Σε μια εποχή καταιγιστικών ιατρικών εξελίξεων, η εκστρατεία υπενθυμίζει ότι η αποτελεσματική θεραπεία δεν εξαντλείται στα ψυχρά ιατρικά πρωτόκολλα, αλλά ξεκινά από την αναγνώριση της μοναδικότητας κάθε ασθενούς.

Ιστορικό Ορόσημο: Στο 70% η πενταετής επιβίωση

Σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα που παραθέτει ο Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας και Διευθυντής της Θεραπευτικής Κλινικής στο Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα»), η μάχη κατά του καρκίνου σημειώνει ιστορικές νίκες.

Η ετήσια έκθεση Cancer Statistics 2026 της Αμερικανικής Αντικαρκινικής Εταιρείας (ACS) αποκαλύπτει μια εντυπωσιακή ανατροπή:

·         Ποσοστό-Ρεκόρ: Για πρώτη φορά, η πενταετής επιβίωση για το σύνολο των καρκίνων άγγιξε το 70% (στοιχεία περιόδου 2015-2021).

·         Προχωρημένα Στάδια: Το πλέον ελπιδοφόρο εύρημα είναι ότι το μεγαλύτερο όφελος στην επιβίωση παρατηρήθηκε σε ασθενείς που διαγνώστηκαν με επιθετικές μορφές καρκίνου σε προχωρημένο στάδιο.

Ωστόσο, παρά την πρόοδο, ο καρκίνος παραμένει η δεύτερη κύρια αιτία θανάτου παγκοσμίως και η πρώτη αιτία θανάτου για άτομα κάτω των 85 ετών. Οι εκτιμήσεις για το 2026 στις ΗΠΑ προβλέπουν πάνω από 2,1 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις και 626.140 απώλειες ζωών, υπογραμμίζοντας ότι ο εφησυχασμός δεν επιτρέπεται.

Η ακτινογραφία του καρκίνου σε Ευρώπη και Ελλάδα

Η κατάσταση στην ευρωπαϊκή ήπειρο, όπως καταγράφεται από το Ευρωπαϊκό Πληροφοριακό Σύστημα για τον Καρκίνο (ECIS), παρουσιάζει ενδιαφέρουσες τάσεις:

·         Ευρωπαϊκή Ένωση: Το 2024 καταγράφηκαν 2,7 εκατομμύρια νέα περιστατικά, με τη θνησιμότητα να παρουσιάζει πτώση 2% σε σχέση με το 2022.

·         Ελλάδα: Στη χώρα μας, οι νέες διαγνώσεις ξεπέρασαν τις 60.000, επιβεβαιώνοντας την ανάγκη για ενίσχυση των εθνικών προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου.

·         Φύλο και Συχνότητα: Οι άνδρες πλήττονται ελαφρώς περισσότερο (54% των περιπτώσεων). Ο καρκίνος του προστάτη (22,3%) κυριαρχεί στον ανδρικό πληθυσμό, ενώ ο καρκίνος του μαστού (29%) παραμένει η κύρια απειλή για τις γυναίκες.

·         Θνησιμότητα: Ο καρκίνος του πνεύμονα παραμένει η πιο θανατηφόρος μορφή (19,7%), ακολουθούμενος από τον καρκίνο του παχέος εντέρου, του παγκρέατος και του μαστού.

Πέρα από τους αριθμούς: Η ανθρωποκεντρική προσέγγιση

Ο καρκίνος δεν είναι απλώς ένας στατιστικός δείκτης: είναι μια διαδρομή γεμάτη πόνο, φόβο, αλλά και απίστευτη δύναμη. Η φετινή καμπάνια εστιάζει στην ενσυναίσθηση ως δομικό στοιχείο της ίασης.

«Η ουσιαστική αντιμετώπιση του καρκίνου απαιτεί μια πολυεπίπεδη φροντίδα που σέβεται την προσωπική εμπειρία του ατόμου. Όταν η ιατρική τοποθετεί τον άνθρωπο στο επίκεντρο, τα θεραπευτικά αποτελέσματα βελτιώνονται και η ποιότητα ζωής αναβαθμίζεται ριζικά», τονίζει ο Καθηγητής Θ. Δημόπουλος.

Ο οδικός χάρτης 2025-2027: Από την επίγνωση στην έμπρακτη αλλαγή

Η τριετής στρατηγική της Παγκόσμιας Ημέρας εξελίσσεται σε στάδια, στοχεύοντας σε μια συνολική μεταρρύθμιση της ογκολογικής περίθαλψης:

1.      2025 (Αναγνώριση): Ανάδειξη των ανισοτήτων στην πρόσβαση στη φροντίδα.

2.      2026 (Κατανόηση – Τρέχον Έτος): Εστίαση στα εμπόδια που αντιμετωπίζουν ασθενείς και υγειονομικοί, προωθώντας τη φροντίδα με ανθρώπινο πρόσωπο.

3.      2027 (Δράση): Παγκόσμια κινητοποίηση για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων που θα εξασφαλίσουν ίση και ποιοτική περίθαλψη για όλους.

Η φροντίδα ξεκινά με την ακρόαση. Η θεραπεία ξεκινά με την ανθρωπιά.

Η μάχη κατά του καρκίνου στην Ελλάδα εισέρχεται σε μια νέα, πιο οργανωμένη φάση. Στην πρόσφατη συνάντηση που διοργάνωσε ο Σύνδεσμος Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ) στα Γραφεία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, αναδείχθηκε η ανάγκη για μια ολιστική προσέγγιση που θα θέτει τον ασθενή στο επίκεντρο, εναρμονίζοντας την εθνική πολιτική με το Ευρωπαϊκό Σχέδιο Καταπολέμησης του Καρκίνου.

Άδωνις Γεωργιάδης: Εθνικό Σχέδιο Δράσης στο ΕΣΠΑ και Ταμείο Καινοτομίας

Ο υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης, έδωσε το στίγμα των επόμενων κινήσεων της κυβέρνησης, ανακοινώνοντας σημαντικές θεσμικές και υποδομικές παρεμβάσεις:

·         Εθνικό Σχέδιο Δράσης: Σχεδιάζεται η ένταξή του στο ΕΣΠΑ εντός του 2026, με άμεση σύσταση ομάδας εργασίας.

·         Ταμείο Καινοτομίας: Υπό συζήτηση βρίσκεται η δημιουργία ενός ειδικού ταμείου που θα προσφέρει ευελιξία στην αξιολόγηση και εισαγωγή νέων θεραπειών.

·         Ψηφιακός Μετασχηματισμός: Η λειτουργία του Εθνικού Μητρώου Νεοπλασιών και των Ψηφιακών Ογκολογικών Συμβουλίων επιτρέπει πλέον τη διεπιστημονική συνεργασία μέσω τηλεδιάσκεψης, εκσυγχρονίζοντας τη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων.

·         Νέες Υποδομές: Η ογκολογική φροντίδα ενισχύεται με τη νέα μονάδα στο «Παπανικολάου», το Κέντρο Ακτινοθεραπείας στο «Σωτηρία» και τη νέα κλινική στη Λαμία.

Ολύμπιος Παπαδημητρίου: Η καινοτομία προσκρούει σε χαμηλούς προϋπολογισμούς

Από την πλευρά της βιομηχανίας, ο Πρόεδρος του ΣΦΕΕ, Ολύμπιος Παπαδημητρίου, υπογράμμισε το παράδοξο της ογκολογικής έρευνας: ενώ το 30% των παγκόσμιων ερευνητικών προγραμμάτων αφορά τον καρκίνο, η πρόσβαση των ασθενών σε αυτά τα φάρμακα στην Ελλάδα δυσχεραίνεται από οικονομικούς περιορισμούς.

