανία παραμένει πολύ υψηλότερη.

Κατά τη διάρκεια επίσκεψης του συντηρητικού Έλληνα πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Βερολίνο πέρυσι, ο Μερτς επαίνεσε την Αθήνα για την απελευθέρωση της αγοράς εργασίας, που επέτρεψε την εφαρμογή της εξάωρης εβδομάδας εργασίας. «Συνιστώ σε όλους όσους στη Γερμανία θεωρούν τρομερό και παράλογο να εργάζονται 40 ώρες την εβδομάδα… να ρίξουν μια ματιά στην Ελλάδα», δήλωσε ο Μερτς μαζί με τον Μητσοτάκη. «Σίγουρα μπορούμε να μάθουμε κάτι από την Ελλάδα σε αυτό το θέμα».

Ωστόσο, δεδομένης της έντονης γερμανικής αντίστασης σε τέτοιες προτάσεις – και του γεγονότος ότι ο Merz κυβερνά σε συνασπισμό με το κεντροαριστερό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPD), το οποίο προστατεύει τους ισχύοντες κανονισμούς της αγοράς εργασίας – ο καγκελάριος έχει λίγες άμεσες λύσεις για τη χρόνια έλλειψη εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού και τη στασιμότητα της παραγωγικότητας της Γερμανίας.

Στην πραγματικότητα, το πιο άμεσο πρόβλημα του Μερτς μπορεί να μην είναι οι ψηφοφόροι που αποφεύγουν την εργασία, αλλά μάλλον η αυξανόμενη έλλειψη θέσεων εργασίας στον βιομηχανικό τομέα, ο οποίος για πολύ καιρό τροφοδοτούσε την εξαγωγική οικονομία της χώρας. Το ποσοστό ανεργίας στη Γερμανία ξεπέρασε πρόσφατα τα 3 εκατομμύρια, φτάνοντας στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 12 ετών.

«Έχουμε ήδη αποφασίσει πολλά μέτρα για να βοηθήσουμε την οικονομία», δήλωσε ο καγκελάριος σε μια ανάρτηση στο X μετά την ανακοίνωση των στοιχείων. «Αλλά δεν είναι αρκετό».

Η κίνηση του Βερολίνου φέρνει την ΕΕ πιο κοντά σε μια δυναμική απάντηση, καθώς η κλιμακούμενη ρητορική του Τραμπ για το δανέζικο έδαφος και τους συμμάχους του έχει οδηγήσει βασικές πρωτεύουσες να σκληρύνουν τη στάση τους σχετικά με το πώς πρέπει να αντιδράσει η Ευρώπη.

«Η αποφασιστικότητα υπάρχει εδώ και λίγες ημέρες», ανέφερε ένας εκ των διπλωματών. «Το διαπιστώσαμε στις διμερείς συνομιλίες … υπάρχει ευρεία στήριξη ότι η ΕΕ πρέπει να προετοιμαστεί για όλα τα σενάρια, συμπεριλαμβανομένου του να τεθούν όλα τα εργαλεία στο τραπέζι.»

Αναμονή για το μήνυμα Τραμπ στο Νταβός

Το τι θα ζητήσουν τελικά οι κυβερνήσεις από την Επιτροπή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από όσα θα δηλώσει ο Αμερικανός πρόεδρος στην ομιλία του στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός την Τετάρτη. Παράλληλα, αρκετοί Ευρωπαίοι ηγέτες επιχειρούν να συναντήσουν τον Τραμπ στο περιθώριο του φόρουμ για να τον αποτρέψουν από την επιβολή δασμών, αλλά ετοιμάζονται και για το ενδεχόμενο να προχωρήσει στις απειλές του.

Το Σάββατο, ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι θα επιβάλει δασμό 10% σε συμμάχους του NATO που αντιτίθενται στην κίνησή του για τη Γροιλανδία, συμπεριλαμβανομένων της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Δανίας, της Ολλανδίας, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Νορβηγίας, της Σουηδίας και της Φινλανδίας. Έκτοτε, ο Αμερικανός ηγέτης απείλησε και με δασμό 200% στα γαλλικά κρασιά και τη σαμπάνια.

Πέρα από το Anti-Coercion Instrument ή «εμπορικό μπαζούκα», οι ηγέτες συζητούν και ένα παλαιότερο πακέτο αντιποίνων που προβλέπει δασμούς σε αμερικανικά προϊόντα αξίας 93 δισ. ευρώ. Σύμφωνα με δύο διπλωμάτες της ΕΕ, υπάρχει το ενδεχόμενο να ενεργοποιηθούν πρώτα οι δασμοί, ενώ παράλληλα η Επιτροπή κινεί τη χρονοβόρα διαδικασία για το ισχυρότερο όπλο.

Διχασμός στους κόλπους της ΕΕ και πίεση στις μεγάλες χώρες

«Υπάρχει σύγκλιση με τους Γερμανούς, έχουν πλέον συνειδητοποιήσει ότι πρέπει να πάψουμε να είμαστε αφελείς», δήλωσε ανώτερος Γάλλος αξιωματούχος σχετικά με τη χρήση του «μπαζούκα» κατά της Ουάσιγκτον. Ο πρόεδρος της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν, υποστηρίζει ένθερμα αυτή την κίνηση, ωστόσο άλλες πρωτεύουσες παραμένουν πιο επιφυλακτικές λόγω του κινδύνου περαιτέρω αντιμέτρων από τον Τραμπ και των οικονομικών επιπτώσεων.

Στο εσωτερικό της γερμανικής κυβέρνησης επικρατεί η άποψη ότι για να αποφευχθεί ένας πλήρης εμπορικός πόλεμος με τις ΗΠΑ, η Ένωση χρειάζεται ένα ισχυρό αποτρεπτικό μέσο.

