Σπύρος Σιδέρης

Με άλλα λόγια, ο Ντόναλντ Τραμπ δεν εμφανίζεται απλώς ως ένας πρόεδρος με αιχμηρή ρητορική, αλλά ως ο πολιτικός που επιχειρεί να μετατρέψει την αμερικανική ηγεμονία από «περιορισμένη από κανόνες» σε δικαίωμα του ισχυρού, ξαναγράφοντας τους όρους της διεθνούς τάξης ώστε να εξυπηρετεί πιο ωμά το εθνικό συμφέρον των ΗΠΑ, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει μετωπική σύγκρουση με θεσμούς, εταίρους και παγιωμένες αρχές.

Η «λογική» της ανατροπής: από τους κανόνες στην ισχύ

Οι κινήσεις Τραμπ δεν στοχεύουν στη «μοιρασιά σφαιρών επιρροής», αλλά στο αντίθετο: στη διάσωση και ενίσχυση της αμερικανικής ηγεμονίας. Η αφετηρία είναι οικονομική: οι ανοικτές αγορές και η ελεύθερη εμπορική τάξη επιτάχυναν την άνοδο ανταγωνιστών, με πρώτον την Κίνα, ενώ η μακρά περίοδος «εύκολου χρήματος» εξάντλησε τα όριά της.

Έτσι, ο Τραμπ φέρεται να επιλέγει μια στρατηγική «αναγκαστικού επαναπατρισμού» ισχύος: περιορισμό της ελευθερίας εμπορίου, υποχώρηση του σεβασμού στην κυριαρχία τρίτων και αντικατάσταση των κανόνων από το δικαίωμα του ισχυρού.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται ιδέες όπως οι δευτερογενείς δασμοί, οι πιέσεις σε χώρες-αγοραστές «ανεπιθύμητων» ενεργειακών πόρων και μια συνολική προσπάθεια να ξαναγραφούν οι εμπορικές σχέσεις υπέρ των ΗΠΑ, όχι μέσω ανταγωνιστικότητας αλλά μέσω εξαναγκασμού.

Ενέργεια, θαλάσσιες οδοί, τεχνολογία: τα τρία «κλειδιά»

Τρεις είναι οι άξονες στους οποίους θα επιδιωχθεί να «κλειδώσει» η αμερικανική πρωτοκαθεδρία: πρώτον, να μη μπορέσει καμία χώρα να ξεπεράσει τις ΗΠΑ σε υψηλή τεχνολογία και διάστημα· δεύτερον, να παραμείνουν υπό αμερικανικό έλεγχο οι βασικές θαλάσσιες οδοί και κρίσιμες περιοχές ενεργειακών πόρων· τρίτον, να συντηρείται μια κατάσταση αλληλοεξουθενωτικών ανταγωνισμών ανάμεσα σε μεγάλους παίκτες, ώστε να μην εμφανιστεί ένας συνεκτικός αντίπαλος πόλος.

Στην ίδια λογική «θεσμικής παράκαμψης» εντάσσεται και η ιδέα ενός εναλλακτικού μηχανισμού διαχείρισης συγκρούσεων –ενός «Συμβουλίου Ειρήνης» ως υποκατάστατου ή αντίβαρου του ΟΗΕ– όπου, αντί για συλλογική αρχιτεκτονική, θα δεσπόζει ουσιαστικά μία δύναμη.

Ευρώπη ως «αδύναμος κρίκος»

Ιδιαίτερη θέση κατέχει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Τραμπ δεν βλέπει την Ευρώπη ως ισότιμο εταίρο του «Δυτικού στρατοπέδου», αλλά ως οικονομικό χώρο που μπορεί να μετατραπεί σε εξαρτημένη αγορά: με αυξημένες αγορές αμερικανικών προϊόντων (ειδικά αμυντικών), με πιέσεις που ενισχύουν την αποβιομηχάνιση και με ενθάρρυνση εσωτερικών ρωγμών, ώστε να είναι ευκολότερη η διαπραγμάτευση «διμερώς» και όχι με έναν ενιαίο ευρωπαϊκό παίκτη.

Οι ευρωπαϊκές φωνές –από το Λονδίνο έως πολιτικούς όπως ο Φρίντριχ Μερτς– που θεωρούν ότι μπορεί να υπάρξει επιστροφή σε ένα σχήμα «χρήσιμων, έστω και νεότερων, εταίρων» φαντάζει πλέον μακρινό. Όσο αυξάνονται οι αμερικανικές «επιτυχίες», τόσο θα σκληραίνει η γραμμή έναντι της Ευρώπης.

Η Ρωσία στο «σταυροδρόμι» των δύο σχολών στην Ουάσινγκτον

Για τη Ρωσία, δύο είναι οι ανταγωνιστικές σχολές σκέψης στις ΗΠΑ. Η πρώτη, «γερακίσια», αντιμετωπίζει τη Μόσχα ως δομικό ανταγωνιστή σε ενέργεια, όπλα, πυρηνική ισορροπία και –κυρίως– ως κρίσιμο κρίκο σε κάθε δυνητική αντι-αμερικανική σύγκλιση με την Κίνα. Σε αυτό το πρίσμα, η Ρωσία γίνεται στόχος «στρατηγικής αποδυνάμωσης», ακόμη και με εργαλεία οικονομικού πολέμου, κυρώσεων και πίεσης σε τρίτους.

Η δεύτερη σχολή θεωρεί ότι, για να περιοριστεί η Κίνα, οι ΗΠΑ χρειάζονται τουλάχιστον ρωσική ουδετερότητα. Επιπλέον, αποδίδεται στον Τραμπ ένα τακτικό κίνητρο: να εμφανιστεί ως ο ηγέτης που «κλείνει» τη σύγκρουση στην Ουκρανία και κερδίζει εσωτερικούς πόντους, ενώ δοκιμάζει να εντάξει τη Μόσχα σε μια νέα αρχιτεκτονική συναλλαγών και ισορροπιών.

Η Ουκρανία ως καθρέφτης της νέας λογικής

Το παράδοξο, είναι ότι ενώ η νέα γραμμή Τραμπ μπορεί να συνιστά υπαρξιακή απειλή για Ευρώπη και Ρωσία, οι δύο πλευρές παραμένουν παγιδευμένες σε λογική πλήρους σύγκρουσης.

Η συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία ενισχύει τους «σκληρούς» στην Ουάσινγκτον, δένει περισσότερο την Ευρώπη στο αμερικανικό άρμα και αυξάνει τον κίνδυνο κλιμάκωσης, ακόμη και στα άκρα της πυρηνικής αποτροπής. Ως ένδειξη της έντασης, οι τοποθετήσεις του Ντμίτρι Μεντβέντεφ περί κινδύνου γενικευμένης σύγκρουσης, σε μια ρητορική που λειτουργεί ταυτόχρονα ως προειδοποίηση και ως μοχλός πίεσης.

Τι μένει όταν «τελειώνει» ο κανόνας;

Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή δεν είναι η συμφωνία ή η διαφωνία με τα συμπεράσματα αυτά, αλλά η περιγραφή ενός κόσμου όπου οι διεθνείς θεσμοί μετατρέπονται από κανόνες σε εργαλεία. Η εσωτερική νομιμοποίηση στο εσωτερικό των χωρών –ιδίως των ΗΠΑ– γίνεται κεντρική μεταβλητή: μια αποτυχημένη επιχείρηση, μεγάλες απώλειες ή οικονομική αναταραχή μπορούν να αλλάξουν πορεία.

