Σύμφωνα με μια βαρυσήμαντη δημοσίευση στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό The Lancet* (Ιανουάριος 2026), η πτώση των γεννήσεων εξελίσσεται σε ένα καθολικό φαινόμενο με βαθιές ρίζες. Τα κρίσιμα δεδομένα της μελέτης παρουσιάζουν η Θεοδώρα Ψαλτοπούλου (Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος, Ιατρική Σχολή ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα») και η Αλεξάνδρα Σταυροπούλου (Βιολόγος), αναδεικνύοντας τη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται στον παγκόσμιο χάρτη.

Η αριθμητική της συρρίκνωσης: Κάτω από το όριο αναπλήρωσης

Σήμερα, σε περισσότερες από τις μισές χώρες του πλανήτη, ο Συνολικός Δείκτης Γονιμότητας (ο μέσος αριθμός παιδιών που αναμένεται να αποκτήσει μια γυναίκα) έχει διολισθήσει κάτω από το κρίσιμο όριο του 2,1. Το όριο αυτό θεωρείται διεθνώς ως το ελάχιστο προαπαιτούμενο για τη διατήρηση ενός πληθυσμού σταθερού, χωρίς την ανάγκη μεταναστευτικών ροών.

Τα στοιχεία προκαλούν προβληματισμό:

·         Ακραίες μειώσεις: Σε χώρες, όπως η Κίνα, η Νότια Κορέα, η Σιγκαπούρη και η Ουκρανία, ο δείκτης έχει κατρακυλήσει κάτω από τη μονάδα (<1).

·         Δυτικός Κόσμος: Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η γονιμότητα κυμαίνεται πλέον λίγο κάτω από το 1,6, επιβεβαιώνοντας την πτωτική τάση ακόμα και σε ισχυρές οικονομίες.

Κρατικές παρεμβάσεις: Από τα οικονομικά κίνητρα στον καταναγκασμό

Προκειμένου να ανακόψουν αυτή την πορεία, πολλά κράτη επιστρατεύουν μια ευρεία γκάμα πολιτικών, ορισμένες εκ των οποίων εγείρουν ηθικά και κοινωνικά ερωτήματα:

1.      Κίνα: Στοχεύοντας στην άμεση αντιστροφή της τάσης, επέβαλε φόρο 13% στα προφυλακτικά, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει επιδόματα για κάθε παιδί έως τριών ετών.

2.      Νότια Κορέα: Επιστρατεύει απαλλαγές από τη στρατιωτική θητεία και διοργανώνει κρατικά χρηματοδοτούμενα «ραντεβού γνωριμιών».

3.      Ουγγαρία: Εφαρμόζει επιθετικές φορολογικές πολιτικές, όπως η ισόβια απαλλαγή από τον φόρο εισοδήματος για μητέρες με τουλάχιστον δύο παιδιά.

Παρά τις τεράστιες επενδύσεις, τα αποτελέσματα κρίνονται πενιχρά. Η Νότια Κορέα έχει δαπανήσει εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια χωρίς αποτέλεσμα, ενώ ακόμη και οι Σκανδιναβικές χώρες, παρά τα υποδειγματικά συστήματα κοινωνικής πρόνοιας και γονικών αδειών, αδυνατούν να επανέλθουν στο επίπεδο αναπλήρωσης.

Γιατί ο κόσμος κάνει λιγότερα παιδιά; Οι πολυπαραγοντικές αιτίες

Η μείωση της γονιμότητας δεν οφείλεται σε έναν μοναδικό παράγοντα, αλλά σε μια σύγκλιση κοινωνικών, βιολογικών και ψυχολογικών παραμέτρων:

·         Κοινωνική χειραφέτηση: Η πρόσβαση στην αντισύλληψη και η αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στην εκπαίδευση και την εργασία έχουν μεταβάλει τις προτεραιότητες.

·         Βιολογικά εμπόδια: Η καθυστέρηση του γάμου οδηγεί σε τεκνοποίηση σε μεγαλύτερη ηλικία, όπου η γονιμότητα ανδρών και γυναικών είναι φυσιολογικά μειωμένη.

·         Επιβίωση απογόνων: Η εντυπωσιακή πτώση της παιδικής θνησιμότητας σημαίνει ότι οι γονείς δεν χρειάζεται πλέον να κάνουν πολλά παιδιά για να εξασφαλίσουν τη συνέχιση της οικογένειας.

·         Υπαρξιακή ανασφάλεια: Η κλιματική κρίση, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις και η οικονομική αβεβαιότητα δημιουργούν ένα περιβάλλον «φόβου για το μέλλον», το οποίο λειτουργεί αποτρεπτικά για τους νέους ενήλικες.

Οι κίνδυνοι για τη Δημόσια Υγεία και το κράτος πρόνοιας

Η δημογραφική συρρίκνωση απειλεί τα θεμέλια του κράτους πρόνοιας. Η μείωση του εργατικού δυναμικού οδηγεί σε:

·         Συρρίκνωση της φορολογικής βάσης.