«Διαθέτουμε μια σειρά εργαλείων και συμφωνούμε ότι δεν θέλουμε να τα χρησιμοποιήσουμε. Αν όμως χρειαστεί, θα το κάνουμε», δήλωσε ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς.

Το συγκεκριμένο εμπορικό όπλο αποτελεί βασικό μοχλό πίεσης της ΕΕ έναντι των ΗΠΑ καθώς προβλέπει επιβολή δασμών, περιορισμούς στις εξαγωγές στρατηγικών προϊόντων ή αποκλεισμό αμερικανικών εταιρειών από δημόσιους διαγωνισμούς. Η ενεργοποίησή του δεν θα γίνει ελαφρά τη καρδία καθώς θα έχει σημαντικό αντίκτυπο στην ευρωπαϊκή οικονομία.

Διεθνείς συμμαχίες και βιομηχανική πίεση

Την τελευταία φορά που η ΕΕ εξέτασε το ενδεχόμενο χρήσης του «μπαζούκα» κατά των ΗΠΑ — όταν ο Τραμπ επέβαλε μονομερείς δασμούς στην Ένωση το 2025 — η Ευρώπη έκανε πίσω. Αυτή τη φορά όμως οι κυβερνήσεις εμφανίζονται πιο ανθεκτικές στον «πόνο», όπως σημειώνουν οι διπλωμάτες.

«Η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική από το περασμένο καλοκαίρι που επρόκειτο απλώς για εμπορική διαφορά», είπε ένας διπλωμάτης. «Οι χώρες δεν θέλουν πλέον να εμπλακούν σε διαμάχη για το αν οι δασμοί θα είναι 10% ή 15%, ιδίως όταν εξαρτώνται από τις ΗΠΑ. Πλέον βρισκόμαστε στη ζώνη όπου “πρέπει” και όχι όπου “θα ήταν καλό”.»

Για την ενεργοποίηση του ACI απαιτείται η στήριξη τουλάχιστον 15 χωρών στο Συμβούλιο της ΕΕ.

Διπλωμάτες ελπίζουν ότι σύμμαχος του Τραμπ, η Tζόρτζια Μελόνι, θα στηρίξει επίσης. Ως τρίτη μεγαλύτερη χώρα στην ΕΕ, η Ιταλία θα έστελνε ισχυρό μήνυμα ενότητας αν συμμετείχε στην προσπάθεια.

Προς το παρόν, η Ρώμη δείχνει προτίμηση στη συνέχιση διαβουλεύσεων αποκλιμάκωσης με την Ουάσιγκτον, ενώ η θέση της Πολωνίας παραμένει ασαφής. Ωστόσο, καθώς οι θέσεις Γαλλίας και Γερμανίας συγκλίνουν, αυξάνεται η πίεση προς Ρώμη και Βαρσοβία να ευθυγραμμιστούν με τα υπόλοιπα κράτη-μέλη.

Kρίσιμο στοιχείο στην αλλαγή στάσης της Γερμανίας είναι η στήριξη από τη βιομηχανία. Ο πρόεδρος της ένωσης Γερμανών κατασκευαστών μηχανημάτων VDMA, Bέρτραμ Κάβλαθ, κάλεσε τις Βρυξέλλες να εξετάσουν τη χρήση του anti-coercion tool παρά το γεγονός ότι ο ευρωπαϊκός μηχανολογικός κλάδος πλήττεται ήδη δυσανάλογα από τους αμερικανικούς δασμούς.

Διαβάστε το αρχικό άρθρο εδώ.

Μιλώντας σε προεκλογική εκδήλωση των Χριστιανοδημοκρατών (CDU) στο Χέντεσχαϊμ της Βάδης-Βυρτεμβέργης, ο Μερτς υπογράμμισε ότι οι ΗΠΑ κινούνται ολοένα και περισσότερο προς μια πολιτική «καθαρής ισχύος και συμφέροντος», εγκαταλείποντας το διεθνές δίκαιο και την πολυμερή συνεργασία.

Απογοήτευση από τον Τραμπ και τέλος στις αυταπάτες

Ο καγκελάριος εμφανίστηκε εμφανώς αποστασιοποιημένος από την προοπτική άσκησης επιρροής στον Αμερικανό πρόεδρο. «Τι νόημα έχει η κριτική, όταν εκείνος στον οποίο απευθύνεται δεν αντιδρά, αλλά θεωρεί ότι αυτό που κάνει είναι σωστό;», διερωτήθηκε ο Μερτς, ξεκαθαρίζοντας ότι το Βερολίνο δεν μπορεί πλέον να επενδύει σε αλλαγή στάσης της Ουάσινγκτον.

Στο ίδιο πλαίσιο, επανέλαβε την προειδοποίησή του του τελευταίου διαστήματος ότι η Ευρώπη δεν πρέπει να αποδεχθεί ρόλο παθητικού παρατηρητή ή «πιονιού των υπερδυνάμεων». «Δεν ζούμε σε μια μικρή πολιτική ή οικονομική εσοχή. Ζούμε σε ένα από τα μεγαλύτερα και πιο επιτυχημένα βιομηχανικά κράτη του κόσμου», τόνισε, απορρίπτοντας κάθε λογική υποχώρησης.

Μερτς: «Σεβασμός μόνο από θέση ισχύος»

Ο Φρίντριχ Μερτς υποστήριξε ότι ακόμη και οι ΗΠΑ παρακολουθούν στενά τη Γερμανία και την Ευρώπη, αλλά ο σεβασμός δεν κερδίζεται με μετριοπάθεια ή αυτοϋποτίμηση. «Δεν θα μας προσέξουν αν σκύβουμε το κεφάλι. Θα μας σεβαστούν μόνο αν έχουμε συμμάχους στην Ευρώπη που μιλούν την ίδια γλώσσα με εμάς», είπε, επιμένοντας στην ανάγκη κοινής ευρωπαϊκής στρατηγικής.