Αντίστροφα, μια σειρά «γρήγορων νικών» μπορεί να παγιώσει ένα νέο δόγμα, ανεξάρτητα από το αν στο τιμόνι βρίσκεται ο Τραμπ ή ένας διάδοχος (δημοκρατικός ή ρεπουμπλικάνος) που θα επιλέξει να διατηρήσει την ίδια αρχιτεκτονική ισχύος.

Σε αυτό το σενάριο, ο κόσμος δεν επιστρέφει απλώς σε «σφαίρες επιρροής». Πηγαίνει προς μια πιο ωμή εκδοχή ηγεμονίας, όπου το διεθνές δίκαιο και οι πολυμερείς μηχανισμοί λειτουργούν όσο δεν εμποδίζουν την ισχύ. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται το μεγάλο διακύβευμα: αν η διεθνής κοινότητα αποδεχθεί ως «νέο φυσικό νόμο» το δικαίωμα του ισχυρού, τότε η «σκακιέρα» δεν αλλάζει μόνο πιόνια. Αλλάζει κανόνες.

Το πρακτορείο Reuters που αναμεταδίδει την είδηση σημειώνει ότι μέχρι στιγμής δεν ήταν σε θέση να επιβεβαιώσει την πληροφορία, ωστόσο το AFP αναφέρει σε σημερινό δημοσίευμά τους ότι μέλη του Ευρωκοινοβουλίου δηλώνουν ότι προτίθενται να αναστείλουν την προώθηση της συμφωνίας με τις ΗΠΑ, μετά τις πρόσφατες δικαστικές εξελίξεις.

Βουλευτές από διαφορετικές πολιτικές ομάδες στο Ευρωκοινοβούλιο δήλωσαν στο Agence France-Presse (AFP) ότι «στηρίζουν την αναστολή της διαδικασίας έως ότου υπάρξει μεγαλύτερη σαφήνεια σχετικά με το τι σημαίνει η δικαστική απόφαση για την Ευρωπαϊκή Ένωση».

Ο πρόεδρος της επιτροπής Διεθνούς Εμπορίου του Ευρωκοινοβουλίου, ο γερμανός σοσιαλδημοκράτης Μπερντ Λάνγκε, ανακοίνωσε χθες Κυριακή 22/2 ότι κατά την διάρκεια της συνεδρίασης της Δευτέρας θα προτείνει την διακοπή της διαδικασίας επικύρωσης της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ-ΗΠΑ. Σήμερα, οι εκπρόσωποι των βασικών ομάδων του Ευρωκοινοβουλίου επιβεβαίωσαν ότι θα υποστηρίξουν αυτήν την πρόταση.

Όπως έκανε νωρίτερα γνωστό η αρμόδια Υπηρεσία Τελωνείων και Προστασίας των Συνόρων των ΗΠΑ (CBP), μετά την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ που τους έκρινε παράνομους, από αύριο Τρίτη στις 12:01 τοπική ώρα (07:01 ⁠ώρα Ελλάδας) προχωρά σε διακοπή της είσπραξης των λεγόμενων «ανταποδοτικών» δασμών του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ.

Η αναστολή της είσπραξης δασμών συμπίπτει με την επιβολή από τον Τραμπ ενός νέου, παγκόσμιου οριζόντιου δασμού, για να αντικαταστήσει αυτούς που καταργήθηκαν από το Ανώτατο Δικαστήριο την Παρασκευή. Ειδικότερα, με ψήφους 6-3, το Ανώτατο Δικαστήριο ακύρωσε την Παρασκευή το μεγαλύτερο μέρος των δασμών που είχε επιβάλει ο Αμερικανός πρόεδρος πέρυσι, κρίνοντας ότι ο νόμος περί έκτακτης ανάγκης στον οποίο βασίστηκε δεν επέτρεπε την επιβολή τους.

Επικαλούμενος διαφορετική νομοθεσία, ο Τραμπ ανακοίνωσε αρχικά παγκόσμιο δασμό 10% και στη συνέχεια 15%, με πιθανή διάρκεια πέντε μηνών, την ώρα που η κυβέρνηση του αναζητά πιο μόνιμες λύσεις

Όπως αναφέρει το δημοσίευμα, το Πεντάγωνο τόνισε: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιτίθενται έντονα σε οποιαδήποτε αλλαγή της οδηγίας που θα περιορίσει την ικανότητα της αμερικανικής βιομηχανίας να υποστηρίζει ή να συμμετέχει με άλλο τρόπο στις προμήθειες εθνικής άμυνας των κρατών μελών της ΕΕ».

Η Ουάσινγκτον προσέθεσε: «Οι προστατευτικές και αποκλειστικές πολιτικές που απομακρύνουν με βίαιο τρόπο τις αμερικανικές εταιρείες από την αγορά — ενώ οι μεγαλύτερες αμυντικές εταιρείες της Ευρώπης συνεχίζουν να επωφελούνται σε μεγάλο βαθμό από την πρόσβαση στην αγορά των Ηνωμένων Πολιτειών — είναι λανθασμένη τακτική».

Το Politico σημειώνει ότι η στάση αυτή δημιουργεί ένα παράδοξο: παρά τις επανειλημμένες δηλώσεις της κυβέρνησης Τραμπ ότι θέλει οι Ευρωπαίοι να αναλάβουν το μεγαλύτερο μέρος της συμβατικής άμυνας της Γηραιάς Ηπείρου, οι ΗΠΑ επιμένουν ότι αυτό δεν πρέπει να γίνει εις βάρος των αμερικανικών εταιρειών.

Νωρίτερα, τον Δεκέμβριο, το δημοσίευμα ανέφερε ότι ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Κρίστοφερ Λάνταου, σε κλειστή συνάντηση, είχε επικρίνει τους Ευρωπαίους συμμάχους του ΝΑΤΟ για την προτεραιότητα που έδωσαν στη δική τους αμυντική βιομηχανία έναντι των αμερικανικών προμηθευτών όπλων.

Η έντονη αντίδραση της Ουάσινγκτον αναμένεται να δυσκολέψει τις προσπάθειες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να προωθήσει τα ευρωπαϊκά προϊόντα, ενώ ταυτόχρονα θα δοκιμάσει το πόσο αποφασισμένες είναι οι χώρες της ΕΕ να ενισχύσουν την ανεξαρτησία τους από τις ΗΠΑ, που θεωρούνται ολοένα πιο αναξιόπιστος εταίρος στην εποχή Τραμπ, όπως γράφει το Politico.

Η Κομισιόν αναμένεται μέσα στο 2026 να παρουσιάσει επικαιροποίηση της οδηγίας για τις δημόσιες συμβάσεις του 2009, στο πλαίσιο της προσπάθειας υιοθέτησης του κανόνα «αγοράστε ευρωπαϊκά», χωρίς να έχει ξεκαθαριστεί εάν θα περιλαμβάνει δεσμευτικούς κανόνες που θα ευνοούν τους ευρωπαίους κατασκευαστές.