«Η επιστημονική πρόοδος είναι αλματώδης, όμως ο χαμηλός προϋπολογισμός για το φάρμακο δημιουργεί σοβαρά εμπόδια στην έγκαιρη και ισότιμη πρόσβαση των ασθενών», τόνισε ο κ. Παπαδημητρίου.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στους βιοδείκτες, οι οποίοι είναι απαραίτητοι για τις εξατομικευμένες θεραπείες. Παρά την ένταξή τους στην αποζημίωση, επισημάνθηκε ότι απαιτείται η επίλυση πρακτικών ζητημάτων για την πλήρη εφαρμογή τους στην καθημερινή κλινική πράξη.

Βελτίωση στους χρόνους αναμονής και πρόσβαση

Ο υφυπουργός Υγείας, Μάριος Θεμιστοκλέους, παρουσίασε ενθαρρυντικά στοιχεία για την πορεία των ασθενών στο σύστημα υγείας (patient journey):

1.      Ακτινοθεραπεία: Σημαντική μείωση του χρόνου αναμονής λόγω αναβάθμισης του εξοπλισμού.

2.      Χημειοθεραπεία & Χειρουργεία: Σταθερή ροή χωρίς καταγεγραμμένες καθυστερήσεις.

3.      Πρόληψη: Το πρόγραμμα «Προλαμβάνω» χαρακτηρίστηκε ως μια πρωτοποριακή κίνηση για τα ελληνικά δεδομένα, εστιάζοντας στην έγκαιρη διάγνωση.

Η φωνή των φορέων: Προς μια συμμετοχική διακυβέρνηση

Στο στρογγυλό τραπέζι συμμετείχε μια ευρεία γκάμα ειδικών (Καθηγητές Πανεπιστημίου, Πρόεδροι Επιστημονικών Εταιρειών και εκπρόσωποι Ασθενών), αναδεικνύοντας ότι η διαχείριση του καρκίνου δεν είναι μόνο ιατρικό, αλλά και βαθιά κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα. Κοινή συνιστώσα όλων των τοποθετήσεων ήταν ότι η αύξηση της νοσοκομειακής φαρμακευτικής δαπάνης αντανακλά την αύξηση των ασθενών που λαμβάνουν σύγχρονες θεραπείες υψηλού κόστους, γεγονός που απαιτεί επανασχεδιασμό των κονδυλίων.

Η ετήσια αυτή συνάντηση του ΣΦΕΕ έχει πλέον καθιερωθεί ως ο «μηχανισμός ελέγχου» της προόδου, διασφαλίζοντας ότι ο διάλογος για τον καρκίνο παραμένει ζωντανός και στοχευμένος σε μετρήσιμα αποτελέσματα.

Σύμφωνα με τα όσα έχουν γίνει γνωστά μέχρι τώρα, στην Ελλάδα, από το γενετικό υλικό του συγκεκριμένου δότη, από την European Sperm Bank της Δανίας, γεννήθηκαν 18 παιδιά σε 11 οικογένειες, από 7 Κέντρα Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Μία από αυτές τις οικογένειες απέκτησε τρία παιδιά με αυτό τον τρόπο, εκ των οποίων το ένα κατέληξε το 2020, ενώ δύο χρόνια αργότερα νόσησε το αδελφάκι του. Πώς και πότε ξεκίνησαν όμως, όλα; Και γιατί το θέμα βγήκε τώρα στη δημοσιότητα; Υπάρχουν άραγε ελληνικά κέντρα που εξακολουθούν να προμηθεύονται γενετικό υλικό από τη συγκεκριμένη τράπεζα του εξωτερικού; Ποια είναι προβλήματα του θεσμικού πλαισίου σε σχέση με τον συνολικό αριθμό γεννήσεων ανά δότη και πώς θα πρέπει αυτό να αλλάξει στο πλαίσιο της ΕΕ; O διευθυντής Ερευνών στο Εργαστήριο Μοριακής Γενετικής του Ανθρώπου, ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος, Κλινικός Εργαστηριακός Γενετιστής, Δρακούλης Γιαννουκάκος, ο οποίος έχει εξειδικευθεί τα τελευταία 30 χρόνια στις σπάνιες γενετικές κληρονομικές μορφές καρκίνου δίνει απαντήσεις σε όλα αυτά τα κρίσιμα ερωτήματα και σε άλλα πολλά για αυτή την υπόθεση που η διαλεύκανσή της είναι σε πλήρη εξέλιξη, σε συνέντευξη του στο Πρακτορείο Fm και στην εκπομπή της Τάνιας Μαντουβάλου «104, 9 ΜΥΣΤΙΚΑ ΥΓΕΙΑΣ» που θα μεταδοθεί το Σάββατο 20 Δεκεμβρίου.

   Ακολουθούν τα κύρια σημεία της συνέντευξης του Δρακούλη Γιαννουκάκου, διευθυντή Ερευνών στο Εργαστήριο Μοριακής Γενετικής του Ανθρώπου, ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος στο Πρακτορείο FM

   Ερ: Πώς ξεκίνησαν όλα και γιατί το θέμα βγήκε τώρα στη δημοσιότητα;

   Απ: Τον Νοέμβριο του ’23 στη Ρουέν της Γαλλίας ένα Κέντρο για παιδιά και ενήλικες με το σπάνιο κληρονομικό σύνδρομο προδιάθεσης για καρκίνο Li-Fraumeni (που οφείλεται συνήθως σε μετάλλαξη του γονιδίου TP53) διαπίστωσε ότι έχουν γεννηθεί πολλά παιδιά με τη συγκεκριμένη μετάλλαξη, που τότε ήταν καινούργια. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η εταιρεία European Sperm Bank, με έδρα τη Δανία να ανακοινώσει τον ίδιο μήνα ότι αποσύρει τη διάθεση του συγκεκριμένου σπέρματος. Την 1η Ιουνίου 2024 το παραπάνω κέντρο στη Ρουέν κοινοποιεί το θέμα σε συνεργασία με κέντρα από το Βέλγιο, τη Δανία, τη Γερμανία και τη Σουηδία στην ιστοσελίδα του Ευρωπαϊκού Δικτύου Αναφοράς για Σύνδρομα Προδιάθεσης στον Καρκίνο (ERN: European Reference Networks Genturis: Genetic Tumour Risk Syndromes) (https://genturis.eu/l%3Deng/research/research-projects/tp53-sperm-donation-jun-2024.html). Μέσω αυτής της ανακοίνωσης γίνεται έκκληση σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, για να διαπιστωθεί ποια άλλα κέντρα έχουν έρθει σε επαφή με αυτή την μετάλλαξη. Και έτσι προέκυψαν πολλά περιστατικά σε Αγγλία, Γερμανία, Βέλγιο, Σουηδία, Ελλάδα και σε άλλες χώρες. Την Κυριακή 25 Μαΐου 2025 στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Γενετικής του Ανθρώπου (European Society of Human Genetics – ESHG) στο Μιλάνο παρουσιάστηκε από την Γαλλίδα ερευνήτρια Edwige Kasper, από το κέντρο στη Ρουέν , μια εργασία που αφορούσε έναν Δανό δότη σπέρματος πριν από 20 χρόνια, από το σπέρμα του οποίου γεννήθηκαν πολλά παιδιά με καρκίνο. Τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν αφορούσαν 46 οικογένειες, 67 παιδιά που είχαν ελεγχθεί για την παρουσία της παθογόνου παραλλαγής σε 8 χώρες: Δανία, Γαλλία, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ελλάδα, Ισπανία, Σουηδία και Βέλγιο. Είκοσι τρία παιδιά έφεραν την παραλλαγή στο γονίδιο TP53 ενώ 10 παιδιά είχαν ήδη αναπτύξει καρκίνο. Τα είδη του καρκίνου ήταν: 4 καρκίνοι του εγκεφάλου, 2 εμβρυονικά ραβδομυοσαρκώματα και 4 αιματολογικές κακοήθειες. Πρόκειται για κλασικές περιπτώσεις του συνδρόμου Li-Fraumeni. Για την Ελλάδα, τον Μάιο, στη συγκεκριμένη ανακοίνωση, αναφέρθηκε ότι αφορά μία οικογένεια. Ωστόσο, όπως διαπιστώθηκε στη συνέχεια, τα περιστατικά είναι πολύ περισσότερα, εφόσον από τότε μέχρι σήμερα έχουμε φτάσει στα 197 παιδιά. Είναι ένα τεράστιο και ανησυχητικό νούμερο για έναν δότη και ενδεχομένως αυτός είναι και ο λόγος που το θέμα βγήκε τώρα στη δημοσιότητα.