Κομβικό στοιχείο αυτής της στρατηγικής, σύμφωνα με τον Μερτς, είναι η οικονομική ισχύς. Η Ευρώπη και ειδικά η Γερμανία οφείλουν να επαναφέρουν στο επίκεντρο την ανταγωνιστικότητα και τη βιομηχανική τους βάση, προκειμένου να μπορούν να διαπραγματεύονται από θέση δύναμης.

Εσωτερικές μεταρρυθμίσεις και περισσότερη εργασία

Η εξωτερική αυτονομία, κατά τον Μερτς, προϋποθέτει και εσωτερικές αλλαγές. Ο Γερμανός καγκελάριος τάχθηκε υπέρ της αύξησης των ωρών και των ετών εργασίας, τονίζοντας ότι χωρίς ισχυρή παραγωγική βάση η Γερμανία δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις πολιτικές και κοινωνικές προκλήσεις που έρχονται.

Παράλληλα, άσκησε κριτική στον υψηλό μέσο όρο αναρρωτικών αδειών, που φτάνει τις 14,5 ημέρες ετησίως ανά εργαζόμενο, θέτοντας ζήτημα κινήτρων για μεγαλύτερη συμμετοχή στην εργασία και προτείνοντας, μεταξύ άλλων, την κατάργηση της τηλεφωνικής αναρρωτικής άδειας.

Κριτική στην ευρωπαϊκή αδράνεια

Ο Μερτς δεν παρέλειψε να επιτεθεί και στη συζήτηση που διεξάγεται στην Ευρώπη γύρω από τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου με τις χώρες της Mercosur, κάνοντας λόγο για μικροπολιτική προσέγγιση σε μια περίοδο μεγάλων γεωπολιτικών ανακατατάξεων. «Δεν είναι δυνατόν να χανόμαστε στα “μικροπράγματα” την ώρα που κρίνεται η στρατηγική θέση της Ευρώπης στον κόσμο», σχολίασε.

Στροφή στρατηγικής με ευρωπαϊκό πρόσημο

Οι τοποθετήσεις του Γερμανού καγκελαρίου σηματοδοτούν μια σαφή μετατόπιση του Βερολίνου προς μια πιο αυτόνομη ευρωπαϊκή στρατηγική, σε μια συγκυρία όπου η διατλαντική σχέση δοκιμάζεται.

Το μήνυμα του Μερτς είναι σαφές: χωρίς οικονομική ισχύ, πολιτική αυτοπεποίθηση και κοινή ευρωπαϊκή φωνή, η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί στο περιθώριο ενός κόσμου που επιστρέφει στη λογική των μεγάλων δυνάμεων.

Καθώς περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ιταλίας, τάχθηκαν με το Βέλγιο —όπου βρίσκεται η πλειονότητα των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων και της οποίας η κυβέρνηση αντιτάχθηκε στο σχέδιο από την αρχή— ο Μακρόν συμμάχησε κι αυτός, ακυρώνοντας την ιδέα.

«Ο Μακρόν πρόδωσε τον Μερτς, και γνωρίζει ότι θα υπάρξει κόστος για αυτό», είπε ένας ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ με άμεση γνώση των συνομιλιών της Πέμπτης. «Αλλά είναι τόσο αδύναμος που δεν είχε άλλη επιλογή από το να υποχωρήσει πίσω από τη Τζόρτζια Μελόνι».

Η αντιπαράθεση υπογραμμίζει μια νέα δυναμική μεταξύ των δύο μεγαλύτερων δυνάμεων της Ευρώπης: μια πρωτοβουλιακή Γερμανία και μια διστακτική Γαλλία. Μια νέα αποφασιστικότητα έχει εγκατασταθεί στο Βερολίνο μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Μερτς τον Μάιο — ανοίγοντας το δρόμο για έως 1 τρισ. € σε δαπάνες άμυνας και υποδομών για την επόμενη δεκαετία — αλλά το Παρίσι έχει περιοριστεί λόγω υψηλού δημόσιου χρέους και πολιτικής αστάθειας στο δεύτερο μισό της τελευταίας θητείας του Μακρόν.

Η ανισορροπία αυτή κατέστρεψε τις ελπίδες για μια σημαντική επανεκκίνηση της γαλλο-γερμανικής συνεργασίας που κάποτε ώθησε ορισμένα από τα μεγαλύτερα βήματα πολιτικής της ΕΕ.

«Στις Βρυξέλλες υπάρχει η αίσθηση ότι το Βερολίνο είναι ο μεγάλος παίκτης και ότι η επιρροή της Γαλλίας λείπει», είπε η Τζορτζίνα Ράιτ, ειδική σε θέματα ευρωπαϊκής πολιτικής στο Institut Montaigne, ένα γαλλικό think-tank με έδρα το Παρίσι.

Ο Μερτς προσπαθεί να γυρίσει σελίδα μετά από τρία χρόνια γερμανικής αναποφασιστικότητας υπό τον προκάτοχό του, Όλαφ Σολτς, ο οποίος συχνά αναγκαζόταν να αποσύρεται στις Βρυξέλλες λόγω διαιρέσεων στο κυβερνητικό του συνασπισμό — ένα μοτίβο που έγινε γνωστό ως «γερμανική ψήφος». Μετά τη νίκη των Χριστιανοδημοκρατών του Μερτς στις εκλογές του Φεβρουαρίου, προτεραιότητα έγινε η επαναφορά των σχέσεων με τη Γαλλία.