Αντίποινα

Το Πεντάγωνο προειδοποίησε ότι η ένταξη μιας ισχυρής ρήτρας «αγοράστε ευρωπαϊκά» στη νομοθεσία περί προμηθειών θα προκαλέσει αντίποινα από τις ΗΠΑ.

«Εάν τα μέτρα ευρωπαϊκής προτίμησης εφαρμοστούν στους εθνικούς νόμους περί προμηθειών των κρατών μελών, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα επανεξετάσουν πιθανώς όλες τις υφιστάμενες γενικές απαλλαγές και εξαιρέσεις από τους νόμους «Buy American» που προβλέπονται ή έχουν θεσπιστεί σε σχέση με τις [Αμοιβαίες Συμφωνίες Αμυντικών Προμηθειών]», αναφέρει το υπουργείο Άμυνας, εξέλιξη που σημαίνει πιθανό κλείσιμο της πρόσβασης στις ευρωπαϊκές εταιρείες.

Περίπου 19 από τις 27 πρωτεύουσες της ΕΕ έχουν υπογράψει τέτοιες συμφωνίες με την Ουάσινγκτον, που επιτρέπουν στις ευρωπαϊκές εταιρείες να ανταγωνίζονται για ορισμένες συμβάσεις του Πενταγώνου.

«Στη συνέχεια, τυχόν μελλοντικές εξαιρέσεις θα εξετάζονται κατά περίπτωση και μόνο όταν κρίνεται απαραίτητο για την υποστήριξη των απαιτήσεων διαλειτουργικότητας και τυποποίησης του ΝΑΤΟ», υπογραμμίζουν οι ΗΠΑ.

Η Ουάσινγκτον υποστηρίζει ότι μια ρήτρα «αγοράστε Ευρωπαϊκά» θα περιορίσει την ελευθερία των πρωτευουσών, θα αποδυναμώσει το ΝΑΤΟ και θα θέσει σε κίνδυνο τους στόχους ικανότητας που συμφωνήθηκαν πέρυσι. Επισημαίνει ακόμη ότι αυτό θα ήταν αντίθετο με τις δεσμεύσεις της ΕΕ στη συμφωνία ΗΠΑ-ΕΕ για την αγορά περισσότερων αμερικανικών όπλων.

«Η διατύπωση της ευρωπαϊκής προτίμησης έχει ήδη συμπεριληφθεί σε όλα τα προγράμματα της ΕΕ, αλλά η συμπερίληψή της στην οδηγία θα αποτελέσει σημείο καμπής όσον αφορά τον αντίκτυπο στην κυριαρχία και τους εθνικούς προϋπολογισμούς των επιμέρους κρατών μελών», καταλήγει η κυβέρνηση Τραμπ.

Η ανησυχία για τη σταθερότητα και η ανάγκη για διευκρινίσεις

Ο εκπρόσωπος της Κομισιόν, Όλοφ Γκιλ, υπογράμμισε ότι οι επιχειρήσεις και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού έχουν ανάγκη από προβλεψιμότητα, κάτι που η απόφαση του δικαστηρίου φαίνεται να κλονίζει προσωρινά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναμένει πλέον επίσημες διευκρινίσεις από την Ουάσινγκτον για τα επόμενα βήματα της αμερικανικής κυβέρνησης, καθώς η ακύρωση του νόμου IEEPA ως βάση για τη φορολόγηση δημιουργεί ένα τεράστιο νομικό κενό. Παρότι η ΕΕ παραμένει υπέρ των χαμηλών δασμών, η αβεβαιότητα για το αν ο Τραμπ θα επιχειρήσει να επαναφέρει τα μέτρα μέσω άλλων νομοθετικών οδών προκαλεί έντονο σκεπτικισμό στις Βρυξέλλες.

Έκτακτη συνεδρίαση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

Το κλίμα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι ιδιαίτερα βαρύ, με τον επικεφαλής της Επιτροπής Εμπορικών Υποθέσεων, Μπερντ Λάνγκε, να συγκαλεί έκτακτη συνεδρίαση για τη Δευτέρα. Η νομική υπηρεσία του Κοινοβουλίου θα εξετάσει αν η συμφωνία του καλοκαιριού μπορεί πλέον να σταθεί νομικά, δεδομένου ότι βασιζόταν σε ένα πλαίσιο που το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ χαρακτήρισε αντισυνταγματικό. Ο Λάνγκε ξεκαθάρισε ότι ούτε η ΕΕ ούτε οι ΗΠΑ μπορούν να προσποιούνται πως δεν συνέβη τίποτα, καθώς οι ανταποδοτικοί δασμοί που είχαν ανασταλεί ίσως χρειαστεί να επανέλθουν στο προσκήνιο εάν δεν υπάρξει νέα, έγκυρη συμφωνία.

Το μέλλον των εμπορικών σχέσεων και οι επιπτώσεις

Η ψηφοφορία της Τρίτης στην Επιτροπή Εμπορίου θεωρείται πλέον ορόσημο, καθώς θα καθορίσει αν η ΕΕ θα συνεχίσει την εφαρμογή των μειωμένων δασμών ή αν θα παγώσει τη διαδικασία μέχρι να ξεκαθαρίσει το τοπίο στην Ουάσινγκτον. Η απόφαση του δικαστηρίου δεν επηρεάζει τους δασμούς στον χάλυβα και το αλουμίνιο (Section 232), οι οποίοι παραμένουν στο 50%, γεγονός που εντείνει την πίεση για μια συνολική επαναδιαπραγμάτευση. Η Ευρώπη, έχοντας πλέον το νομικό πλεονέκτημα της δικαστικής απόφασης, καλείται να αποφασίσει αν θα τηρήσει στάση αναμονής ή αν θα προχωρήσει σε δυναμική απάντηση για να προστατεύσει τα συμφέροντα των εξαγωγέων της.

Ο Μπετέλ ανέφερε ότι αιφνιδιάστηκε από δηλώσεις του Ζελένσκι περί ένταξης της Ουκρανίας ήδη από το επόμενο έτος, υπογραμμίζοντας ότι τέτοιου τύπου τοποθετήσεις λειτουργούν εις βάρος του ίδιου του Κιέβου. «Μόλις άκουσα ότι ο πρόεδρος Ζελένσκι είπε πως πρέπει να γίνουν μέλος από του χρόνου. Λυπάμαι. Του το έχω πει πολλές φορές: μην θέτεις τελεσίγραφα. Δεν είναι προς το συμφέρον σου», δήλωσε χαρακτηριστικά.

Ο επικεφαλής της διπλωματίας του Λουξεμβούργου ξεκαθάρισε ότι η πορεία ένταξης δεν μπορεί να παρακάμψει τους θεσμικούς κανόνες που ισχύουν για όλα τα υποψήφια κράτη. Όπως τόνισε, τα κριτήρια της Κοπεγχάγης αποτελούν αδιαπραγμάτευτη βάση και εφαρμόζονται οριζόντια, χωρίς εξαιρέσεις.