   Ερ: Γνωρίζετε αν μετά από όλα αυτά, ελληνικά κέντρα εξακολουθούν να προμηθεύονται σπέρμα από τη συγκεκριμένη τράπεζα του εξωτερικού;

   Απ: Δεν το γνωρίζω. Γενικά αυτά τα στοιχεία δεν είναι διαθέσιμα, αλλά δεν αποκλείεται. Το ότι ένας δότης είχε πρόβλημα δεν σημαίνει ότι όλα τα δείγματα της συγκεκριμένης τράπεζας δεν είναι καλής ποιότητας.

   Σε 4 εκατ. νέες διαγνώσεις καρκίνου ετησίως σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα σύνδρομα προδιάθεσης αντιστοιχούν σε περίπου 400.000

   Ερ:Εσείς πού εντοπίζετε το πρόβλημα; Στο γεγονός ότι δεν είναι δυνατόν να ελεγχθούν όλες οι μεταλλάξεις ή ενδέχεται να υπάρχει δόλος από κάποιο κέντρο γονιμότητας;

   Απ: Και τα δύο μπορεί να είναι. Μπορεί να υπάρχει δόλος από κάποιο ανταγωνιστικό κέντρο. Αλλά αυτό δεν μπορεί να αποδειχθεί. Αυτό όμως που εγώ μπορώ να πω, είναι ότι πριν από 20 χρόνια η τεχνολογία δεν επέτρεπε να δούμε εάν κάποιος δότης έχει μία μετάλλαξη σε μία σειρά από γονίδια που προδιαθέτουν για διάφορες ασθένειες. Σήμερα όμως, αυτό είναι δυνατόν. Μπορούμε να ξέρουμε, τουλάχιστον να αποκλείσουμε, κάποιες βασικές πολύ σοβαρές γενετικές ασθένειες από κάποιον δότη. Οι οποίες κυμαίνονται από 100-500, σε σύνολο περίπου 7.000 γενετικών ασθενειών. Το σύνδρομο Li-Fraumeni, παρότι σπάνιο, όπως άλλα περίπου 120 γνωστά μέχρι σήμερα σύνδρομα, δεν είναι αμελητέο. Σε σπάνια ή σε λιγότερο σπάνια σύνδρομα προδιάθεσης στον καρκίνο οφείλεται περίπου το 10% των περιπτώσεων του καρκίνου συνολικά. Σε ένα σύνολο περίπου 4 εκατομμυρίων νέων διαγνώσεων καρκίνου ανά έτος σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα σύνδρομα προδιάθεσης στον καρκίνο αντιστοιχούν σε περίπου 400.000 νέες διαγνώσεις σε ετήσια βάση. Τα σύνδρομα προδιάθεσης στον καρκίνο συμπεριλαμβάνονται σε ένα σύνολο περίπου 7.000 σπανίων γενετικών ασθενειών που γνωρίζουμε σήμερα και αφορούν περίπου το 10% των περίπου 500 εκατομμυρίων του ευρωπαϊκού πληθυσμού.

   Ερ:Ποιες εξετάσεις γίνονται αυτή τη στιγμή στο γενετικό υλικό που συλλέγεται και ποιες θα έπρεπε κατά τη γνώμη σας να γίνονται;

   Οι εξετάσεις που γίνονται μέχρι σήμερα, στους δωρητές σπέρματος στις περισσότερες χώρες είναι για το AIDS, για την ηπατίτιδα Β και C και για ορισμένα γενετικά νοσήματα που απαντούν με σχετικά αυξημένη συχνότητα σε κάθε χώρα. Στην Ελλάδα εξετάζονται o καρυότυπος, η κυστική ίνωση, η μεσογειακή και δρεπανοκυτταρική αναιμία, μια μορφή κώφωσης και η νωτιαία μυϊκή ατροφία . Προφανώς δεν εξετάζεται το σύνολο των 20.000 γονιδίων που φέρει το ανθρώπινο σώμα, καθώς κάτι τέτοιο είναι ακόμη δύσκολο. Θεωρώ όμως ότι σε μερικά χρόνια θα είναι ρουτίνα. Ωστόσο αυτή τη στιγμή θα έπρεπε να γίνεται έλεγχος για τουλάχιστον 100 μπορεί 200 ή και 500 πολύ σοβαρές γενετικές ασθένειες.

   Ερ: Τα συστήματα υγείας μπορούν να τις υποστηρίξουν;

   Απ: Σήμερα η τεχνολογία το επιτρέπει δεν είναι κάτι απαγορευτικό από πλευράς κόστους. Για το κράτος μπορεί να είναι 300-500 ευρώ μάξιμουμ

   Ένας στους δέκα με αυτή τη μετάλλαξη δεν θα αναπτύξει καρκίνο, αλλά η πλειονότητα θα έχει νοσήσει μέχρι τα 50 έτη

   Παρατηρούμε καρκίνους μαστού σε ηλικίες 15-20 ετών

   Ερ: Πόσο τοις εκατό πιθανότητα έχει κάποιος να αναπτύξει καρκίνο με αυτή τη μετάλλαξη και σε ποια ηλικία;

   Απ: Η πιθανότητα είναι 90% μέχρι τα 70 χρόνια. Δυστυχώς, το συγκεκριμένο γονίδιο και οι συγκεκριμένες μεταλλάξεις, καθώς δεν είναι μόνο μία, είναι πολύ δύσκολη περίπτωση με ανάπτυξη καρκίνου σε πολύ μικρές ηλικίες. Έχουμε καρκίνο μαστού σε ηλικίες 15-20 ετών, καρκίνο των επινεφριδίων, αιματολογικούς καρκίνους, καρκίνους εγκεφάλου σε ηλικίες κάτω των 10. Αλλά κάποιοι από τους φέροντες τη μετάλλαξη σε αυτό το γονίδιο μπορεί να νοσήσουν στα 30, 40, 50, 60. Οι πιο πολλοί θα έχουν εμφανίσει καρκίνο έως τα 50 και ένα μικρό ποσοστό, 1 στους δέκα δεν θα αναπτύξει καθόλου καρκίνο.

   Ερ:Τι σημαίνει αυτό που διαβάσαμε ότι φέρει βλάβη το 20% των κυττάρων του σπέρματος του συγκεκριμένου δότη;

   Απ: Ότι στατιστικά από τα 197 παιδιά που έχουν γεννηθεί με το σπέρμα αυτού του δότη περιμένουμε το 20% να έχει τη μετάλλαξη και να νοσήσει. Δηλαδή, σχεδόν 40 παιδιά. Τα υπόλοιπα 160 δεν θα νοσήσουν και αυτό είναι ένα καλό νέο για αυτούς τους ανθρώπους. Για αυτούς τουλάχιστον που θέλουν να ξέρουν. Γιατί υπάρχουν και άνθρωποι που δεν θέλουν να ξέρουν. Και αυτό είναι ανθρώπινο επίσης. Έχουν το δικαίωμα αυτό. Η πρώτη αντίδραση είναι δεν θέλω να ξέρω. Οι περισσότεροι όμως, όσο περνάει ο καιρός, θέλουν να γνωρίζουν.

