Πολλά και ωραία είναι τα τελετουργικά του Μεγαλοβδόμαδου και του Πάσχα που συμπίπτουν με τον ερχομό της άνοιξης και την αναγέννηση της φύσης. Διαφοροποιούνται από περιοχή σε περιοχή της Ελλάδας όμως κάποια από αυτά παραμένουν σταθερά, όπως τα κόκκινα αυγά που συμβολίζουν το αίμα και την θυσία του Χριστού.

Το ίδιο το αυγό αποτελεί εδώ και αιώνες σύμβολο της αναγέννησης της ζωής που κρυμμένη μέσα στο αυγό μεγαλώνει σιγά σιγά. Το βάψιμο είναι μια τελετουργική χρήση των άφθονων αυτή την εποχή αυγών ενώ υπάρχουν διάφοροι θρύλοι σχετικά με το πως συνδέθηκε με τη χριστιανική παράδοση.

Μια εκδοχή εντοπίζει την αφετηρία της παράδοσης των κόκκινων αυγών στο πρόσωπο της Μαρίας Μαγδαληνής: μετά την ανάσταση του Χριστού, η Μαρία Μαγδαληνή επισκέφτηκε τον αυτοκράτορα της Ρώμης και τον χαιρέτησε λέγοντας «Χριστός Ανέστη». Ο αυτοκράτορας λέγεται ότι απάντησε «ο Χριστός Ανέστη, όπως αυτό το αυγό είναι κόκκινο» δείχνοντας ένα αυγό που βρισκόταν πάνω στο τραπέζι. Προς μεγάλη έκπληξη όλων, το αυγό έγινε μπροστά στα μάτια τους κατακόκκινο και η Μαρία Μαγδαληνή βρήκε ευκαιρία να κατηχήσει τον αυτοκράτορα στον χριστιανισμό. Μια άλλη ερμηνεία λέει πως η Παναγία πήρε ένα καλάθι αυγά και τα πρόσφερε στους φρουρούς του Ιησού, ικετεύοντάς τους να μην τον βασανίσουν. Όταν τα δάκρυά της έπεσαν πάνω στα αυγά, τότε αυτά βάφτηκαν κόκκινα.

Ως σύμβολο της γέννησης πάντως τα αυγά είχαν συνδυαστεί ακόμα νωρίτερα με παγανιστικές παραδόσεις και γιορτές της άνοιξης, που σχετίζονταν με την αναγέννηση της ζωής μετά το χειμώνα. Κάποιοι λαογράφοι εκτιμούν ότι το έθιμο του αυγού έχει τις ρίζες του στην αρχαία Αίγυπτο και την Περσία, όπου φίλοι και συγγενείς αντάλλαζαν αυγά κάθε εαρινή ισημερία.

Πασχαλινά έθιμα, ωστόσο, υπάρχουν και σε άλλες χώρες. Δείτε τα σημαντικότερα:

Ελλάδα – Κόκκινα αυγά και τσούγκρισμα

Τα κόκκινα αυγά συμβολίζουν το αίμα του Χριστού και την αναγέννηση. Τη μέρα της Ανάστασης, οι Έλληνες τσουγκρίζουν τα αυγά, και όποιος κρατήσει το δικό του άσπαστο θεωρείται τυχερός.

Ιταλία – Η “Scoppio del Carro” στη Φλωρεντία

Την Κυριακή του Πάσχα, ένα καρότσι γεμάτο πυροτεχνήματα (Carro) πυροδοτείται μπροστά από τον καθεδρικό ναό της Φλωρεντίας. Η παράδοση, που χρονολογείται από τον 11ο αιώνα, πιστεύεται ότι φέρνει καλή σοδειά αν η έκρηξη είναι επιτυχημένη.