Αυτό περιλάμβανε τη δέσμευση για ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας απέναντι σε μια αναξιόπιστη αμερικανική κυβέρνηση, την εγκατάλειψη της γερμανικής αντίθεσης στην πυρηνική ενέργεια και τη μείωση των κανονισμών της ΕΕ. Ωστόσο, ο Γερμανός ηγέτης έπρεπε να αντιμετωπίσει έναν Μακρόν σε κατάσταση «lame duck», περιορισμένο στην ικανότητά του να δεσμεύεται σε οτιδήποτε με οικονομικές συνέπειες.

«Είναι μια πλήρης αντιστροφή ρόλων μεταξύ Μακρόν και Μερτς», είπε ο Μουτζτάμπα Ραχμάν, επικεφαλής Ευρώπης στην Eurasia Group. «Τα τελευταία τέσσερα με πέντε χρόνια, η λογική στο Ελιζέ ήταν ότι η γερμανική αδυναμία είχε περιορίσει την ικανότητα της Ευρώπης να δράσει. Τώρα υπάρχει ένας καγκελάριος που κατανοεί τη γεωπολιτική, που θέλει να εμπλακεί και να κάνει περισσότερα για την Ευρώπη… αλλά είναι το Παρίσι που τώρα αδυνατεί να εκπληρώσει το μέρος της συμφωνίας».

Ένα άλλο σημείο έντασης στη σύνοδο ήταν η εμπορική συμφωνία ΕΕ-Μερκοσούρ με μια ομάδα λατινοαμερικανικών χωρών. Μετά από πάνω από 25 χρόνια διαπραγματεύσεων, ο Μερτς πιέζει μήνες τώρα για την ολοκλήρωση της συμφωνίας έως το τέλος Δεκεμβρίου, απειλώντας με ψηφοφορία στην οποία η Γαλλία κινδύνευε να μείνει μειοψηφία.

Ωστόσο, ο κεντρώος, υπέρ της ΕΕ Μακρόν βρήκε ξανά έναν απροσδόκητο σύμμαχο στη Μελόνι, την Ιταλίδα δεξιά Πρωθυπουργό, η οποία εξασφάλισε καθυστέρηση μερικών εβδομάδων — στερώντας στον Μερτς μια ακόμη πολιτική νίκη.

«Υπάρχει αμοιβαία αναγνώριση ότι η σχέση πρέπει να είναι πιο αποτελεσματική, ότι δεν λειτουργούσε υπό τον Σολτς», είπε η Ντανιέλα Σβάρτσερ, πολιτική επιστήμονας στο Bertelsmann Stiftung του Βερολίνου. «Αλλά η Γαλλία βρίσκεται υπό πολύ μεγαλύτερη πίεση — και αυτό προκαλεί να επανεμφανιστούν θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ των δύο δυνάμεων. Το εμπόριο είναι τέτοιος τομέας».

Παρά την εμφανή διάσταση απόψεων μεταξύ Μερτς και Μακρόν, υπήρξε και πρόοδος στη σύνοδο, καθώς η ΕΕ συμφώνησε να εκδώσει δάνειο 90 δισ. € προς την Ουκρανία με εγγύηση τον προϋπολογισμό της ΕΕ.

Ένας αξιωματούχος του Ελιζέ υποστήριξε ότι ο Μακρόν ήταν καθοριστικός για την επίτευξη της συμφωνίας: «Στόχος της Γαλλίας ήταν πάντα να παρέχει στην Ουκρανία οικονομική ορατότητα για τα επόμενα δύο χρόνια. Ήμασταν ανοιχτοί στις προτεινόμενες χρηματοδοτικές ρυθμίσεις και εργαστήκαμε για να βρούμε λύση που να ανταποκρίνεται σε αυτόν τον στόχο».

Η Μελόνι επίσης δεσμεύτηκε να υποστηρίξει τη συμφωνία Μερκοσούρ τον επόμενο μήνα, ανοίγοντας το δρόμο για την υπογραφή της συμφωνίας ανεξαρτήτως των ενστάσεων της Γαλλίας. «Στο Μερκοσούρ, η Γαλλία μπορεί να κέρδισε δύο ή τρεις εβδομάδες αλλά έχασε τη μάχη», είπε ο Τζόζεφ ντε Βεκ, ερευνητής στο Foreign Policy Research Institute. «Αλλά και στα δύο θέματα δεν υπάρχει κοινή ηγεσία, είναι ο Μερτς που προωθεί».

Περαιτέρω πίεση στο γαλλο-γερμανικό δίδυμο αναμένεται με την απόφαση για τη συνέχιση μιας κοινής βιομηχανικής συμφωνίας ύψους 100 δισ. €, καθώς η Dassault της Γαλλίας και η Airbus, με το τμήμα άμυνας στη Γερμανία, αρνούνται να λύσουν διαφωνία σχετικά με τη κατανομή εργασίας.

Το Βερολίνο έχει εξετάσει άλλες συνεργασίες σε αεροσκάφη, απογοητευμένο από τη Dassault και επιφυλακτικό ότι το Παρίσι ενδιαφέρεται μόνο για τα χρήματά του.

Σε πολλές πτυχές, η Γαλλία και η Γερμανία σπάνια ήταν πιο ευθυγραμμισμένες, αντιμετωπίζοντας υψηλότερους δασμούς των ΗΠΑ και απειλές από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ για αποχώρηση στρατευμάτων από την Ευρώπη. Συμφωνούν για την υποστήριξη της Ουκρανίας και την ανάγκη η Ευρώπη να παίξει πιο ενεργό ρόλο στις ειρηνευτικές συνομιλίες μέσω μιας «συμμαχίας των προθύμων», που περιλαμβάνει και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Ο Μερτς έχει υιοθετήσει έννοιες που υποστήριζε το Παρίσι, όπως η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, η προτίμηση για «αγοράστε ευρωπαϊκά» στην άμυνα και μεγαλύτερη προστασία της εσωτερικής αγοράς από αθέμιτο ανταγωνισμό. Πρόσφατα, το Βερολίνο υποστήριξε μέτρα προστασίας του εμπορίου ενάντια στις εισαγωγές κινεζικού χάλυβα, διαφοροποιούμενο από την προηγούμενη γερμανική θέση.