«Υπάρχουν κανόνες, τα κριτήρια της Κοπεγχάγης, και πρέπει να τηρούνται. Δεν μπορούμε να πούμε ότι υπάρχουν κριτήρια για τον έναν και όχι για τον άλλον», ανέφερε, προσθέτοντας με έμφαση ότι όσο αυτά δεν πληρούνται, δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική ανοχή ή “κλείσιμο ματιού”.

«Η Ευρώπη και η Ινδία έγραψαν ιστορία σήμερα. Συνάψαμε τη μητέρα όλων των συμφωνιών. Δημιουργήσαμε μια ζώνη ελεύθερου εμπορίου δύο δισεκατομμυρίων ανθρώπων, από την οποία θα επωφεληθούν και οι δύο πλευρές», έγραψε η φον ντερ Λάιεν στο X.

Σύμφωνα με ανακοίνωση της ΕΕ, η εν λόγω συμφωνία προβλέπει δραστική μείωση των ινδικών δασμών σχεδόν στο σύνολο των ευρωπαϊκών εισαγωγών, ιδιαίτερα των δασμών στα οχήματα, το κρασί και τα ζυμαρικά.

Οι ινδικοί δασμοί στα οχήματα πρόκειται έτσι να μειωθούν από 110% σε 10%, αυτοί στα κρασιά να μειωθούν από 150% σε 20% ενώ αυτοί στα ζυμαρικά ή τη σοκολάτα, που βρίσκονται αυτή τη στιγμή στο 50%, θα καταργηθούν τελείως, σύμφωνα με τις Βρυξέλλες, οι οποίες υπολογίζουν σε 4 δισεκατομμύρια ευρώ το ετήσιο ποσό μείωσης των δασμών που καταβάλλουν.

Η διαπραγμάτευση διάρκεσε περισσότερο από 20 χρόνια

Η Ινδία και η Ευρωπαϊκή Ένωση επισημοποίησαν σήμερα τη σύναψη μιας ευρείας εμπορικής συμφωνίας ελεύθερων συναλλαγών, η διαπραγμάτευση της οποίας διάρκεσε περισσότερο από 20 χρόνια και για την οποία ο ινδός πρωθυπουργός Ναρέντρα Μόντι δήλωσε ότι θα φέρει «πολυάριθμες ευκαιρίες».

Σ’ ένα αβέβαιο γεωπολιτικό πλαίσιο, η συμφωνία αυτή αναμένεται να επιτρέψει στα δύο μέρη να προστατεύονται καλύτερα από τον κινεζικό ανταγωνισμό και τον αντίκτυπο του δασμολογικού πολέμου με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Europe and India are making history today.

We have concluded the mother of all deals.

We have created a free trade zone of two billion people, with both sides set to benefit.

This is only the beginning.

We will grow our strategic relationship to be even stronger. pic.twitter.com/C7L1kQQEtr

— Ursula von der Leyen (@vonderleyen) January 27, 2026

«Στον κόσμο λένε ότι είναι η συμφωνία όλων των συμφωνιών», δήλωσε εκφράζοντας την ικανοποίησή του ο Μόντι σε ομιλία που εκφώνησε στο Νέο Δελχί πριν από τη συνάντησή του, αργά το πρωί, με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.

«Το σύμφωνο αυτό θα προσφέρει πολυάριθμες ευκαιρίες στο 1,4 δισεκατομμύριο Ινδούς και στα εκατομμύρια των κατοίκων της ΕΕ», πρόσθεσε, «καλύπτει περίπου το 25% του παγκόσμιου Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος και ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου».

Τα τελευταία εμπόδια για τη σύναψη της συμφωνίας ήρθησαν χθες, Δευτέρα, στη διάρκεια διαβουλεύσεων της τελευταίας στιγμής μεταξύ των διαπραγματευτών.

Η Ινδία και η ΕΕ ελπίζουν ότι θα αυξήσει τις εμπορικές συναλλαγές τους μειώνοντας τους τελωνειακούς δασμούς σε πολυάριθμους τομείς. Το 2024, τα δύο μέρη αντάλλαξαν εμπορεύματα 120 δισεκατομμυρίων ευρώ -αύξηση κατά σχεδόν 90% σε δέκα χρόνια- και υπηρεσίες αξίας 60 δισεκατομμυρίων ευρώ, σύμφωνα με την ΕΕ.

Σύμφωνα με τις προβολές του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), η Ινδία του 1,5 δισεκατομμυρίου κατοίκων, η οποία καταγράφει πολύ ισχυρή ανάπτυξη, 8,2% σε ετήσια βάση το τελευταίο τρίμηνο, αναμένεται να πάρει φέτος από την Ιαπωνία τον τίτλο της τέταρτης οικονομίας στον κόσμο, μετά τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα και τη Γερμανία. Σύμφωνα με την κυβέρνησή της, θα μπορούσε να ανέβει στο βάθρο πριν από το 2030.

«Ανταγωνιστικό πλεονέκτημα»

Από την πλευρά του, το Νέο Δελχί θεωρεί την Ευρώπη απαραίτητη πηγή τεχνολογιών και επενδύσεων, τις οποίες έχει μεγάλη ανάγκη για να επιταχύνει τον εκσυγχρονισμό του και να δημιουργήσει εκατομμύρια θέσεις απασχόλησης για τον πληθυσμό του.

«Η ΕΕ υπολογίζει να επωφεληθεί από το πιο υψηλό επίπεδο πρόσβασης που έχει δοθεί ποτέ σε εμπορικό εταίρο στην παραδοσιακά προστατευόμενη ινδική αγορά», δήλωσε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν όταν έφθασε προχθές, Κυριακή, στην Ινδία, στοιχηματίζοντας σε διπλασιασμό των ευρωπαϊκών εξαγωγών.

«Θα αποκτήσουμε σημαντικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στον βιομηχανικό και στον αγροδιατροφικό τομέα», δήλωσε.

Η Ινδία θα μπορούσε έτσι να ανοίξει λίγο περισσότερο στα ευρωπαϊκά οχήματα και κρασιά, με αντάλλαγμα βελτίωση της πρόσβασης στην Ευρώπη για τα υφαντουργικά προϊόντα της και τα φάρμακά της.

Το Νέο Δελχί και οι Βρυξέλλες θέλουν επίσης να μονογράψουν σήμερα μια συμφωνία για τις μετακινήσεις εποχικών εργατών και τις ανταλλαγές φοιτητών, ερευνητών ή ορισμένων επαγγελματιών με υψηλή εξειδίκευση, καθώς και ένα σύμφωνο ασφάλειας και άμυνας.

«Η Ινδία και η Ευρώπη έκαναν μια ξεκάθαρη επιλογή. Αυτή της στρατηγικής σύμπραξης, του διαλόγου και του ανοίγματος», υπογράμμισε στο X η φον ντερ Λάιεν, «δείχνουμε σ’ ένα κατακερματισμένο κόσμο πως ένας άλλος δρόμος είναι δυνατός».

Όσον αφορά την άμυνα, το Νέο Δελχί διαφοροποίησε τις αγορές στρατιωτικού υλικού απομακρυνόμενο από τον ιστορικό προμηθευτή του, τη Ρωσία, ενώ η Ευρώπη επιχειρεί να κάνει το ίδιο έναντι των Αμερικανών.