Το γεγονός του Scoppio del Carro έχει τις ρίζες του στην Πρώτη Σταυροφορία , όταν οι Ευρωπαίοι πολιόρκησαν την πόλη της Ιερουσαλήμ σε μια σύγκρουση για να διεκδικήσουν την Παλαιστίνη για τον Χριστιανισμό. Το 1097, ο Pazzino de’ Pazzi , ένας Φλωρεντινός από επιφανή οικογένεια, ήταν κατά παράδοση ο πρώτος άνθρωπος που ανέβηκε στα τείχη της Ιερουσαλήμ. Ως ανταμοιβή για αυτή την πράξη γενναιότητας, ο διοικητής του έδωσε τρεις πυρόλιθους από την Εκκλησία του Παναγίου Τάφου , οι οποίοι στη συνέχεια μεταφέρθηκαν πίσω στην Τοσκάνη. Αυτά φυλάσσονται στην εκκλησία των Αγίων Αποστόλων .

Έγινε η πρακτική να χτυπιέται μια «ιερή φωτιά» από αυτούς τους πυριτόλιθους στο Πάσχα, η οποία στη συνέχεια μεταφερόταν σε όλη την πόλη από ομάδες νεαρών ανδρών που έφεραν δάδες. Με τον καιρό, αυτή η παράδοση εξελίχθηκε σε κάτι παρόμοιο με αυτό που βλέπουμε σήμερα. ένα κάρο που έφερε ένα μεγάλο κερί κυλήθηκε μέσα στην πόλη στον καθεδρικό ναό, από όπου θα διανεμόταν η ιερή φωτιά.

Στα τέλη του 15ου αιώνα, το Scoppio del Carro πήρε τη σημερινή του μορφή.

Δεδομένου ότι η εκδήλωση περιλαμβάνει μια επίδειξη μεγάλου θορύβου και φωτός για να εξασφαλιστεί μια καλή συγκομιδή, οι αγρότες από την ύπαιθρο της Φλωρεντίας εξακολουθούν να παρατηρούν το Scoppio del Carro με ενδιαφέρον για αυτόν τον παραδοσιακό λόγο.

ΗΠΑ – Easter Egg Hunt και Easter Bunny

Το κυνήγι πασχαλινών αυγών είναι δημοφιλές, όπου τα παιδιά ψάχνουν κρυμμένα διακοσμημένα αυγά ή καλάθια γεμάτα γλυκά. Ο Πασχαλινός Λαγός (Easter Bunny) θεωρείται ότι φέρνει τα αυγά, ένα έθιμο με ρίζες στη γερμανική παράδοση.

Το κυνήγι αυγών είναι ένα κυνήγι θησαυρού που παίζεται το Πάσχα κατά το οποίο τα παιδιά αναζητούν κρυμμένα στολισμένα αυγά ή πασχαλινά αυγά . Πραγματικά βραστά αυγά, τα οποία είναι τυπικά βαμμένα ή βαμμένα, τεχνητά αυγά από πλαστικό γεμισμένα με σοκολάτα ή καραμέλες , ή σοκολάτες σε σχήμα αυγού με αλουμινόχαρτο διαφόρων μεγεθών είναι κρυμμένα σε διάφορα σημεία. Όσοι άνθρωποι εγκαταλείπουν τα γλυκά όσο και τη σαρακοστιανή τους θυσία , τα άτομα τα καταναλώνουν αφού απέχουν από αυτά κατά τις προηγούμενες σαράντα ημέρες της Σαρακοστής .

Το παιχνίδι παίζεται συχνά σε εξωτερικούς χώρους, αλλά παίζεται και σε εσωτερικούς χώρους. Τα παιδιά συνήθως μαζεύουν τα αυγά σε ένα καλάθι. Όταν τελειώσει το κυνήγι, μπορούν να δοθούν βραβεία για διάφορα επιτεύγματα, όπως ο μεγαλύτερος αριθμός αυγών που συλλέγονται, για το μεγαλύτερο ή το μικρότερο αυγό, για τα περισσότερα αυγά συγκεκριμένου χρώματος, βραβεία παρηγοριάς ή βραβεία μπαμπού . Τα αληθινά αυγά μπορούν περαιτέρω να χρησιμοποιηθούν σε διαγωνισμούς αυγών . Εάν χρησιμοποιηθούν αυγά γεμάτα με κομφετί που έχουν απομείνει από το Mardi Gras ( κασκαρόνες ), τότε μπορεί να ακολουθήσει αυγομαχία. Τα αυγά τοποθετούνται με διαφορετικό βαθμό απόκρυψης, για να φιλοξενήσουν παιδιά διαφορετικών ηλικιών και επιπέδων ανάπτυξης. Στις λαϊκές παραδόσεις της Νότιας Γερμανίας συνηθιζόταν να προσθέτουν επιπλέον εμπόδια στο παιχνίδι τοποθετώντας τα σε δυσπρόσιτα μέρη ανάμεσα σε τσουκνίδες ή αγκάθια