   Ερ: Όσον αφορά το ενιαίο πλαίσιο που έχει ανοίξει μεγάλη συζήτηση πανευρωπαϊκά και προδήλως θα ληφθούν μέτρα, αν αυτό εφαρμοστεί, θα βρίσκουν εύκολα σπέρμα οι γυναίκες που μόνο με αυτό τον τρόπο μπορούν να αποκτήσουν παιδί; Γιατί διάβασα ότι από τους 100 δότες που δίνουν το γενετικό τους υλικό επιλέγονται μόλις οι δύο. Όπως επίσης ότι οι ελληνικές τράπεζες σπέρματος αδυνατούν να καλύψουν τις ανάγκες και εξ αυτού του λόγου προσφεύγουν σε διασυνοριακές συνεργασίες.

   Απ: Noμίζω ότι δεν θα υπάρξει πρόβλημα αν σκεφτείτε ότι η European Sperm Bank έχει χίλιους δότες. Ωστόσο εδώ υπήρχε μία υπερβολή. Δεν γίνεται ένας δότης να δίνει για 200 παιδιά. Είναι απαράδεκτο αυτό που έγινε. Είναι ντροπή.

   Ερ:Θεωρείτε ότι το όριο των 12 (1 δότης σε 12 οικογένειες) που ισχύει για την Ελλάδα έχει παραβιαστεί; Στο Βέλγιο ας πούμε, είναι όριο το 6 και εντούτοις 38 γυναίκες έχουν γεννήσει παιδιά με αυτή τη μετάλλαξη. Και αναρωτιέμαι αν σε μικρούς πληθυσμούς, όπως ο ελληνικός στην περίπτωση καταστρατήγησης του ορίου ελλοχεύει ο κίνδυνος για αιμομιξίες ;

   Απ: Οι αιμομιξίες συνέβαιναν σε κλειστές κοινωνίες στην Ελλάδα και συμβαίνουν ακόμα σε ισλαμικά κράτη που παντρεύονται ξαδέρφια. Αυτό δεν είναι το τέλος του κόσμου. Το σίγουρο είναι ότι το όριο των 12 δεν είναι μεγάλο για την Ελλάδα, φτάνει να μη γίνεται 50 και 100. Θεωρώ ότι σε ευρωπαϊκό επίπεδο το νούμερο δεν θα πρέπει να ξεπεράσει το 20. Επίσης, είναι σίγουρο ότι μέχρι τώρα το όριο καταστρατηγείτο παντού. Πλέον όμως, μετά τα γεγονότα που συζητάμε, εκτιμώ ότι η νομοθεσία θα αυστηροποιηθεί. Δεν γίνεται να παίζουμε με τις ζωές των ανθρώπων.

   Ερ: Άρα πιστεύετε ότι τα παιδιά που γεννήθηκαν με αυτή τη μετάλλαξη στην Ελλάδα είναι περισσότερα από 18 και απλά ακόμη δεν το γνωρίζουμε;

   Απ: Είναι πολύ πιθανό. Η Εθνική Αρχή λέει ότι είναι τόσα και την πιστεύουμε. Ωστόσο, αυτή τη στιγμή, προσπαθεί να χαρτογραφήσει την κατάσταση.

   Είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί Εθνικό Μητρώο Εξωσωματικής

   Ερ:Τι πρέπει κατά τη γνώμη σας να γίνει για να αποφευχθούν παρόμοια περιστατικά στο μέλλον. Η European Sperm Bank εξέδωσε συγγνώμη, με την οποία σαφώς δεν γυρίζουν πίσω τα παιδιά που χάθηκαν.

   Απ: Πρώτον, να μειωθεί δραστικά ο επιτρεπόμενος αριθμός παιδιών από τον ίδιο δότη σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Σε χώρες όπως η δική μας ένας δότης ανά δέκα, δώδεκα οικογένειες είναι ένα λογικό νούμερο. Αυτό όμως, να μην γίνεται πανευρωπαϊκά 100, αλλά να γίνεται 20, να γίνεται διπλάσιο. Όχι παραπάνω. Και δεύτερον, και πιο σημαντικό να γίνεται μια σειρά γενετικών εξετάσεων στους δότες, γιατί πολλά γενετικά νοσήματα δεν εκδηλώνονται στην ηλικία των 20-25 χρόνων που είναι και η συνήθης ηλικία των δοτών . Τρίτον, είναι απαραίτητη η καθιέρωση μητρώων για την παρακολούθηση τόσο των παιδιών, που γεννιούνται με εξωσωματική γονιμοποίηση όσο, και των μητέρων τους. Να δημιουργηθεί ένα Εθνικό Μητρώο Εξωσωματικής. Γιατί θα πρέπει να παρακολουθούνται για τις επόμενες δεκαετίες, προκειμένου να μπορέσουμε να πούμε με σιγουριά μετά από 30 ή 40 χρόνια, ότι δεν υπάρχει πρόβλημα με την εξωσωματική, ή ότι ενδεχομένως υπάρχουν κάποιες ασθένειες που συσχετίζονται με την εξωσωματική.

   Ερ: Και πώς μπορεί να διασφαλιστεί η μη καταστρατήγηση του ορίου;

   Απ: Με πιο αυστηρό νόμο και κυρώσεις στις τράπεζες που δεν εφαρμόζουν το νόμο.

   Ερ:Ποιο θεωρείτε ότι πρέπει να είναι το όριο για κάθε δότη; Σε όλες τις χώρες της ΕΕ το ίδιο ή ανάλογα με τον πληθυσμό;

   Απ: Ανάλογα με τον πληθυσμό. Περίπου δέκα παιδιά στα δέκα εκατομμύρια. Αυτό όμως που θέλω να τονίσω είναι ότι όσο υπάρχει άνθρωπος θα υπάρχει και καρκίνος. Και λόγω της πολυπλοκότητας του ανθρώπινου γενετικού υλικού γενικότερα, αλλά και του φαινομένου που λέγεται καρκίνος ειδικότερα, η αντιμετώπιση των σπανίων ασθενειών προϋποθέτει την ύπαρξη εξειδικευμένων κέντρων εμπειρογνωμοσύνης για τα διαφορετικά σύνδρομα, όπως το συγκεκριμένο κέντρο στην πόλη Ρουέν Δεν είναι τυχαίο που η διαλεύκανση της υπόθεσης αυτής ξεκίνησε στο συγκεκριμένο κέντρο. 

Ρούλα Σκουρογιάννη

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) εξελίσσεται ραγδαία σε πολύτιμο εργαλείο για την ανίχνευση και τη διάγνωση του καρκίνου. Ωστόσο, πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η αποτελεσματικότητά της δεν είναι ίδια για όλους τους ασθενείς, ιδιαίτερα όταν οι αλγόριθμοι δεν έχουν εκπαιδευτεί με τον σωστό και «λεπτομερή» τρόπο.

Δύο πρόσφατες μελέτες υπογραμμίζουν ότι τα εργαλεία AI μπορεί να εμφανίζουν χαμηλότερη διαγνωστική ακρίβεια σε ορισμένες πληθυσμιακές ομάδες, ακόμη και όταν τα δεδομένα εκπαίδευσης είναι αριθμητικά ισοδύναμα μεταξύ διαφορετικών δημογραφικών ομάδων.