Μείωση των δασμών στα αγροδιατροφικά προϊόντα

Η συμφωνία καταργεί ή μειώνει συχνά απαγορευτικούς δασμούς (πάνω από 36% κατά μέσο όρο) στις εξαγωγές των αγροδιατροφικών προϊόντων της ΕΕ, ανοίγοντας μια τεράστια αγορά στους Ευρωπαίους αγρότες.

Για παράδειγμα, οι ινδικοί δασμοί στον οίνο που παράγεται στην ΕΕ θα μειωθούν από 150% σε 75% κατά την έναρξη ισχύος και τελικά σε επίπεδα μόλις 20%, οι δασμοί στο ελαιόλαδο θα μειωθούν από 45% σε 0% σε διάστημα πέντε ετών, ενώ τα μεταποιημένα γεωργικά προϊόντα, όπως το ψωμί και τα γλυκά, θα δουν την μείωση των δασμών έως και 50%. Οι ευαίσθητοι ευρωπαϊκοί γεωργικοί τομείς θα προστατεύονται πλήρως, καθώς προϊόντα όπως το βοδινό κρέας, το κοτόπουλο, το ρύζι και η ζάχαρη εξαιρούνται από την απελευθέρωση της συμφωνίας. Όλες οι ινδικές εισαγωγές θα συνεχίσουν να πρέπει να σέβονται τους αυστηρούς κανόνες υγείας και ασφάλειας των τροφίμων της ΕΕ.

Παράλληλα οι δύο πλευρές διαπραγματεύονται επί του παρόντος μια ξεχωριστή συμφωνία για τις Γεωγραφικές Ενδείξεις (ΓΕ), η οποία θα βοηθήσει τα παραδοσιακά γεωργικά προϊόντα της ΕΕ να πωλούνται περισσότερο στην Ινδία, εξαλείφοντας τον αθέμιτο ανταγωνισμό με τη μορφή απομιμήσεων.

Τα προϊόντα και οι μελλοντικοί δασμοί

Βάσει της εν λόγω εμπορικής συμφωνίας η Ινδία θα χορηγήσει στην ΕΕ δασμολογικές μειώσεις που δεν έχει λάβει κανένας από τους άλλους εμπορικούς της εταίρους. Οι ευρωπαϊκές εταιρείες πραγματοποιούν εξαγωγές μηχανημάτων και ηλεκτρικού εξοπλισμού ύψους 16,3 δισ. ευρώ, με τους ισχύοντες δασμούς να ανέρχονται στο 44%. Βάσει της συμφωνίας οι δασμοί θα μειωθούν στο 0% σε ένα χρονικό διάστημα 5 – 7 έτη.

Οι δασμοί στα αεροσκάφη οι οποίοι ανέρχονται στο 11% θα μηδενιστούν στο αντίστοιχο χρονικό διάστημα, ενώ για τα προϊόντα ιατρικού και χειρουργικού εξοπλισμού οι δασμοί, οι οποίο ανέρχονται στο 27,5% αναμένεται να μηδενιστούν επίσης για το σύνολο σχεδόν αυτών των προϊόντων.

Τα πλαστικά ήδη που εξάγονται στην Ινδία, αξίας 2,2 δισ. ευρώ, επιβαρύνονται με δασμούς μέχρι και 16,5%, ενώ βάσει της συμφωνίας θα μειωθούν στο 0% μέσα στα επόμενα 10 χρόνια. Το ίδιο προβλέπεται και για τα χημικά προϊόντα που εξάγουν οι ευρωπαϊκές εταιρείες, η αξία των οποίων υπολογίζεται στα 3,2 δισ. ευρώ.

Σχετικά με τον αγροτικό και κτηνοτροφικό τομέα, η συμφωνία ΕΕ- Ινδίας, περιλαμβάνει μεταξύ άλλων, τον οίνο, τα σκληρά οινοπνευματώδη ποτά, το ελαιόλαδο και τα ακτινίδια, προϊόντα τα οποία ενδιαφέρουν και τους Έλληνες παραγωγούς, πόσω μάλλον όταν η Ελλάδα είναι ο τρίτος μεγαλύτερος εξαγωγέας ακτινιδίου στον κόσμο.

Ορισμένα παραδείγματα

Οι δασμοί που επιβάλλει η Ινδία στον οίνο που παράγεται στην ΕΕ ανέρχονται στο 150%, ενώ βάσει της συμφωνία θα μειωθούν σταδιακά στο 20% – 30%. Στην μπύρα οι δασμοί θα μειωθούν από το 150% στο 50%, στο ελαιόλαδο, τη μαργαρίνη και άλλα φυτικά έλαια οι δασμοί, που σήμερα ανέρχονται στο 45%, θα μηδενιστούν, ενώ στα ακτινίδια και τα αχλάδια οι δασμοί θα μειωθούν από το 33% στο 10%. Μηδενισμός των δασμών προβλέπεται και για τους χυμούς φρούτων και τις μη αλκοολούχες μπύρες, όπως επίσης και για τα επεξεργασμένα τρόφιμα (ψωμιά, αρτοσκευάσματα, μπισκότα, ζυμαρικά, σοκολάτα, τροφές για κατοικίδια).

Παράλληλα, όπως υπογραμμίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι ευαίσθητοι ευρωπαϊκοί γεωργικοί τομείς θα προστατεύονται πλήρως, καθώς προϊόντα όπως το βοδινό κρέας, το κοτόπουλο, το ρύζι και η ζάχαρη εξαιρούνται από την απελευθέρωση της συμφωνίας. Όλες οι ινδικές εισαγωγές θα συνεχίσουν να σέβονται τους αυστηρούς κανόνες υγείας και ασφάλειας των τροφίμων της ΕΕ.

Υπηρεσίες και πνευματικά δικαιώματα

Εκτός από τα προαναφερθέντα αγαθά, η συμφωνία ΕΕ – Ινδίας αφορά και στις υπηρεσίες καθώς και στην πνευματική ιδιοκτησία. Συγκεκριμένα, το εμπορικό deal θα παρέχει στις εταιρείες της ΕΕ προνομιακή πρόσβαση στην ινδική αγορά υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένων βασικών τομέων όπως οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και οι θαλάσσιες μεταφορές, ενώ παρέχει υψηλό επίπεδο προστασίας και επιβολής των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένων των πνευματικών δικαιωμάτων, των εμπορικών σημάτων, των σχεδίων, των εμπορικών μυστικών και των δικαιωμάτων φυτικών ποικιλιών.

Η Ευρωπαική Επιτροπή πρόκειται να δημοσιεύσει σύντομα τα σχέδια κειμένων, τα οποία θα υποβληθούν σε νομική εξέταση και μετάφραση σε όλες τις επίσημες γλώσσες της ΕΕ. Στη συνέχεια, η Επιτροπή θα υποβάλει την πρότασή της στο Συμβούλιο της ΕΕ. Μόλις εγκριθεί από το Συμβούλιο, η ΕΕ και η Ινδία μπορούν να υπογράψουν τις συμφωνίες. Μετά την υπογραφή, η συμφωνία απαιτεί τη συγκατάθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και την απόφαση του Συμβουλίου για να τεθεί σε ισχύ.