Ισπανία – Semana Santa (Μεγάλη Εβδομάδα)

Στη Σεβίλλη και σε άλλες πόλεις, διοργανώνονται μεγάλες πομπές με αγάλματα του Χριστού και της Παναγίας, που μεταφέρονται από αδελφότητες. Οι συμμετέχοντες φορούν χαρακτηριστικές κουκούλες και ράσα, δημιουργώντας μια κατανυκτική ατμόσφαιρα.

Γερμανία – Osterbaum (Πασχαλινό δέντρο)

Οι Γερμανοί διακοσμούν δέντρα ή κλαδιά με πολύχρωμα αυγά, δημιουργώντας “Πασχαλινά δέντρα”. Το έθιμο συμβολίζει τη γονιμότητα και την άνοιξη, με ρίζες σε παγανιστικές παραδόσεις.

Πολωνία – Śmigus-Dyngus (Υγρή Δευτέρα)

Τη Δευτέρα του Πάσχα, οι Πολωνοί ρίχνουν νερό ο ένας στον άλλο, ένα έθιμο που συνδέεται με τον καθαρισμό και την ανανέωση. Νεαροί συχνά πειράζουν φίλους ή περαστικούς με κουβάδες ή νεροπίστολα.

Αυστραλία – Bilby αντί για Λαγό

Αντί για τον Πασχαλινό Λαγό, στην Αυστραλία προωθείται ο Πασχαλινός Bilby, ένα μικρό μαρσιποφόρο ζώο, για να ευαισθητοποιηθεί ο κόσμος για την προστασία της τοπικής άγριας ζωής.

Ρωσία – Πασχαλινά ψωμιά (Kulich)

Οι Ρώσοι φτιάχνουν Kulich, ένα ψηλό, γλυκό ψωμί με σταφίδες, που συμβολίζει την Ανάσταση. Μετά τη λειτουργία της Ανάστασης, το μοιράζονται μαζί με το Paskha, ένα γλυκό από τυρί.

Στη Ρωσία και σε πολλές από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης κάθε Πάσχα φτιάχνουν αυτό το γλυκό ψωμί που στην όψη θυμίζει μικρό πανετόνε, καθώς έχει κυλινδρική μορφή, είναι φουσκωτό και περιέχει φρουί γλασέ. Όπως το δικό μας τσουρέκι, το παρασκευάζουν αρκετές ημέρες πριν και το τρώνε μετά την Ανάσταση, όταν τελειώνει η νηστεία. Έχουν μάλιστα κι ένα πολύ ωραίο έθιμο. Οι νοικοκυρές στολίζουν τα κουλίτς που έφτιαξαν με λουλούδια, τα τακτοποιούν όμορφα σε καλάθια και τα παίρνουν μαζί τους στην εκκλησία το βράδυ της Ανάστασης για να τα ευλογήσει ο ιερέας.

Χαρακτηριστικό όλων των επιταφίων είναι ότι στολίζονται με εκατοντάδες πολύχρωμες, άσπρες, κόκκινες και ροζ κορδέλες, που συμβολίζουν την Τίμια Ζώνη της Παναγιάς. Οι κορδέλες θα μοιραστούν στους πιστούς στα «εννιάμερα» της Παναγίας και αυτοί με τη σειρά τους θα τις κρατήσουν στα εικονοστάσια των σπιτιών τους, για να τους φέρουν υγεία και καλοτυχία.