«Με έναν τρόπο, η ΕΕ ποτέ δεν ήταν τόσο γαλλική — αγκαλιάζοντας βιομηχανική πολιτική, πολιτική ασφάλειας, σε μεγάλο βαθμό χάρη στον Μακρόν — ενώ η ίδια η Γαλλία περιορίζεται», είπε η Ράιτ. «Αλλά στις Βρυξέλλες, υπάρχει η αίσθηση ότι η Γαλλία προτεραιοποιεί τα εθνικά συμφέροντα έναντι των ευρωπαϊκών… Η παλιά φράση «η Γαλλία είναι μόνο λόγια, λόγια, λόγια, χωρίς δράση» επιστρέφει».

Ο Μερτς αντιμετωπίζει επίσης αυξανόμενη ανυπομονησία και δυσπιστία στη Γερμανία καθώς επιστρέφει με διπλωματικές απογοητεύσεις.

Οι Γερμανοί αξιωματούχοι τόνισαν ότι το δάνειο της ΕΕ προς την Ουκρανία θα στηριχθεί σε αχρησιμοποίητα μέρη του προϋπολογισμού της ΕΕ, χωρίς επίπτωση στα εθνικά οικονομικά.

Ο ίδιος ο Μερτς δήλωσε ικανοποιημένος από το αποτέλεσμα της εβδομάδας, λέγοντας μάλιστα ότι ήταν καλύτερη λύση από τη δική του και επιμένοντας ότι τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία θα μπορούσαν ακόμα να χρησιμοποιηθούν για την επιστροφή του δανείου της ΕΕ. «Κάνουμε μια προκαταβολή, αλλά είναι εξασφαλισμένη από ρωσικά περιουσιακά στοιχεία», είπε.

Παρά ταύτα, η κριτική ήρθε από την ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία, με τη συν-ηγέτιδα Άλις Βάιντελ να ισχυρίζεται ότι «ο Γερμανός φορολογούμενος θα πρέπει να πληρώσει ξανά».

«Δεν είναι ωραίο να επιστρέφεις χωρίς το Μερκοσούρ ή το σχέδιο για τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία», είπε ο Γκούντραμ Βολφ, ανώτερος ερευνητής στο Bruegel. «Το ερώτημα για τον Μακρόν είναι αν είναι έξυπνο να επιβάλλει πολιτικές ήττες στον Μερτς σε δύο μεγάλα ζητήματα».

Σπύρος Σιδέρης

Οι συνομιλίες πραγματοποιούνται στο πλαίσιο ανανεωμένων προσπαθειών της Ουάσινγκτον, μετά τη στήριξη ενός αρχικού σχεδίου 28 σημείων, το οποίο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στο Κίεβο και σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Το σχέδιο αυτό θεωρήθηκε από πολλούς ως έμμεση ώθηση της Ουκρανίας προς πολιτική συνθηκολόγηση έναντι της Ρωσίας.

Έπειτα από διαβουλεύσεις με την ουκρανική και την ευρωπαϊκή πλευρά, το πλαίσιο περιορίστηκε σε 20 σημεία, επιχειρώντας να καταστεί πιο ισορροπημένο και πολιτικά διαχειρίσιμο.

• Σύμφωνα με την ουκρανική προεδρία, οι συνομιλίες στο Βερολίνο θα συνεχιστούν, ενώ ο ίδιος ο Ζελένσκι αναμένεται να τοποθετηθεί δημόσια για το περιεχόμενό τους. Από την αμερικανική πλευρά, ο ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ έκανε λόγο για «σημαντική πρόοδο», χωρίς ωστόσο να δώσει λεπτομέρειες, γεγονός που τροφοδοτεί εικασίες για δύσκολους συμβιβασμούς που βρίσκονται στο τραπέζι.

Κεντρικό ζήτημα για το Κίεβο παραμένει το θέμα των εγγυήσεων ασφάλειας. Ο Ζελένσκι έχει ξεκαθαρίσει ότι, εφόσον η πλήρης ένταξη στο ΝΑΤΟ προσκρούει στις αντιρρήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων συμμάχων, η Ουκρανία επιδιώκει νομικά δεσμευτικές εγγυήσεις, αντίστοιχες με αυτές που παρέχει η Συμμαχία. Στόχος είναι να αποτραπεί οποιαδήποτε μελλοντική ρωσική επιθετικότητα, ακόμη και σε περίπτωση κατάπαυσης του πυρός.

Παράλληλα, ο Ουκρανός πρόεδρος εμφανίζεται, για πρώτη φορά με τέτοια σαφήνεια, διατεθειμένος να αποδεχθεί συμβιβασμούς. Σε δηλώσεις του, που μετέδωσε το πρακτορείο Reuters, χαρακτήρισε «δίκαιη επιλογή» το ενδεχόμενο παγώματος των εχθροπραξιών κατά μήκος της σημερινής γραμμής του μετώπου. Πρόκειται για μια τοποθέτηση που αντανακλά την πραγματικότητα στο πεδίο, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο πολιτικό κεφάλαιο στο εσωτερικό της Ουκρανίας.