Η γνωστή πρόκληση της άνισης διαχείρισης δεδομένων

Είναι ήδη ευρέως γνωστό ότι όταν τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης εκπαιδεύονται σε δεδομένα που προέρχονται δυσανάλογα από συγκεκριμένες δημογραφικές ομάδες, δυσκολεύονται να αποδώσουν με ακρίβεια σε ομάδες που δεν εκπροσωπούνται επαρκώς. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα αυξημένα ποσοστά λανθασμένων διαγνώσεων σε μειονοτικές ή λιγότερο μελετημένες πληθυσμιακές ομάδες.

Ωστόσο, σύμφωνα με νέα ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell Reports Medicine, το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στην ποσότητα των δεδομένων.

Όταν η AI αποδίδει χειρότερα, ακόμη και με ίσα δείγματα

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης παρουσίαζαν χειρότερη απόδοση σε ορισμένες δημογραφικές ομάδες ακόμη και όταν τα μεγέθη των δειγμάτων ήταν συγκρίσιμα. Η εξήγηση φαίνεται να σχετίζεται με τη διαφορετική συχνότητα εμφάνισης ορισμένων τύπων καρκίνου σε συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού.

Όταν ένας τύπος καρκίνου είναι πιο συχνός σε μια ομάδα, τα μοντέλα AI «μαθαίνουν» καλύτερα να τον αναγνωρίζουν σε αυτήν. Αντίθετα, δυσκολεύονται να διαγνώσουν την ίδια νόσο σε πληθυσμούς όπου εμφανίζεται σπανιότερα, γεγονός που μειώνει τη συνολική τους ακρίβεια.

Μοριακές διαφορές που μπερδεύουν τους αλγορίθμους

Ένα ακόμη κρίσιμο εύρημα αφορά τις λεπτές μοριακές διαφορές που μπορεί να υπάρχουν στα δείγματα βιοψίας μεταξύ διαφορετικών δημογραφικών ομάδων. Οι αλγόριθμοι AI ενδέχεται να ανιχνεύουν αυτές τις διαφορές και να τις χρησιμοποιούν, έμμεσα, ως «δείκτες» τύπου καρκίνου.

Αυτό σημαίνει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να βασίζεται σε μοριακά χαρακτηριστικά που σχετίζονται περισσότερο με τη δημογραφική προέλευση του ασθενούς παρά με την ίδια τη νόσο, καθιστώντας τη διάγνωση λιγότερο αξιόπιστη σε πληθυσμούς όπου αυτές οι μεταλλάξεις είναι σπανιότερες.

Η δύναμη και ο κίνδυνος της υπερευαισθησίας της AI

Όπως δήλωσε ο επικεφαλής της μελέτης, καθηγητής Kun-Hsing Yu της Ιατρικής Σχολής του Χάρβαρντ: «Διαπιστώσαμε ότι, επειδή η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι τόσο ισχυρή, μπορεί να διακρίνει πολύ λεπτά βιολογικά σήματα που δεν είναι ανιχνεύσιμα με τη συμβατική ανθρώπινη αξιολόγηση».

Αυτό, όμως, έχει και την αρνητική του πλευρά: τα μοντέλα μπορεί να εντοπίζουν σήματα που σχετίζονται περισσότερο με δημογραφικά χαρακτηριστικά παρά με την ίδια την ασθένεια. Η εξαγωγή τέτοιων πληροφοριών από παθολογοανατομικές εικόνες μπορεί να επηρεάσει τη διαγνωστική ικανότητα της AI μεταξύ διαφορετικών πληθυσμών.

Η μεροληψία δεν είναι μόνο θέμα δεδομένων

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η μεροληψία στα συστήματα παθολογοανατομικής AI δεν οφείλεται αποκλειστικά στην ποιότητα ή την αντιπροσωπευτικότητα των δεδομένων εκπαίδευσης. Εξίσου σημαντικό ρόλο παίζει και ο τρόπος με τον οποίο εκπαιδεύονται οι αλγόριθμοι.

Όταν η ερευνητική ομάδα εφάρμοσε ένα νέο εκπαιδευτικό πλαίσιο στα μοντέλα που είχε αναπτύξει, οι διαγνωστικές ανισότητες μειώθηκαν κατά περίπου 88%, ένα ιδιαίτερα ενθαρρυντικό αποτέλεσμα.

Πιο δίκαιη και γενικεύσιμη Τεχνητή Νοημοσύνη στην Υγεία

«Δείχνουμε ότι με μια σχετικά μικρή προσαρμογή, τα μοντέλα μπορούν να μάθουν πιο ανθεκτικά χαρακτηριστικά, καθιστώντας τα πιο γενικεύσιμα και πιο δίκαια για διαφορετικούς πληθυσμούς», σημείωσε ο καθηγητής Yu.

Το εύρημα είναι ιδιαίτερα αισιόδοξο, καθώς υποδηλώνει ότι η μεροληψία μπορεί να μειωθεί ακόμη και χωρίς απολύτως ισόρροπα και πλήρως αντιπροσωπευτικά δεδομένα εκπαίδευσης.

Η πρόκληση της μεροληψίας και πέρα από τον καρκίνο

Σε ξεχωριστή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο PLOS Biology, ερευνητές διαπίστωσαν ότι ακόμη και όταν χρησιμοποιούνται ευρεία δείγματα βακτηριακών πληθυσμών, η μεροληψία μπορεί να περιορίζει τις δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης στην πρόβλεψη και την αντιμετώπιση της αντοχής στα αντιβιοτικά.

Το μήνυμα είναι σαφές: η AI στην Υγεία έχει τεράστιες δυνατότητες, αλλά η υπεύθυνη και προσεκτική εκπαίδευσή της αποτελεί προϋπόθεση για αξιόπιστες, δίκαιες και πραγματικά ωφέλιμες εφαρμογές για όλους τους ασθενείς.

Ο δωρητής, γνωστός ως Δότης 7069 ή «Kjeld», άρχισε να δίνει σπέρμα το 2005 σε τράπεζα της Κοπεγχάγης και το υλικό του διανεμήθηκε σε 67 κλινικές γονιμότητας σε 14 ευρωπαϊκές χώρες. Με βάση τα έως τώρα στοιχεία:

• 197 παιδιά έχουν εντοπιστεί ότι συνελήφθησαν με το σπέρμα του.
• Πραγματικός αριθμός πιθανώς υψηλότερος.
• Πολλά παιδιά φέρουν τη μετάλλαξη και κομμάτι αυτών έχει ήδη νοσήσει από επιθετικές μορφές καρκίνου.
• Κάποια παιδιά έχουν χάσει τη ζωή τους.

Το ζήτημα αποκαλύφθηκε όταν η Γαλλίδα ογκολόγος Edwige Kasper παρουσίασε σε συνέδριο στοιχεία που προκαλούν σοκ: μεταξύ 67 παιδιών που μελετήθηκαν, 23 φέρουν τη μετάλλαξη και 10 έχουν ήδη εμφανίσει καρκίνο.

Ο δωρητής φέρει μια σπάνια μετάλλαξη στο TP53, το γονίδιο που κωδικοποιεί την πρωτεΐνη p53, έναν από τους σημαντικότερους «φύλακες» κατά του καρκίνου. Η p53:

• Ελέγχει την κυτταρική διαίρεση
• Επιδιορθώνει βλάβες DNA
• Προκαλεί απόπτωση όταν η βλάβη δεν μπορεί να επιδιορθωθεί

Η μετάλλαξη οδηγεί στο σύνδρομο Li-Fraumeni, μια εξαιρετικά βαριά γενετική κατάσταση με:

• 90% κίνδυνο καρκίνου έως τα 60 χρόνια,
• 50% κίνδυνο πριν τα 40,
• αυξημένη πιθανότητα καρκίνου παιδικής ηλικίας.