Το χαρακτηριστικό αυτό έθιμο, στην Κέρκυρα, χάνεται στα βάθη των αιώνων και συνεχίζεται από γενιά σε γενιά με τις γυναίκες των εκάστοτε συλλόγων των ενοριών να κάνουν κάθε χρόνο όλο και πιο εντυπωσιακούς τους επιταφίους της Παναγιάς. Τους επιταφίους συνοδεύουν πάντα οι φιλαρμονικές του τόπου και οι χορωδίες του νησιού. Το έθιμο γίνεται σε όλο το νησί και καθηλώνει όλους τους επισκέπτες του.

Ο Δεκαπενταύγουστος, το «Μικρό Πάσχα» του καλοκαιριού, τιμάται σε όλο του το μεγαλείο. Σε κάθε γειτονιά και σε κάθε χωριό βρίσκεται και μία εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγιά. Στην πόλη την τιμητική της έχει η Παναγία της Ελεούσης, στην περιοχή Μαντούκιου, όπου γίνεται η μεγαλύτερη λιτανεία του επιταφίου, καθώς ξεκινά με τη δύση του ηλίου και διαρκεί περισσότερο από τρεις ώρες.

Στην ύπαιθρο οι γυναίκες των συλλόγων τηρούν ακόμη το έθιμο της «ορφανής» μακαρονάδας που θα τη μοιράσουν στους επισκέπτες μετά την περιφορά των επιταφίων της Παναγίας, ενώ στη χώρα της Κέρκυρας θα μοιραστούν στις εκκλησίες νηστίσιμα ψωμάκια με γλυκάνισο, ιδιαίτερη συνταγή που τη συναντάς μόνο στο νησί.

Ανήμερα της γιορτής του Δεκαπενταύγουστου το νησί ντύνεται στα γιορτινά του. Η κερκυραϊκή κουζίνα έχει την τιμητική της. Σε κάθε σπίτι μοσχοβολά το πατσιτσάδο ή παστιτσάδα με χοντρά μακαρόνια και κόκορα, που είναι και το κύριο πιάτο της ημέρας, βασισμένο πάντα σε μία ιδιαίτερη συνταγή που οι Κερκυραίοι κρατούν σαν ιερό μυστικό.

Πολλοί είναι εκείνοι, κυρίως οι τουρίστες, που θα δοκιμάσουν και το ξεροψημένο αρνάκι που συναντάς από καλοψητάδες που βρίσκονται από νωρίς στους δρόμους, στήνοντας αμέτρητες σούβλες.

Στις 11 το πρωί, με την πρώτη Ανάσταση, οι Κερκυραίοι από τα στολισμένα παράθυρα και μπαλκόνια των σπιτιών έριξαν στους δρόμους πήλινα δοχεία, στάμνες, πολλές γεμάτες με νερό, για να «ξορκίσουν το κακό», ενώ οι καμπάνες χτυπούσαν χαρμόσυνα.

Πρόκειται για ένα έθιμο που έρχεται από το βάθος του χρόνου και στηρίζεται στο χωρίο του Ευαγγελίου «..ίνα συντρίψω αυτούς ως σκεύη κεραμέως…».

Όλοι οι πιστοί έσπευσαν, όπως θέλει η παράδοση, να πάρουν ένα κομμάτι από τις σπασμένες στάμνες για γούρι και να το μεταφέρουν στο σπίτι τους.

Αμέσως μετά, οι φιλαρμονικές με χαρούμενα εμβατήρια έδωσαν στους δρόμους της πόλης τον πρώτο αναστάσιμο ρυθμό.

Τα μεσάνυχτα, ο μητροπολίτης Νεκτάριος θα τελέσει την αναστάσιμη ακολουθία στην κεντρική πλατεία της Κέρκυρας και όπως συνηθίζεται κάθε χρόνο, αμέσως μετά με το «Χριστός Ανέστη» η ατμόσφαιρα θα γίνει «εκρηκτική» και φαντασμαγορική από τα πυροτεχνήματα, όπως αναφέρει το kerkirasimera.gr.