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, μέχρι τώρα οι Ευρωπαίοι έχουν αποδεχθεί τις παλινωδίες Τραμπ ως προς τη στήριξή του για την Ουκρανία, την πίεση για να δεχθούν μια άνιση εμπορική συμφωνία και την επιβολή της αύξησης των δαπανών για την άμυνα καθώς ο κίνδυνος αποχώρησης των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ ήταν μεγαλύτερος από οποιαδήποτε κακή συμφωνία.

Τώρα όμως οι Ευρωπαίοι ηγέτες αντιμετωπίζουν όλο και πιο έντονες εκκλήσεις να εγκαταλείψουν την ήπια προσέγγισή τους και να προετοιμαστούν για αντιπαράθεση, ειδικά μετά το γεγονός ότι ο Τραμπ επέβαλε τους δασμούς αμέσως μετά την υπογραφή της συμφωνίας της ΕΕ με τις χώρες της Mercosur.

Μια επιλογή που προτείνουν οι κεντρώοι και αριστεροί πολιτικοί είναι η Ευρώπη να χρησιμοποιήσει το Μέσο κατά της Εξαναγκαστικής Πρακτικής, το λεγόμενο «μπαζούκα» της ΕΕ — ένα ισχυρό εργαλείο εμπορικών αντιποίνων που αρχικά σχεδιάστηκε για να αποκρούσει την εκφοβιστική τακτική της Κίνας και που θα επέτρεπε στην Ευρώπη να επιβάλει δασμούς και επενδυτικούς περιορισμούς στις χώρες που παραβιάζουν τους κανόνες.

More than 200,000 Danish citizens have signed a petition to buy California as a response to Trump’s attempt to take Greenland.

They say they will provide Californians with “rule of law, universal health care, fact-based politics, and a lifetime supply of Danish pastries.” pic.twitter.com/02hVzcEsi2

— No Lie with Brian Tyler Cohen (@NoLieWithBTC) January 17, 2026

«Η ΕΕ πρέπει να είναι έτοιμη να εφαρμόσει στοχευμένα και αναλογικά αντίμετρα», έγραψε αργά το Σάββατο στο Χ η επικεφαλής της ομάδας Renew Europe στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Βαλερί Χάγιερ: «Η ενεργοποίηση του Αντι-Καταναγκαστικού Μέσου της ΕΕ πρέπει να εξεταστεί ρητά, καθώς σχεδιάστηκε ακριβώς για καταστάσεις οικονομικής εκφοβισμού αυτής της φύσης».

Σε δική του ανάρτηση στο X, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν δεν υποστήριξε ρητά αυτό το αίτημα, αλλά υπαινίχθηκε πιθανά αντίποινα λέγοντας ότι οι Ευρωπαίοι θα «ανταποκριθούν με ενιαίο και συντονισμένο τρόπο σε περίπτωση που [οι δασμοί του Τραμπ] επιβεβαιωθούν».

While a military confrontation between the U.S. and any European force would likely result in one of the shortest wars in history, there are other ways that Greenland’s allies can resist Donald Trump if he refuses to compromise on the island's future.

🔗 https://t.co/SEUabh4kqd pic.twitter.com/Q3yJcFOK1O

— POLITICOEurope (@POLITICOEurope) January 18, 2026

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι ήδη έτοιμο να αναλάβει δράση, εμποδίζοντας την επικύρωση της εμπορικής συμφωνίας μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ που συμφωνήθηκε το περασμένο καλοκαίρι, αφού ο επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος, Μάνφρεντ Βέμπερ, δήλωσε ότι «δεν είναι δυνατόν σε αυτό το στάδιο» να εγκριθεί η συμφωνία.

Ωστόσο, η ενεργοποίηση του μέσου κατά της εξαναγκαστικής πίεσης θα ήταν ένα πολύ μεγαλύτερο βήμα, καθώς θα σήμαινε την εφαρμογή ενός μέσου που αρχικά είχε σχεδιαστεί για εχθρικά κράτη εναντίον του μεγαλύτερου συμμάχου της ΕΕ και κύριου ευεργέτη του ΝΑΤΟ. Το γεγονός ότι τώρα συζητείται ανοιχτά — εν μέσω της άνευ προηγουμένου αποστολής ευρωπαϊκών στρατευμάτων στη Γροιλανδία — δείχνει πόσο σοβαρά λαμβάνουν οι Ευρωπαίοι τις αξιώσεις του Τραμπ για το νησί, το οποίο ανήκει στο Βασίλειο της Δανίας εδώ και εκατοντάδες χρόνια, γράφει το Politico.

«Ηρεμία, συνέχεια»

Παρόλα αυτά, οι εξαγωγικές ευρωπαϊκές χώρες ενδέχεται να διστάσουν να ξεκινήσουν μια πλήρη εμπορική διαμάχη με τις Ηνωμένες Πολιτείες για τη Γροιλανδία, ένα νησί που ψήφισε να αποχωρήσει από τον προκάτοχο της ΕΕ, την Ευρωπαϊκή Κοινότητα, το 1985.

Μιλώντας στο Deutsche Welle το Σάββατο, ο Επίτροπος Εμπορίου της ΕΕ, Μάρος Σέφκοβιτς,δήλωσε ότι θα ήταν «πολύ περίπλοκο» να εγκριθεί η εμπορική συμφωνία ΕΕ-ΗΠΑ υπό το φως των τρεχουσών εντάσεων, αλλά δεν έκανε καμία αναφορά στην εφαρμογή του Μέσου κατά της Εξαναγκαστικής Πρακτικής.

«Αυτό που θα ήθελα να τονίσω είναι το γεγονός ότι αυτή η [εμπορική συμφωνία Mercosur] θα μας βοηθήσει να αντισταθμίσουμε τις αρνητικές συνέπειες από την αύξηση των δασμών που επέβαλαν οι Ηνωμένες Πολιτείες», δήλωσε ο Σέφκοβιτς

Με τους ευρωπαίους πρεσβευτές να συγκαλούν έκτακτη συνάντηση την Κυριακή για να συζητήσουν πώς θα ανταποκριθούν στους τελευταίους δασμούς, αξιωματούχος της ΕΕ δήλωσε στο Politico ότι η διάθεση για μια τέτοια «έκρηξη» είναι πιθανό να είναι πολύ χαμηλότερη στις πρωτεύουσες από ό,τι στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπου οι πολιτικοί αντιμετωπίζουν πίεση από τους ψηφοφόρους τους.

Η στρατηγική της Ευρώπης για την απάντηση στις απειλές του Τραμπ για τη Γροιλανδία βρισκόταν σε διαδικασία επεξεργασίας τις πρώτες πρωινές ώρες της Κυριακής, καθώς η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και οι κορυφαίοι σύμβουλοί τους επέστρεφαν στις Βρυξέλλες από τη Λατινική Αμερική, όπου μόλις είχαν υπογράψει τη συμφωνία εμπορίου με τη Mercosur.

Καθώς χαράσσουν την πορεία προς το μέλλον, οι ηγέτες είναι πιθανό να καθοδηγηθούν από τα μακροπρόθεσμα οικονομικά και ασφαλιστικά συμφέροντα της Ένωσης, δηλαδή τη διατήρηση του ΝΑΤΟ και την ενίσχυση της ικανότητας της Ευρώπης να καταστεί αυτοδύναμη στον τομέα της άμυνας μεσοπρόθεσμα.