Πρόκειται για μία από τις πιο επιθετικές γνωστές κληρονομικές προδιαθέσεις.

Παρότι περίπου 20% των σπερματοζωαρίων του δωρητή έφεραν τη μετάλλαξη, αυτή δεν εντοπίστηκε ποτέ από τους ελέγχους της εποχής (2005), καθώς:

• Οι γενετικοί έλεγχοι ήταν εξαιρετικά περιορισμένοι.
• Το σύνδρομο Li-Fraumeni δεν περιλαμβανόταν στα τεστ ρουτίνας.
• Ο δωρητής ήταν ασυμπτωματικός, χωρίς οικογενειακό ιστορικό που να κινήσει υποψίες.

Έτσι, το υλικό του έφτασε για χρήση σε κλινικές γονιμότητας σε όλη την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.

Οι χώρες όπου έχει διανεμηθεί περιλαμβάνουν: Ελλάδα, Δανία, Βέλγιο, Γερμανία, Ισπανία, Ιρλανδία, Πολωνία, Αλβανία, Κόσοβο, Σουηδία, μεταξύ άλλων.

Η υπόθεση αποκαλύφθηκε όταν η Kasper παρουσίασε την περίπτωση τριών παιδιών στη Γαλλία που είχαν νοσήσει από καρκίνο, όλα από τον ίδιο δωρητή. Το 2023 εντοπίστηκε και τέταρτο παιδί από το ίδιο γενετικό υλικό, επιβεβαιώνοντας το μοτίβο.

Η ερευνήτρια κάνει τώρα αγώνα δρόμου για να:

• ταυτοποιηθούν όλα τα παιδιά,
• ενημερωθούν οι οικογένειες,
• υπάρξει πρόσβαση σε εξειδικευμένο ιατρικό έλεγχο,
• περιοριστεί ο κίνδυνος μέσω τακτικών μαγνητικών τομογραφιών και εργαστηριακής παρακολούθησης.

Η υπόθεση αυτή αποκαλύπτει βαθιές δομικές αδυναμίες:

1. Έλλειψη κοινών ευρωπαϊκών πρωτοκόλλων ελέγχου
Κάθε χώρα εφαρμόζει δικές της προδιαγραφές.

2. Ανεπαρκής γενετικός έλεγχος δωρητών
Ακόμη και σήμερα, πολλά γονίδια υψηλού κινδύνου δεν εξετάζονται συστηματικά.

3. Αδύναμη παρακολούθηση της πορείας των δειγμάτων
Ένας μόνο δωρητής μπορεί να παράγει εκατοντάδες παιδιά χωρίς ουσιαστικό περιορισμό.

4. Έλλειψη μηχανισμού ανάκλησης δειγμάτων
Ακόμη κι όταν εντοπίζονται επικίνδυνα ευρήματα, δεν υπάρχει ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα «συναγερμού».

Η ευρωπαϊκή επιστημονική κοινότητα και οι υγειονομικές αρχές καλούνται να:

• δημιουργήσουν κεντρικό μητρώο δωρητών,
• καθιερώσουν υποχρεωτικό γονιδιωματικό έλεγχο,
• περιορίσουν τον αριθμό παιδιών ανά δωρητή,
• εξασφαλίσουν άμεση ενημέρωση οικογενειών σε αντίστοιχες περιπτώσεις.

Για τα παιδιά που ήδη έχουν γεννηθεί, ο χρόνος είναι κρίσιμος: η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να μεταβάλει ριζικά την πρόγνωση.

Είναι όμως, κάπως σοκαριστικό να μαθαίνεις τα ίδια νέα από έναν ακόμη δικό σου άνθρωπο σε έναν κύκλο φίλων».

Στη συνέχεια, σημειώνει ότι «είναι φυσικό από μία άποψη γιατί έχουμε όλοι πατήσει τα 60 για τα καλά, έστω και αν δεν το νιώθουμε ή δεν έχουμε μπει στην καταραμένη κατηγορία των αποκαλούμενων “κοτσονάτων”. Κάνουμε όλοι δουλειές που προκαλούν πολύ άγχος, μερικές φορές περισσότερο από όσο αντέχεται από έναν άνθρωπο.

Οι γιατροί επιμένουν βέβαια από την πλευρά τους ότι δεν πρόκειται για μία καινούργια επιδημία και ότι οι στατιστικές δεν έχουν αλλάξει θεαματικά τα τελευταία χρόνια. Ό,τι και να λένε, όμως, μία ασθένεια που σε περικυκλώνει από παντού και σε τακτά χρονικά διαστήματα φαντάζει σαν επιδημία, τη νιώθουμε σαν επιδημία».

Ακόμη, αναφέρει: «Γράφω σπάνια για προσωπικά ζητήματα, γιατί συνήθως δεν αφορούν κανέναν άλλον. Αλλά και γιατί εύκολα ό,τι γράφεις για ένα τέτοιο θέμα γίνεται βρώσιμο υλικό για την κρεατομηχανή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και σου εξασφαλίζει και μερικά “δεν ψοφάτε να τελειώνουμε;”.

Το έκανα μία φορά, στον κορονοϊό, γιατί ένιωθα ότι η προσωπική μου περιπέτεια μπορούσε να τρομάξει όσους τον αντιμετώπιζαν αψήφιστα σαν μία υπερβολή των Μέσων ενημέρωσης και αρνούνταν να πάρουν τα απαραίτητα μέτρα προφύλαξης.

Τώρα το κάνω γιατί είναι καλό να σπάσει ένα ταμπού που κάνει εκείνους που ακούν τη διάγνωση για πρώτη φορά να νιώθουν πολύ μόνοι και πολύ τρομαγμένοι. Ούτε μόνοι είναι, κάθε άλλο, ούτε και τρομαγμένοι πρέπει να αισθάνονται σε μία εποχή που η ιατρική κερδίζει συνέχεια έδαφος στη μάχη με τον καρκίνο.

Η ενημέρωση για όλα τα δεδομένα είναι το καλύτερο αντίδοτο για τον φόβο, όπως λέει ο σοφός καθηγητής, Χριστόφορος Λογοθέτης. Υπάρχει όμως ένας ακόμη λόγος. Όπως έγραψε ο λόρδος Κάμερον όταν δημοσιοποίησε τη δική του ασθένεια: “Ας είμαστε ειλικρινείς, στους άνδεες δεν αρέσει πολύ να μιλούν για την υγεία τους και μας αρέσει να αναβάλλουμε όσα πρέπει να κάνουμε”. Ακριβώς αυτό.

Ο ανδρικός εγωισμός σπανίως μας επιτρέπει να μιλάμε ανοιχτά για αυτά τα ζητήματα γιατί φοβόμαστε μήπως ακούγεται απελπιστικά γέρικη η κουβέντα. Παγιδευμένοι στον ασφαλή ναρκισσισμό μας και σε μία αυτοκαταστροφική αναβλητικότητα, είναι πολύ εύκολο να αφήσουμε κάτι σχετικά περιορισμένο και απλό να εξελιχθεί σε κάτι περίπλοκο και πολύ επικίνδυνο».

Ο κ. Παπαχελάς ολοκληρώνει το άρθρο του γράφοντας πως «όσες δουλειές και υποχρεώσεις κι αν έχετε, όσο ανίκητοι και αν νιώθετε, να έχετε τον νου σας και να μην ξεχνάτε να κάνετε το τεστ PSA σε τακτά χρονικά διαστήματα και ό,τι άλλο σας συστήνει ο γιατρός σας».