«Η αρχή και το τέλος, ως όρια στον κύκλο του χρόνου, στον κύκλο της ζωής αλλά και σε διαδικασίες κοινωνικές και οικονομικές, σημαίνονται με μια σειρά από πίστεις, δοξασίες και εθιμικά δρώμενα. Έτσι και η αρχή του έτους, η Πρωτοχρονιά, στην κορύφωση του Δωδεκαημέρου, διατηρεί την ιδιαίτερη σημασία που είχε παλιότερα, όταν η καλή χρονιά συνδεόταν με την καλή σοδειά και οι ανθρώπινες δραστηριότητες ήταν σε στενή αλληλεπίδραση με τη φύση» εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η εθνολόγος και λαογράφος, προϊσταμένη Συλλογών, Έρευνας και Τεκμηρίωσης Λαϊκής Τέχνης του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, Παναγιώτα Ανδριανοπούλου και συνεχίζει: «Στα προχριστιανικά χρόνια κάθε Σεπτέμβριο (κάτι που έχει διατηρήσει ως τις μέρες μας η εβραϊκή θρησκεία), τώρα πλέον κάθε Ιανουάριο για τους χριστιανικούς πληθυσμούς, η Πρωτοχρονιά είναι ίσως η μέρα που συγκεντρώνει τις περισσότερες ευχές και ιεροπραξίες για ευ-ετηρία και καλοτυχιά: το ρόδι που -παλιότερα λειτουργημένο στην εκκλησία το πρωί της Πρωτοχρονιάς- σπάει ο νοικοκύρης στο κατώφλι του σπιτιού, και ο βολβός που κοσμεί τις εξώπορτες συμβολίζοντας την αναγεννητική δύναμη της γης, τα τυχερά παίγνια και το φλουρί της βασιλόπιτας, τα κάλαντα της παραμονής και το ποδαρικό ανήμερα: όλα καλούν την θεά τύχη σε κάθε σπιτικό», συμπληρώνει.

Παλιότερα, τα κάλαντα λέγονταν το βράδυ της παραμονής και όχι πρωί όπως συνηθίζεται σήμερα. «Από την παραμονή κάλαντα με ευχές για καλοτυχιά ακούγονταν σε κάθε γωνιά της χώρας, αστική, ημι-αστική ή αγροτική. Παλιότερα από ομάδες ενηλίκων αποβραδίς, σταδιακά κυρίως από παιδιά, το πρωί της παραμονής, τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς ακολουθούσαν τους στιχουργικούς κανόνες και τη γλώσσα κάθε περιοχής, πριν επικρατήσει η μορφή των αστικών καλάντων «Αρχιμηνιά κι Αρχιχρονιά», αναφέρει η Π. Ανδριανοπούλου στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων.

Βασική θέση στο εορταστικό τραπέζι από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα έχει η πίτα και το λεγόμενο «μάντεμα». Προσαρμοσμένη στις διατροφικές συνήθειες και τα υλικά κάθε τόπου, η πίτα ένωνε και ενώνει τους συνδαιτημόνες γύρω από το «μάντεμα» της καλοτυχιάς που φέρνει το κρυφό φλουρί. Στη Θεσσαλία και τη Μακεδονία η παραδοσιακή βασιλόπιτα ήταν και είναι αλμυρή. Στο παρελθόν τα «μαντέματα» είχαν σχέση με την επαγγελματική δραστηριότητα της οικογένειας : μαλλί για τους κτηνοτρόφους και σπόρους από όσπρια ή κομματάκια άχυρο, για τους καλλιεργητές. Η βασιλόπιτα όπως έχει επικρατήσει σήμερα ως γλύκισμα, έχει μικρασιατικές καταβολές. Οι γλυκές γεύσεις που αφήνουν τα υλικά της πίτας και των γλυκισμάτων των ημερών, νοηματοδοτούν ένα γλυκό νέο έτος.

Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς σε αρκετά μέρη, όπως στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας, εξακολουθούν να τηρούνται ιδιαίτερα έθιμα. Τα περίφημα Ρογκάτσια αποτελούνται από ομάδες, ντυμένες με φουστανέλες και αρματωμένες με σπαθιά, οι οποίες με τη συνοδεία ζουρνάδων και νταουλιού περιδιαβαίνουν δρόμους, σπίτια και καταστήματα των πόλεων. Μοιράζοντας ευχές για καλοτυχία συγκεντρώνουν φιλέματα για κοινωφελείς σκοπούς. Έτσι, αναβιώνει η αλλοτινή αλληλεγγύη και αλληλοβοήθεια της κοινότητας. Στο χωριό Παπαγιάννη στη Φλώρινα, ανήμερα το πρωί της Πρωτοχρονιάς, κάτοικοι με ζωόμορφες μεταμφιέσεις και κουδούνια τριγυρνούν στους δρόμους του χωριού συνοδεία χάλκινων οργάνων. Υπό κανονικές συνθήκες, καταλήγουν σε μεγάλο χορό στην πλατεία, ξορκίζοντας με αυτόν τον τρόπο τις σκοτεινές δυνάμεις και τις απειλές της σοδειάς. Στην Καστοριά, την Κοζάνη και γενικότερα στη Δυτική και Κεντρική Μακεδονία υπάρχουν παρόμοιας ερμηνείας εθιμικά δρώμενα. Στα Αρκουτσάρια στο χωριό Κλεισούρα, άνδρες φορούν μακεδονομαχικές φορεσιές και ζωόμορφες μάσκες. Στο Επταχώρι, οι Μπουμπαραίοι φέρουν κουδούνια και έχουν μορφές ζώων. Γνωστοί για τη…δράση τους είναι και η ποντιακής καταγωγής Μωμό(γ)εροι.

«Ας κλείσουμε με μια εικόνα από τη Θράκη» επισημαίνει η Π. Ανδριανοπούλου, και καταλήγει: «Ομάδες παιδιών κρατώντας γυμνά κλαδιά αγριοκυδωνιάς, σουρβιάς, στολισμένα με κουρελάκια και καραμελάκια καλωσορίζουν το χρόνο στους δρόμους ευχόμενα :

Σούρβα σούρβα, γιρό κουρμί

γιρό κουρμί, γιρό σταυρί

σαν ασήμι, σαν κρανιά

κι του χρόν’ ούλ’ γιροί,ούλ’ γιροί καλόκαρδοι.

Σούρβα σούρβα για χαρά

γιά σταφίδις, γιά παρά

γιά καρύδις, γιά μπαντέμια

γιά ένα ξυλουκέρατου».

Οι συνήθειες ωστόσο έχουν αλλάξει. Το παραδοσιακό πιάτο των προγόνων μας κατά τη διάρκεια των γιορτών ήταν το χοιρινό με σέλινο και η κοτόσουπα, όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η εθνολόγος-λαογράφος, Παναγιώτα Ανδριανοπούλου: «Τείνουν να λησμονηθούν χάριν των γαστρονομικών προτάσεων από τις τέσσερις γωνιές του πλανήτη. Η δε βασιλόπιτα έπαψε να είναι η ευετηριακή πίτα με αναφορά στον κάθε τόπο, λ.χ. αλμυρή και με συμβολικά σημάδια μέσα της, στη Θεσσαλία. Επικράτησε το γλύκισμα που συνηθιζόταν κυρίως στη Μ. Ασία, ίσως άλλο ένα προικιό της μικρασιατικής προσφυγιάς στην κυρίως Ελλάδα 100 χρόνια πριν».