• Η ρωσική πλευρά, πάντως, εμφανίζεται αμετακίνητη σε κρίσιμα ζητήματα. Ο σύμβουλος του Ρώσου προέδρου Γιούρι Ουσάκοφ δήλωσε κατηγορηματικά ότι η Ουκρανία δεν πρόκειται ούτε να ανακτήσει την Κριμαία, ούτε να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ. Με χαρακτηριστική γλώσσα, υποστήριξε ότι και τα δύο σενάρια είναι «εκατομμύρια τοις εκατό αδύνατα», αποτυπώνοντας τη σκληρή γραμμή της Μόσχας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο ρόλος της Γερμανίας. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς υποδέχθηκε τον Ζελένσκι και την αμερικανική αντιπροσωπεία, χωρίς ωστόσο να συμμετέχει άμεσα στις συνομιλίες. Η παρουσία του συμβούλου εξωτερικής πολιτικής Γκίντερ Ζάουτερ στην αίθουσα των διαπραγματεύσεων υπογραμμίζει τη βούληση του Βερολίνου να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις, διατηρώντας ταυτόχρονα έναν ρόλο διακριτικού μεσολαβητή.

• Σε ευρύτερο επίπεδο, οι συνομιλίες στο Βερολίνο καταδεικνύουν ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν οδεύει προς μια απλή και καθαρή λύση. Η συζήτηση μετατοπίζεται από το ερώτημα της νίκης ή της ήττας στο πώς μπορεί να διαμορφωθεί μια εύθραυστη ισορροπία, που θα σταματήσει τις μάχες χωρίς να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια νέα σύγκρουση στο μέλλον.

Το αν οι τρέχουσες διαπραγματεύσεις θα οδηγήσουν σε ουσιαστική πρόοδο ή θα προστεθούν σε μια μακρά λίστα άκαρπων προσπαθειών θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο οι μεγάλες δυνάμεις είναι διατεθειμένες να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στις ουκρανικές ανησυχίες ασφάλειας και στις ρωσικές αξιώσεις ισχύος.

Μέχρι τότε, το Βερολίνο λειτουργεί ως σκηνή ενός δύσκολου διπλωματικού παζαριού, με το μέλλον της Ουκρανίας –και της ευρωπαϊκής ασφάλειας– να παραμένει ανοιχτό.

Σπύρος Σιδέρης

Την ώρα που η Ουκρανία παραμένει στο επίκεντρο της γεωπολιτικής καταιγίδας, ο άξονας Βερολίνου–Βαρσοβίας μοιάζει να δοκιμάζεται περισσότερο από ποτέ, εγκλωβισμένος σε ένα μείγμα ιστορικής μνήμης, εθνικών αφηγημάτων και πραγματιστικών διλημμάτων.

Σε αυτό το σκηνικό, η πρόσφατη συνάντηση των δύο ηγετών στο Βερολίνο –που είχε σχεδιαστεί ως μήνυμα ενότητας και συντονισμού– εξελίχθηκε σε ένα φόρουμ όπου το παρελθόν διεκδίκησε πρωταγωνιστικό ρόλο. Οι τόνοι έμειναν συγκρατημένοι, όμως το υπόγειο ρεύμα της διαφωνίας ήταν εμφανές και οι πολιτικές δηλώσεις φόρτισαν ακόμη περισσότερο μια ήδη εύθραυστη σχέση.

Η ιστορία που δεν τελειώνει ποτέ

Ο Φρίντριχ Μερτς, επιδιώκοντας να τηρήσει προσεκτικές ισορροπίες, δήλωσε πως η Γερμανία «πρέπει να κρατά ζωντανές τις μνήμες, ακόμη και τις επώδυνες». Η φράση ήταν προσεκτικά μελετημένη, όμως ο Ντόναλντ Τουσκ, πιεσμένος από την αξιωματική αντιπολίτευση του συντηρητικού PiS, υιοθέτησε έναν πιο αιχμηρό τόνο: «Η Πολωνία δεν έχει αποζημιωθεί ούτε για τις απώλειες ούτε για τα εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής».

Το θέμα των επανορθώσεων δεν είναι καινούργιο. Το προηγούμενο συντηρητικό-εθνικιστικό κυβερνητικό σχήμα της Βαρσοβίας είχε απαιτήσει 1,3 τρισεκατομμύρια ευρώ. Η Γερμανία απαντούσε μονότονα πως το ζήτημα «έχει ρυθμιστεί νομικά». Όμως τώρα, ο Τουσκ –ο οποίος μετά τις εκλογές του 2023 είχε αποφύγει να σηκώσει τη σημαία της διεκδίκησης– φαίνεται να επανέρχεται, προβάλλοντας την ίδια επιχειρηματολογία με το PiS: ότι η Πολωνία δεν είχε πραγματική ελευθερία απόφασης τη δεκαετία του ’50, καθώς βρισκόταν υπό σοβιετικό έλεγχο.

Πέρα από τη νομική διάσταση, το ζήτημα έχει ισχυρή συμβολική φόρτιση. Η γερμανική κυβέρνηση επιχείρησε να κάνει κινήσεις καλής θέλησης: επίσπευση της ανέγερσης μνημείου για τα πολωνικά θύματα του ναζισμού στο Βερολίνο, επιστροφή κλεμμένων πολιτιστικών θησαυρών και «διερεύνηση επιλογών» για ενίσχυση των λίγων πλέον επιζώντων της εποχής. Για τον Τουσκ, όμως, ο χρόνος τελειώνει: «Όταν το συζητούσα με τον Όλαφ Σολτς, οι επιζώντες ήταν 60.000. Σήμερα είναι 50.000».