Όταν ο Διονύσης Σαββόπουλος μίλησε για τον καρκίνο

Ήταν στις αρχές του 2025 όταν ο Διονύσης Σαββόπουλος είχε μιλήσει στο περιοδικό ΟΚ! για τη μάχη του με τον καρκίνο. Ο ίδιος είχε τότε κάνει γνωστό πως το 2020, είχε απευθυνθεί σε ειδικούς λόγω ενοχλήσεων, όπου του είχαν διαγνώσει όγκο στον πνεύμονα.

«Μια και είχα χρόνο στη διάθεσή μου, πήγα να δω τους γιατρούς, γιατί είχα κάτι ενοχλήσεις. Στις εξετάσεις διαπιστώθηκε καρκίνος στον πνεύμονα… σάς το λέω αυτό για προσέχετε, να ‘χετε το νου σας, κι αν – ο μη γένοιτο – σάς συμβεί, μη φοβηθείτε, αντιμετωπίστε το, κι έχει ο Θεός», είχε πει χαρακτηριστικά.

Σχετικά με την μάχη που έδωσε, είχε αποκαλύψει πως κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του είχε και ένα δύσκολο – για τον ίδιο – περιστατικό: «Ξυπνώ ένα βράδυ μούσκεμα. Είχα βρέξει εσώρουχα πιτζάμες, σεντόνια, χάλια τα ‘χα κάνει. Τώρα; Πρέπει να φωνάξω τις νοσοκόμες; Πρέπει να με δουν έτσι; Είμαι ο… ο Σαββόπουλος. Δεν γίνεται. Γίνεται! Τι άλλο να έκανα, χτύπησα το κουδούνι. Κατέφθασε πρώτα η μία, είδε τί έγινε και φώναξε και τις άλλες. Ανέκφραστες και άψογες όλες τους».

Για πολλούς ασθενείς, τα πρώτα σημάδια της νόσου δεν είναι τα «ξεκάθαρα» και κλασικά προειδοποιητικά σημάδια, όπως η ψηλαφητή μάζα ή η αιμορραγία. Αντίθετα, ο καρκίνος συχνά «κρύβεται» πίσω από άτυπες και μη ειδικές ενοχλήσεις που θα μπορούσαν να αποδοθούν σε πλήθος καλοήθων ή απλών καταστάσεων.

Αυτά τα «αόρατα» ή μη ειδικά συμπτώματα, όπως η ανεξήγητη και επίμονη κόπωση, η απώλεια βάρους χωρίς προφανή αιτία, η απώλεια όρεξης ή οι ασαφείς, χρόνιοι πόνοι, θέτουν τον ιατρό πρωτοβάθμιας φροντίδας μπροστά σε ένα μεγάλο διαγνωστικό δίλημμα: Πότε μια ασαφής ενόχληση κρύβει μια σοβαρή νόσο, όπως ο καρκίνος, και πότε απαιτείται άμεση και εκτεταμένη διερεύνηση;

Σε αυτό το κρίσιμο διαγνωστικό κενό έρχεται να απαντήσει το πρόγραμμα SCAN (Suspected CANcer Pathway), μια πρωτοβουλία που εφαρμόστηκε πιλοτικά στην Οξφόρδη της Αγγλίας. Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος (Θεραπευτική Κλινική Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) Θεοδώρα Ψαλτοπούλου και η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος) συνοψίζουν τα σημαντικότερα δεδομένα από μία πρόσφατη μελέτη που περιγράφει τα αποτελέσματα της λειτουργίας του.

Τι είναι το Πρόγραμμα SCAN (Suspected CANcer Pathway);

Το SCAN αποτελεί μια «ταχεία διαγνωστική διαδρομή» (Rapid Diagnostic Pathway) που σχεδιάστηκε ειδικά για ασθενείς με μη ειδικά συμπτώματα που μπορεί να παραπέμπουν σε καρκίνο. Το πρόγραμμα ξεκίνησε πιλοτικά το 2017 και, λόγω της επιτυχίας του, εντάχθηκε στη βασική παροχή υπηρεσιών υγείας στην περιοχή της Οξφόρδης από το 2020.

Κριτήρια και Διαδικασία Διερεύνησης

Το σύστημα ενεργοποιείται με παραπομπή από τον γενικό γιατρό, εφόσον πληρούνται δύο βασικές προϋποθέσεις:

1.      Ο ασθενής είναι άνω των 40 ετών.

2.      Ο ασθενής δεν πληροί τα κριτήρια για άλλες, πιο εξειδικευμένες διαγνωστικές διαδρομές (π.χ. εμφανής αιμορραγία, ψηλαφητός όγκος).

Η διαγνωστική διαδικασία είναι ολοκληρωμένη και περιλαμβάνει:

·         Απεικονιστικός Έλεγχος: Αξονική Τομογραφία (ΑΤ) Θώρακα, Κοιλίας και Λεκάνης.

·         Εργαστηριακός Έλεγχος: Μια εκτεταμένη σειρά αιματολογικών εξετάσεων και τεστ κοπράνων.

·         Βιοτράπεζα: Οι ασθενείς έχουν τη δυνατότητα να συνεισφέρουν δείγματα σε ειδική βιοτράπεζα για τη διεξαγωγή μελλοντικής έρευνας.

Τα αποτελέσματα έξι χρόνων λειτουργίας (2017–2023)

Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο έγκριτο περιοδικό Lancet Primary Care ανέλυσε τα αποτελέσματα των πρώτων έξι ετών του προγράμματος.

Στοιχεία συμμετεχόντων

·         Στο διάστημα 2017-2023, παραπέμφθηκαν συνολικά 4.823 ασθενείς.

·         Η πλειονότητα ήταν γυναίκες (56,8%).

·         Η μέση ηλικία των ασθενών ήταν σχεδόν 70 έτη.

·         Το 89% των συμμετεχόντων προερχόταν από λευκό πληθυσμό, γεγονός που αντανακλά τη δημογραφική σύνθεση της περιοχής.

Ποιοι τύποι καρκίνου εντοπίστηκαν συχνότερα

Οι συχνότεροι καρκίνοι που διαγνώστηκαν μέσω του SCAN ήταν:

·         Πνεύμονα

·         Παγκρέατος

·         Παχέος Εντέρου

·         Μαστού

·         Λεμφώματα

Αυτοί οι τύποι καρκίνου είναι γνωστό ότι συχνά εκδηλώνονται με ασαφή συμπτώματα, γεγονός που τους καθιστά ευάλωτους σε καθυστερημένη διάγνωση.

Κλινική διαίσθηση, πρώιμη διάγνωση και προκλήσεις

Η αξία της κλινικής διαίσθησης

Η μελέτη έδειξε ότι η αξία του προγράμματος ξεπερνά τον απλό αλγόριθμο. Η «διαίσθηση» του γιατρού (το λεγόμενο “gut feeling”) αναδείχθηκε ως ένας από τους ισχυρότερους δείκτες που τελικά σχετίζονταν με τη διάγνωση καρκίνου. Επιπλέον, ιδιαίτερη βαρύτητα είχαν και «ανεξήγητα εργαστηριακά αποτελέσματα», όπως:

·         Χαμηλή αιμοσφαιρίνη.

·         Αυξημένοι δείκτες φλεγμονής.

·         Το αιματολογικό τεστ CA125, το οποίο είχε θετική προγνωστική αξία σχεδόν 30% για καρκίνο, συνδεόμενο κυρίως με καρκίνους του παγκρέατος και του πνεύμονα.

Η μάχη για την πρώιμη διάγνωση

Παρά την ταχεία διαδρομή του SCAN, η μελέτη ανέδειξε ότι η μάχη για την πρώιμη διάγνωση παραμένει. Η πλειονότητα των καρκίνων εξακολουθεί να ανιχνεύεται σε προχωρημένα στάδια:

·         Σχεδόν οι μισοί ασθενείς διαγνώστηκαν σε Στάδιο IV.