Η περίοδος των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανείων αποκαλείται στη λαογραφική και εθνολογική ορολογία Δωδεκαήμερο. Τα περισσότερα έθιμα έχουν τις ρίζες τους στις αγροτοποιμενικές κοινωνίες και σχετίζονταν άμεσα με την καλλιέργεια της γης, την ευφορία και την καλοτυχία. «O Δεκέμβριος είναι ο πιο σκοτεινός μήνας του χρόνου, με τις μικρότερες σε χρονική διάρκεια ημέρες του έτους. Παραδοσιακά, το σκοτάδι και το κρύο ταυτίζονται με τον κίνδυνο», αναφέρει στο Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων η κ. Ανδριανοπούλου και συνεχίζει:

«Σημαντικός σταθμός προετοιμασίας είναι τα χοιροσφάγια, κατάλοιπο της εθιμικής εξιλαστήριας σφαγής του χοίρου ως βλαστικού και γονιμικού δαίμονα. Εδώ η λαϊκή πίστη συναντά την οικιακή οικονομία, δεδομένου ότι από τον οικόσιτο χοίρο εξασφαλιζόταν τροφή και λίπος για όλη την οικογένεια τους δύσκολους χειμερινούς μήνες: από το ρύγχος του γουρουνιού που καρφωνόταν στο ανώφλι για να απωθεί τους Καλλικαντζάρους μέχρι το έθιμο της τζουμπρίνκας (ή τσιγαρίδας από χοιρινό λίπος) στην Έδεσσα, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς».

Οι καλικάντζαροι, σύμφωνα με τις δοξασίες με τον ερχομό τους στην επιφάνεια της γης φέρνουν τα πάνω -κάτω με τη δυσμορφία και την κακότητά τους. Με διαφορετικά ονόματα ανά περιοχή-«εντοπίζονται» από τα Τρίκαλα ως την Τρίπολη, από τη Χίο ως την Αράχωβα αλλά και μέχρι την Κύπρο. Στη Φλώρινα, μέχρι και σήμερα, τηρείται το έθιμο της φωτιάς. Το βράδυ της προπαραμονής των Χριστουγέννων στήνονται χοροί γύρω από τη φωτιά η οποία σύμφωνα με την παράδοση, ζεσταίνει και απομακρύνει το κακό με την εξαγνιστική της δύναμη.

«Στη Βόρεια Ελλάδα κρατάνε πολύ καλά τα έθιμα, κυρίως γιατί είναι πιο αγροτοποιμενικοί οι πληθυσμοί» επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η ενθολόγος- λαογράφος και προϊσταμένη Συλλογών, Έρευνας και Τεκμηρίωσης Λαϊκής Τέχνης του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, Π. Ανδριανοπούλου. Από τις παραμονές των Χριστουγέννων μέχρι του Αη Γιάννη και της Αγίας Δομινίκης μετά των Φώτων, στη Σιάτιστα και την Κλεισούρα Κοζάνης, την Αλεξάνδρεια Ημαθίας και μια σειρά από χωριά της Δράμας, οι ζωόμορφες μεταμφιέσεις κατέχουν ξεχωριστή θέση. Συχνότατα με τη συνοδεία κουδουνιών.

Σε όλο τον ελλαδικό χώρο, τα κάλαντα τραγουδιόνταν από ομάδες ενηλίκων και παιδιών, με συνοδεία πνευστών ή κρουστών οργάνων. Το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς ή των Θεοφανείων, πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι με σκοπό το φίλεμα, το κέρασμα, την ευχή και συχνά το πείραγμα λόγω της οικειότητας. Λόγω ώρας οι καλαντιστές κουβαλούσαν εν είδει φαναριού, ομοίωμα καραβιού στο νησιωτικό χώρο, είτε ομοίωμα εκκλησίας στον ηπειρωτικό χώρο. Στη Θράκη για τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς παιδιά έφεραν γυμνά κλαδιά αγριοκυδωνιάς, της λεγόμενης «σουβριάς», στολισμένα με κόκκινα κουρελάκια. Ο στολισμός του δέντρου αποτελεί μεταγενέστερο έθιμο, με γερμανοσκανδιναβικές ρίζες και έφτασε στην Ελλάδα επί Όθωνα.