Πολιτική πίεση και λαϊκά συναισθήματα

Η πολωνική κοινή γνώμη είναι σαφής: μόλις το ένα τρίτο δηλώνει συμπάθεια προς τη Γερμανία. Τα χρόνια της ακροδεξιάς και εθνικιστικής ρητορικής έχουν αφήσει βαθύ αποτύπωμα. Ο Τουσκ, παρά την ευρωπαϊκού προσανατολισμού πολιτική του ταυτότητα, γνωρίζει πως κάθε «ήπια» στάση έναντι του Βερολίνου μπορεί να εργαλειοποιηθεί από το PiS και την ακροδεξιά Konfederacija, που τον παρουσιάζουν ως πολιτικό «δεύτερης κατηγορίας» στις ευρωπαϊκές διεργασίες.

Ενδεικτικό είναι το συμβολικό επεισόδιο κατά το πρόσφατο ταξίδι τεσσάρων Ευρωπαίων ηγετών στο Κίεβο, όταν ο Μερτς, ο Εμανουέλ Μακρόν και ο Κιρ Στάρμερ ταξίδεψαν σε διαφορετικό βαγόνι από τον Τουσκ. Η εξήγηση ήταν τεχνική, αλλά ο αντίκτυπος πολιτικός – και αξιοποιήθηκε άμεσα στην προεκλογική σύγκρουση.

Επιπλέον, στη Γερμανία, η συζήτηση για την Πολωνία συχνά περνά σε δεύτερη μοίρα. Η «ασυμμετρία ενδιαφέροντος», όπως την περιγράφουν ειδικοί, βαραίνει ψυχολογικά και ενισχύει την πολωνική ανασφάλεια. Και όσο οι πόλοι της πολιτικής σκηνής στη Βαρσοβία τροφοδοτούν την καχυποψία, το δίπολο αντιγερμανισμού–αντιπολωνισμού βρίσκει εύφορο έδαφος.

Ο ουκρανικός παράγοντας

Παρά την ένταση, οι δύο πλευρές παραμένουν απολύτως συντονισμένες στο ζήτημα της Ουκρανίας. Και ο Τουσκ και ο Μερτς υπογράμμισαν ότι οι χώρες τους κινούνται «σε πρωτοφανές επίπεδο συνεργασίας» ως προς την υποστήριξη του Κιέβου. Με τις ΗΠΑ να πιέζουν για ένα πιθανό πλαίσιο ειρηνευτικών συνομιλιών, Βερολίνο και Βαρσοβία προσπαθούν να στείλουν μήνυμα σταθερότητας – ιδίως τώρα που το πολιτικό κλίμα στην Ευρώπη γίνεται ολοένα πιο βαρύ.

Η Πολωνία, ωστόσο, δεν θέλει να συμπεριφέρεται ως «μικρός εταίρος». Επικαλείται τη γεωγραφική της θέση, τον ρόλο της στη φιλοξενία προσφύγων και την άμεση ανάμειξή της στη στήριξη της ουκρανικής άμυνας. Η Βαρσοβία ζητά πιο κεντρική θέση στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό και δεν κρύβει την ενόχλησή της όταν αισθάνεται παραγκωνισμένη.

Το μέλλον μιας δύσκολης σχέσης

Οι πολεμικές επανορθώσεις δεν πρόκειται να «λυθούν» με πολιτικό τρόπο στο άμεσο μέλλον – αυτό το γνωρίζουν και οι δύο πλευρές. Ωστόσο, το ζήτημα γίνεται εργαλείο εσωτερικής πολιτικής πίεσης για τον Τουσκ και μόνιμη πηγή ανησυχίας για το Βερολίνο, το οποίο φοβάται ότι μια συζήτηση χωρίς όρια μπορεί να οδηγήσει σε νομικά και οικονομικά αχαρτογράφητα νερά.

Την ίδια στιγμή, ο Μερτς προσπαθεί να ενισχύσει το Τρίγωνο της Βαϊμάρης με τη Γαλλία και την Πολωνία, θεωρώντας ότι αυτός ο άξονας μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός μιας πιο συνεκτικής ευρωπαϊκής αμυντικής στρατηγικής. Όμως, χωρίς ένα στοιχειώδες επίπεδο εμπιστοσύνης ανάμεσα σε Βαρσοβία και Βερολίνο, ο στόχος αυτός μοιάζει μακρινός.

Το πολιτικό κλίμα στην Πολωνία παραμένει τεταμένο, το εθνικό αφήγημα περί ιστορικής αδικίας διατηρεί ισχυρή δυναμική και οι γερμανικές πρωτοβουλίες για συμφιλίωση συχνά κρίνονται «λίγες» ή «καθυστερημένες».

Παράλληλα, στη Γερμανία, η Πολωνία δεν αποτελεί προτεραιότητα στη δημόσια συζήτηση, γεγονός που ενισχύει την πολωνική αίσθηση υποτίμησης.

«Ζούμε σε μια από τις πιο όμορφες χώρες του κόσμου. Ρώτησα μερικούς δημοσιογράφους που ήταν μαζί μου στην Βραζιλία (σ.σ.: για τη Διάσκεψη του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή COP30): Ποιος από εσάς θα ήθελε να μείνει εδώ; Κανείς δεν σήκωσε το χέρι του. Όλοι χάρηκαν που επιστρέψαμε στην Γερμανία από αυτό το μέρος (σ.σ.: την πόλη Μπελέμ, μια από τις φτωχότερες της Βραζιλίας)», δήλωσε ο κ. Μερτς μιλώντας σε εμπορικό συνέδριο, χωρίς να αντιληφθεί ότι η διατύπωσή του ήταν προσβλητική για την Βραζιλία.