·         Μόνο το 18% εντοπίστηκε σε πρώιμο στάδιο.

Παρόλα αυτά, περίπου ένας στους τρεις ασθενείς που διαγνώστηκαν με καρκίνο μπόρεσε να λάβει θεραπεία με σκοπό την ίαση, κυρίως με χημειοθεραπεία ή χειρουργική επέμβαση.

Άλλες παθήσεις και προκλήσεις

Εκτός από τον καρκίνο, το SCAN αποκάλυψε και άλλες παθήσεις που εξηγούσαν τα ασαφή συμπτώματα των ασθενών, όπως γαστρίτιδα, πέτρες στη χολή, αναιμία, αυτοάνοσα νοσήματα και λοιμώξεις.

Η εφαρμογή του προγράμματος παρουσιάζει βεβαίως και προκλήσεις:

·         Επιπλέον Διερεύνηση: Η συχνή ανίχνευση τυχαίων ευρημάτων (20%) οδηγεί σε περαιτέρω εξετάσεις και αυξημένο φόρτο για το σύστημα υγείας, αν και ορισμένα από αυτά τα ευρήματα μπορεί να αποδειχθούν σωτήρια.

·         Κόστος και Πόροι: Η διαχείριση χιλιάδων ασθενών με αυτό το εύρος διερεύνησης απαιτεί σημαντική επένδυση σε προσωπικό και υποδομές.

Το πρόγραμμα SCAN αποτελεί μια καινοτόμο και πρακτική απάντηση σε ένα από τα πιο δυσεπίλυτα διαγνωστικά προβλήματα της Ιατρικής: πώς να εντοπίζεται ο καρκίνος όταν εκδηλώνεται με ασαφή συμπτώματα. Ο συνδυασμός της ισχυρής κλινικής υποψίας του γιατρού με τη χρήση προηγμένων απεικονιστικών και εργαστηριακών διαγνωστικών εργαλείων αποδεικνύεται ότι μπορεί να επιταχύνει τη διάγνωση και να σώσει ζωές.

Αν και παραμένει το ερώτημα πώς θα επιτευχθεί ουσιαστική μετατόπιση προς την πραγματικά πρώιμη διάγνωση (Στάδιο I/II), η υιοθέτηση τέτοιων ταχέων διαγνωστικών διαδρομών σε περισσότερα κέντρα διεθνώς θα δώσει τα επόμενα χρόνια καλύτερη εικόνα για την επίδρασή τους στη συνολική πορεία της νόσου και την ποιότητα ζωής των ασθενών.

Η Βουλή των Ελλήνων φωταγωγείται ως ελάχιστη ένδειξη στήριξης, συμπαράστασης και αλληλεγγύης τόσο προς τους ασθενείς και τις οικογένειές τους που δοκιμάζονται, όσο και προς όλους όσοι αγωνίζονται καθημερινά για την πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση και τη θεραπεία του παιδικού και εφηβικού καρκίνου.

Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, κάθε χρόνο περίπου 250.000 παιδιά σε όλο τον κόσμο νοσούν από καρκίνο, από τα οποία βέβαια μόνο ποσοστό 20% έχει δυνατότητα πρόσβασης σε σωστή ιατρική φροντίδα.

Το 80% από αυτά προέρχεται από χώρες μέσου και χαμηλού εισοδήματος ενώ χαρακτηριστικό είναι πως πάνω από 150.000 θάνατοι θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί, εάν υπήρχε δυνατότητα έγκαιρης διάγνωσης και εξειδικευμένης θεραπείας. Στη χώρα μας, γύρω στα 350 παιδιά προσβάλλονται ετησίως από καρκίνο, ποσοστό που αντιστοιχεί σε περίπου ένα παιδί την ημέρα.

Τα αποτελέσματα βέβαια με τις νέες θεραπείες είναι πολύ πιο ενθαρρυντικά απ’ ό, τι στο παρελθόν. Ένα παιδί με καρκίνο μπορεί να τελειώσει τις θεραπείες του και να μην ασθενήσει ξανά από καρκίνο, να κάνει σπουδές, οικογένεια κ.ά. και ν΄ αφήσει πίσω του τον εφιάλτη κάνοντας απλά τις προληπτικές εξετάσεις.

Ο Σεπτέμβριος, όπως σημειώνει η Βουλή στην ανακοίνωσή της, «δεν είναι απλώς ένας ακόμη μήνας στο ημερολόγιο. Είναι ο μήνας που φωτίζεται με το χρυσό χρώμα της ελπίδας, αφιερωμένος στα πιο γενναία πλάσματα του κόσμου: τα παιδιά και τους εφήβους που δίνουν τον δικό τους αγώνα με το τέρας του καρκίνου. Η έγκαιρη διάγνωση και η αποτελεσματική θεραπεία δεν είναι απλώς λέξεις· είναι η ελπίδα να σωθεί ένα παιδί, να συνεχιστεί ένα όνειρο, να μη χαθεί μια ζωή που μόλις ξεκινά».

«Ο Τζέισον Κόλινς, πρεσβευτής του NBA και βετεράνος του NBA με 13 χρόνια παρουσίας, υποβάλλεται αυτήν την στιγμή σε θεραπεία για όγκο στον εγκέφαλο», ανέφερε σε ανακοίνωσή του το North American Basketball League και πρόσθεσε: «Ο Τζέισον και η οικογένειά του εκτιμούν την υποστήριξη και τις προσευχές σας και ζητούν την ιδιωτικότητά τους, ώστε να μπορούν να επικεντρωθούν πλήρως στην υγεία και την ευημερία του».

    Ο 46χρονος πρώην σέντερ πέρασε δεκατρείς σεζόν στο γήπεδο του NBA, συμπεριλαμβανομένων οκτώ με τους Νιού Τζέρσεϊ/Μπρούκλιν Νετς, ενώ έαιξε επίσης στην Ατλάντα, στην Βοστώνη, στο Μέμφις, στην Μινεσότα και στην Ουάσινγκτον, σε συνολικά 735 αγώνες. 

    Ο Κόλινς, ο οποίος αποχώρησε από την ενεργό δράση τον Νοέμβριο του 2014, αποκάλυψε την ομοφυλοφιλία του σε άρθρο που δημοσιεύτηκε στο Sports Illustrated τον Απρίλιο του 2013. 

    «Είμαι ένας 34χρονος σέντερ του NBA. Είμαι μαύρος και είμαι ομοφυλόφιλος», έγραψε χαρακτηριστικά και συνέχισε: «Δεν είχα ως στόχο να γίνω ο πρώτος αθλητής σε ένα μεγάλο άθλημα στις Ηνωμένες Πολιτείες που θα αποκάλυπτε την ομοφυλοφιλία του. Αλλά τώρα που το έκανα, χαίρομαι που αρχίζω την συζήτηση».

    Ο Κόλινς ήταν χωρίς ομάδα εκείνη την εποχή, αλλά αργότερα εντάχθηκε στους Μπρούκλιν Νετς, με τους οποίους επέστρεψε για να παίξει στις 23 Φεβρουαρίου 2014, καθιστώντας τον πρώτο ανοιχτά ομοφυλόφιλο παίκτη που αγωνίστηκε σε ένα από τα τέσσερα μεγάλα πρωταθλήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες (μπάσκετ NBA, χόκεϊ NHL, ποδόσφαιρο NFL και μπέιζμπολ MLB).

    «Στέλνουμε την αγάπη και την υποστήριξή μας στον Τζέισον Κόλινς και την οικογένειά του», έγραψαν οι Νετς στο Twitter στο X.