Ωστόσο, ακόμη και οι πιο αισιόδοξοι παρατηρητές των σχέσεων ΕΕ-ΗΠΑ παραδέχονται ότι η τρέχουσα συγκυρία είναι άνευ προηγουμένου και γεμάτη κινδύνους για τη διατλαντική συμμαχία. «Είναι μια τρομακτική περίοδος», δήλωσε ο αξιωματούχος της ΕΕ. «Πρέπει να διατηρήσουμε την ψυχραιμία μας και να συνεχίσουμε να προχωράμε».

Σπύρος Σιδέρης

Η πιο ορατή μετατόπιση σημειώθηκε στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ενίσχυσε τις κοινές προμήθειες οπλικών συστημάτων και αποδέχθηκε αυξημένους στρατιωτικούς προϋπολογισμούς, με χώρες όπως η Γερμανία και η Πολωνία να αναθεωρούν θεμελιωδώς τα αμυντικά τους δόγματα. Ωστόσο, η εξάρτηση από το ΝΑΤΟ και τις Ηνωμένες Πολιτείες παρέμεινε δομική. Η συζήτηση περί «ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας» προσέκρουσε στις διαφορετικές απειλές που αντιλαμβάνονται τα κράτη-μέλη: για την Ανατολική Ευρώπη προτεραιότητα παραμένει η Ρωσία, ενώ για τον Νότο κυριαρχούν η Μεσόγειος, η μετανάστευση και η ενεργειακή ασφάλεια.

Το ουκρανικό ζήτημα αποτέλεσε τη μεγαλύτερη δοκιμασία συνοχής. Το 2025 η ΕΕ ενέκρινε νέο χρηματοδοτικό πακέτο ύψους περίπου 90 δισ. ευρώ για τη στήριξη της Ουκρανίας, σε μια συγκυρία όπου πολλές ευρωπαϊκές κοινωνίες βίωναν ακρίβεια, δημοσιονομική πίεση και συρρίκνωση κοινωνικών παροχών. Η απόφαση αυτή δεν πέρασε χωρίς αντιδράσεις. Η Ουγγαρία, η Σλοβακία και, σε πιο ήπιο τόνο, η Τσεχία εξέφρασαν ανοιχτά ή έμμεσα επιφυλάξεις, αμφισβητώντας το κόστος και τη διάρκεια της ευρωπαϊκής εμπλοκής. Η «ενιαία γραμμή» διατηρήθηκε θεσμικά, αλλά πολιτικά άρχισε να εμφανίζει εμφανείς ρωγμές.

• Στο οικονομικό πεδίο, το 2025 ανέδειξε την ασυμμετρία των ευρωπαϊκών επιλογών. Ενώ οι δημοσιονομικοί κανόνες χαλάρωσαν για δαπάνες σε άμυνα και ενέργεια, η ίδια ευελιξία δεν επεκτάθηκε στις κοινωνικές πολιτικές. Σε χώρες του Νότου, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, οι περικοπές σε υγεία, παιδεία και κοινωνική πρόνοια παρουσιάστηκαν ως «αναγκαίες προσαρμογές», ενισχύοντας την αίσθηση ότι η Ευρώπη επενδύει στη γεωπολιτική της εικόνα, αλλά όχι στην κοινωνική της συνοχή.

Η αγροτική πολιτική εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο εκρηκτικά μέτωπα της χρονιάς. Το 2025 μαζικές αγροτικές διαδηλώσεις ξέσπασαν, εκτός από την Ελλάδα, στη Γαλλία, το Βέλγιο, την Ολλανδία και τη νότια Ευρώπη, με κεντρικό αίτημα την προστασία του εισοδήματος και την επιβίωση της ευρωπαϊκής υπαίθρου. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η συμφωνία Mercosur, η οποία αντιμετωπίστηκε από τους αγρότες ως απειλή αθέμιτου ανταγωνισμού από εισαγόμενα προϊόντα με χαμηλότερα περιβαλλοντικά και εργασιακά πρότυπα. Η Κοινή Αγροτική Πολιτική βρέθηκε στο στόχαστρο ως σύμβολο μιας Ευρώπης που ζητά πράσινη μετάβαση χωρίς να εξασφαλίζει δίκαιη προσαρμογή.

Στο μεταναστευτικό, το 2025 επιβεβαίωσε τη στροφή προς την αποτροπή. Οι συμφωνίες με τρίτες χώρες για την «φιλοξενία» μεταναστών και η ενίσχυση των εξωτερικών συνόρων προχώρησαν, αλλά η εσωτερική αλληλεγγύη παρέμεινε αποσπασματική. Χώρες πρώτης γραμμής, όπως η Ελλάδα και η Ιταλία, συνέχισαν να σηκώνουν δυσανάλογο βάρος, ενώ τα κράτη του Βορρά διατήρησαν επιφυλάξεις για έναν μόνιμο μηχανισμό κατανομής.

• Παράλληλα, η άνοδος ευρωσκεπτικιστικών και εθνικιστικών δυνάμεων επηρέασε άμεσα τη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών. Το 2025 κατέστη σαφές ότι η αμφισβήτηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης δεν προέρχεται μόνο από κυβερνήσεις, αλλά από κοινωνίες που αισθάνονται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τις πραγματικές τους ανάγκες.

Η διεύρυνση προς τα Δυτικά Βαλκάνια παρέμεινε στρατηγικός στόχος χωρίς σαφή χρονοδιαγράμματα, ενισχύοντας την αίσθηση αναξιοπιστίας της ΕΕ ως γεωπολιτικού παράγοντα. Στο πεδίο της τεχνολογίας, η Ένωση συνέχισε να παράγει κανόνες και ρυθμίσεις, αλλά υστερεί σε καινοτομία σε σύγκριση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.

Συνολικά, το 2025 αποκάλυψε μια Ευρωπαϊκή Ένωση λιγότερο ενωμένη απ’ όσο διακηρύσσει και πιο εύθραυστη απ’ όσο παραδέχεται. Οι ρωγμές στην εξωτερική πολιτική, οι κοινωνικές πιέσεις και οι αγροτικές αντιδράσεις δεν είναι μεμονωμένα επεισόδια, αλλά ενδείξεις μιας βαθύτερης κρίσης προσανατολισμού. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η ΕΕ θα συνεχίσει να υπάρχει, αλλά αν μπορεί να μετατραπεί από ένωση διαχειριστικών συμβιβασμών σε ένωση πολιτικής και κοινωνικής συνοχής.

«Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τους ευρωπαίους πολίτες για να επιλέξουν ποιοι είναι οι καλοί και ποιοι είναι οι κακοί», είπε.

Αν και είναι φυσιολογικό οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή Ενωση να μην μοιράζονται την ίδια άποψη για πολλά θέματα, «αυτό που δεν μπορούμε να αποδεχθούμε είναι μία απειλή ανάμειξης στην πολιτική ζωή της Ευρώπης», είπε ο Αντόνιο Κόστα.

Η έννοια της ελευθερίας του λόγου για παράδειγμα είναι διαφορετική στην Ευρωπαϊκή Ενωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες, είπε.

«Δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία της έκφρασης χωρίς ελευθερία ενημέρωσης... Δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία λόγου αν η ελευθερία της ενημέρωσης των πολιτών θυσιάζεται στην υπηρεσία των τεχνο-ολιγαρχών στις Ηνωμένες Πολιτείες!».

Η κυβέρνηση Τραμπ δημοσίευσε την Παρασκευή έγγραφο που περιγράφει την «Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας». Το κείμενο αποκρυσταλλώνει στο χαρτί την επίθεση που έχει ξεκινήσει εδώ και μήνες η Ουάσινγκτον κατά της Ευρώπης.

Επιτίθεται φύρδην μίγδην κατά των ευρωπαϊκών θεσμών «που υποσκάπτουν την πολιτική ελευθερία και την κυριαρχία», της μεταναστευτικής πολιτικής, αναφέρεται στην «καταπάτηση της ελευθερίας της έκφρασης και την καταστολή του πολιτικού αντίλογου», στην «κατάρρευση του δείκτη γεννητικότητας», στην «απώλεια εθνικών συνειδήσεων και της αυτοπεποίθησης» στην Ευρώπη.

«Εχουμε διαφορές στην αντίληψη του κόσμου, αλλά αυτό πάει πέρα από αυτό», είπε ο Αντόνιο Κόστα.

«Αυτή η στρατηγική συνεχίζει να αναφέρεται στην Ευρώπη ως σύμμαχο. Ας είναι, αλλά, αν είμαστε σύμμαχοι, οφείλουμε να ενεργούμε ως σύμμαχοι. Σεβόμαστε την κυριαρχία αλλήλων».

«Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν σημαντικός σύμμαχος, οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν σημαντικός οικονομικός εταίρος, αλλά η Ευρώπης μας πρέπει να είναι κυρίαρχη», κατέληξε.

Ηδη από τον Φεβρουάριο, ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς εξόργισε τους Ευρωπαίους με την ομιλία του στο Μόναχο κατά την οποία είχε δηλώσει ότι η ελευθερία της έκφρασης «υποχωρεί» στην Ευρώπη.

Όπως μετέδωσε η Deutsche Welle, ένα α μπλοκ που χτίστηκε σε καιρό ειρήνης, βασισμένο στην ποικιλομορφία και στο ανοιχτό πνεύμα, αδυνατεί να ανταποκριθεί πλέον στις προκλήσεις μιας εποχής πολέμων, εμπορικών συγκρούσεων, προστατευτισμού, επιβολής του δικαίου των ισχυρών.

Για τον Ιταλό πολιτικό η Ένωση θα χρειαστεί ουσιαστικά μια επανεκκίνηση, η οποία θα προϋποθέτει τη στενότερη συνεργασία εκείνων που τη θέλουν, και μάλιστα ανά τομείς. Αυτό που αποκάλεσε ως «νέο ευρωπαϊκό πραγματιστικό φεντεραλισμό», δεν είναι παρά η αναδιατύπωση μιας παλιάς ιδέας για μια Ένωση πολλών ταχυτήτων.

Στον πυρήνα της ιδέας βρίσκεται η σκέψη ότι αυτοί που θα επιδιώκουν στενότερη συνεργασία δεν θα πρέπει να εμποδίζονται από εκείνους που μπλοκάρουν ή χρονοτριβούν.

Όταν ο Όρμπαν πάει για καφέ

Τα παραδείγματα είναι φυσικά πολλά. Η Ευρώπη καθυστερεί ή αναβάλλει διαρκώς αποφάσεις ή προσφεύγει σε εφευρήματα του τύπου «ας ψηφίσουμε τώρα που ο Όρμπαν βγήκε για καφέ».

Είναι προφανές ότι σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο σκληρός, που ακόμα και παγκόσμιοι οργανισμοί, όπως ο ΟΗΕ, αγνοούνται, δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί με τη χαλαρότητα άλλων εποχών, τότε που οι ηγέτες της ένιωθαν ότι έχουν άφθονο χρόνο για να αποφασίσουν.

Το ερώτημα που προκύπτει βεβαίως είναι ποιοι και σε ποιους τομείς θα κάνουν τα πρώτα βήματα σε επίπεδο λήψης κρίσιμων αποφάσεων. Γιατί δεν θα μιλάμε απλώς για ένα μοντέλο «Ευρωζώνης» που κάποιοι αποφασίζουν να μείνουν εκτός, χωρίς να επηρεάζουν ιδιαίτερα τους υπολοίπους. (Αν και εσχάτως οι εξαιρέσεις από τον Σένγκεν δεν έμειναν χωρίς παρενέργειες).

Επιταγή με ρίσκο

Restart λοιπόν με αρκετό ρίσκο, αλλά επιβεβλημένο από την πραγματικότητα. Αν σταθεί κανείς ειλικρινά απέναντι στα σπουδαιότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ΕΕ, θα διαπιστώσει ότι σχεδόν πουθενά δεν υπάρχει πλήρης ομοφωνία. Δεν είναι μόνο η Ουγγαρία και η Σλοβακία. Οι τάσεις αποστασιοποίησης δείχνουν να ενισχύονται.

Την εβδομάδα που πέρασε, ένας εθνικιστικός νεοδεξιός κυβερνητικός συνασπισμός στην Τσεχία ανακοίνωσε ότι θα μειώσει τη βοήθεια προς την Ουκρανία και θα αμφισβητήσει τις πολιτικές της ΕΕ για το κλίμα.

Στην Ολλανδία μπορεί κανείς να μην θέλει να συνεργαστεί με τον Βίλντερς, αλλά τα ποσοστά του παραμένουν υψηλά, η ατζέντα του είναι κυρίαρχη και η χώρα ολοένα περισσότερο αποκλίνει από τα συμφωνηθέντα για μετανάστευση και άσυλο.

Στην Ιρλανδία το αποτέλεσμα των προεδρικών εκλογών με την επικράτηση της αριστερής Κάθριν Κόνολι, που έχει εκφραστεί επικριτικά για ΕΕ και ΝΑΤΟ, δεν μπορεί παρά να δείχνει κάτι για τις διαθέσεις της κοινής γνώμης. Για να μην μιλήσουμε για την «πανσπερμία» απόψεων εντός της Ένωσης για τη Γάζα.

Ποιοι με ποιους θα συμμαχούν λοιπόν και με βάση ποιο μοντέλο; Οι πολλαπλοί «συνασπισμοί των προθύμων» εντός ΕΕ για τους οποίους μιλά ο Ντράγκι θα πρέπει να είναι ισχυρά πλειοψηφικοί, όχι απλώς περιστασιακοί, αφού μάλλον θα αφορούν θέματα υπαρξιακά για την Ένωση, χωρίς να καταργούν την ουσία της.

Η ιδέα πάντως φαίνεται να έχει περισσότερους υποστηρικτές σε σχέση με το παρελθόν. Μικρές και μεσαίες χώρες, όπως η Ελλάδα, που πόνταραν στο «χαρτί» του βέτο, καλό θα είναι να προετοιμάζονται για τη συζήτηση, αναζητώντας εγκαίρως συμμάχους.