Τη δήλωση ακολούθησαν χιλιάδες αρνητικά σχόλια στα μέσα ενημέρωσης και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην Βραζιλία και τελικά η αντίδραση του προέδρου της Βραζιλίας Λούλα ντα Σίλβα, ο οποίος αντέτεινε ότι ο καγκελάριος «θα έπρεπε να είχε επισκεφθεί ένα μπαρ στην Μπελέμ, να χορέψει και να δοκιμάσει την εθνική κουζίνα». Έτσι, πρόσθεσε, «θα είχε συνειδητοποιήσει ότι το Βερολίνο δεν προσφέρει ούτε το 10% της ποιότητας που προσφέρουν η περιφέρεια Παρά και η πόλη Μπελέμ». Ναι, η πόλη είναι φτωχή, συνέχισε, «αλλά έχει έναν λαό τόσο γενναιόδωρο όσο σχεδόν κανένα άλλο μέρος στον κόσμο». Προηγουμένως, ο δήμαρχος της Μπελέμ Ίγκορ Νορμάντο είχε χαρακτηρίσει τα σχόλια του Φρίντριχ Μερτς «ατυχή, αλαζονικά και προκατειλημμένα», ενώ ο κυβερνήτης της Παρά είχε δηλώσει ότι «μια προκατειλημμένη δήλωση αποκαλύπτει περισσότερα για το άτομο που την λέει παρά για την ουσία». Σε ακόμη πιο αιχμηρό τόνο, ο δήμαρχος του Ρίο Εντουάρντο Πάες χαρακτήρισε σε ανάρτησή του στο «Χ» τον καγκελάριο «Ναζί» και «αλήτη γιο του Χίτλερ». Αργότερα διέγραψε την ανάρτηση, αντικαθιστώντας την με την μάλλον δηκτική δήλωση: «Το υπουργείο Εξωτερικών της Βραζιλίας πρέπει να ηρεμήσει. Ζήτω η φιλία Βραζιλίας – Γερμανίας».

Υπερασπιζόμενος τον κ. Μερτς, ο υπουργός Οικονομικών Λαρς Κλινγκμπάιλ δήλωσε ότι «πρέπει να επιτρέπεται στους πολιτικούς να μιλούν ελεύθερα» και έκανε λόγο για μια «καλή επίσκεψη στην Βραζιλία, μετά την οποία συζητούνται επιλογές συνεργασίας», ενώ κάποιοι σχολιαστές ανέφεραν ότι δεν ήταν ευθύνη του καγκελάριου το γεγονός ότι η φτώχεια ήταν τόσο εμφανής στην περιοχή που φιλοξενούσε την COP30 και επέκριναν τον ΟΗΕ που επέλεξε μια πόλη η οποία μαστίζεται από εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες και έντονες βροχοπτώσεις.

Ο γερμανός υπουργός Περιβάλλοντος Κάρστεν Σνάιντερ από την πλευρά του, σε μια προσπάθεια να κατευνάσει τις αντιδράσεις, ανάρτησε φωτογραφία από την επίσκεψή του στο τροπικό δάσος και επαίνεσε τους οικοδεσπότες του, στην τοπική μάλιστα γλώσσα: «Η Βραζιλία είναι μια υπέροχη χώρα με φιλικούς ανθρώπους και καλούς οικοδεσπότες. Είναι κρίμα που δεν μπορώ να μείνω περισσότερο μετά την COP. Έχω μερικές ιδέες, για παράδειγμα, να ψαρέψω με τους φίλους μου από τον Αμαζόνιο».

Όπως μετέδωσαν τα περιοδικά Der Spiegel και Stern, ο καγκελάριος έχει χρεώσει για αισθητικούς, μακιγιέρ και κομμωτές 12.501 ευρώ από την ανάληψη των καθηκόντων του τον περασμένο Μάιο έως και τον Αύγουστο. Περισσότερα όμως από τον κ. Μερτς ξοδεύει η ομοσπονδιακή υπουργός Οικονομίας Κατερίνα Ράιχε, η οποία από τις 6 Μαΐου έως τις 4 Αυγούστου δαπάνησε 19.264 ευρώ για την προσωπική της φροντίδα.

Από αυτά, τα 8.324 αφορούν έξοδα ταξιδιού για τον μακιγιέρ της, ο οποίος συνόδευε την κυρία Ράιχε στα ταξίδια της. Συνολικά, όλα τα υπουργεία ξόδεψαν 58.738 ευρώ για μακιγιέρ και κομμωτές κατά τους τέσσερις πρώτους μήνες της θητείας της νέας κυβέρνησης.

Οι υψηλότερες δαπάνες για φωτογράφο καταγράφονται στο υπουργείο Οικονομικών, με περισσότερα από 33.700 ευρώ. Ο υπουργός Εξωτερικών δαπανά 19.000 για φωτογράφο ενώ όλα τα υπουργεία μαζί έφθασαν τα 172.608 ευρώ. Ο πρωθυπουργός της Βαυαρίας Μάρκους Ζέντερ σε κρατιδιακό επίπεδο έχει δεκαπλασιάσει τις δαπάνες για φωτογράφους σε σχέση με τον προκάτοχό του, Χορστ Ζεεχόφερ. Μόνο για το 2022 ξόδεψε 180.000 ευρώ.

Κατά το παρελθόν, «πρωταθλήτρια» στα έξοδα προσωπικής φροντίδας είχε αναδειχθεί η πρώην υπουργός Εξωτερικών Αναλένα Μπέρμποκ, η οποία π.χ. το 2022 χρέωσε το δημόσιο ταμείο με 136.500 ευρώ προκειμένου να έχει μαζί στα ταξίδια της την προσωπική μακιγιέζ της. «Όταν εμφανίζεσαι στην τηλεόραση, πρέπει να φοράς μακιγιάζ λόγω των ισχυρών προβολέων. Διαφορετικά, μοιάζεις με νεκροθάφτη, επειδή είσαι εντελώς γκρίζος», είχε δηλώσει τότε η πρώην υπουργός.