·         Υπερβολική πίεση στα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά συστήματα.

·         Αύξηση των δαπανών υγείας λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, η οποία συνοδεύεται από έξαρση χρόνιων και μη μεταδοτικών νοσημάτων.

Ωστόσο, η προσέγγιση του ζητήματος μόνο μέσα από το πρίσμα του «φόβου» είναι επικίνδυνη. Ιστορικά παραδείγματα (όπως η Κίνα ή η Ρουμανία του παρελθόντος) δείχνουν ότι οι πιεστικές πολιτικές γεννήσεων οδηγούν συχνά σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επιπλέον, μέτρα -όπως η τεχνητή ακρίβεια στα μέσα αντισύλληψης- υπονομεύουν τη δημόσια υγεία, αυξάνοντας τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα.

Προς ένα νέο μοντέλο: Υγιής γήρανση και τεχνολογία

Η λύση δε βρίσκεται σε μονοδιάστατες ή καταναγκαστικές πολιτικές, αλλά σε μια στρατηγική αναπροσαρμογή των κοινωνιών:

·         Επένδυση στην Υγιή Γήρανση: Ενίσχυση της γηριατρικής, της πρόληψης και της φυσικής αποκατάστασης.

·         Τεχνολογική Καινοτομία: Αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης και της αυτοματοποίησης για την κάλυψη των κενών στην παραγωγικότητα.

·         Μεταναστευτική Πολιτική: Εξορθολογισμός της μετανάστευσης για την ενίσχυση του εργατικού δυναμικού.

·         Ουσιαστική Στήριξη της Οικογένειας: Διασφάλιση ποιοτικής παιδικής φροντίδας, έμφαση στην ισότητα των φύλων και προστασία των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών.

Σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο δημογραφικό τοπίο, το στοίχημα είναι η δημιουργία κοινωνιών που στηρίζουν την οικογένεια, χωρίς να θυσιάζουν τις ατομικές ελευθερίες και τις κοινωνικές κατακτήσεις δεκαετιών.

Στον δημόσιο διάλογο που διεξάγεται,  κατά  το  τελευταίο  χρονικό  διάστημα, σχετικά με την επικείμενη ψήφιση του νομοσχεδίου από το Κοινοβούλιο για την κεφαλαιοποίηση της επικουρικής κοινωνικής ασφάλισης, υποστηρίζεται από κυβερνητικούς παράγοντες, εμπειρογνώμονες,κ.λ.π. ότι η επικουρική ασφάλιση «γίνεται πιο βιώσιμη».

Tων Σάββα  Γ.  Ρομπόλη, Βασίλειου  Γ.  Μπέτση*

Όμως,  από  την  άποψη  αυτή  είναι  ενδιαφέρον να αποσαφηνισθεί η έννοια  και  το  περιεχόμενο  της βιωσιμότητας ενός ταμείου κοινωνικής ασφάλισης.

Πράγματι,  το  εννοιολογικό  περιεχόμενο  της βιωσιμότητα ενός ταμείου κοινωνικής ασφάλισης περιλαμβάνει την μακροχρόνια οικονομική   βιωσιμότητα και την κοινωνική αποτελεσματικότητα και επάρκεια των παροχών.  

Υπό το πρίσμα αυτού του εννοιολογικού  περιεχομένου,  παραλείπεται  επιμελώς  να  σημειωθεί  ότι  η επικουρική ασφάλιση, σύμφωνα με την αναλογιστική μελέτη του  νόμου 4670/2020, παρουσιάζει μακροχρόνια οικονομική βιωσιμότητα και διατήρηση του  επιπέδου  των παροχών (λαμβάνοντας υπόψη τις δυσμενέστερες δημογραφικές και οικονομικές υποθέσεις εργασίας για την χώρας μας, πληθυσμός 8,6 εκατ. άτομα το 2070 και μέση ετήσια αύξηση του ΑΕΠ 1%),   δεδομένου  ότι  θα  μπορεί  να χρηματοδοτείται ένα μέσο επίπεδο επικουρικής σύνταξης της τάξης των 220 ευρώ τον μήνα, χωρίς να απαιτείται καμία χρηματοδότηση από το κράτος, καθώς  και  καμία  επιβάρυνση  της   δημοσιονομικής  κατάστασης του κράτους και  ειδικότερα  του δημόσιου χρέους  της  χώρας  μας  μέχρι το 2070.

Δάφνη: Επιτέθηκαν να χτυπήσουν τον δράστη στην Ευελπίδων

Αυτό σημαίνει ότι μεταξύ του υπάρχοντος συστήματος και της προτεινόμενης από την κυβέρνηση κεφαλαιοποίησης της επικουρικής κοινωνικής ασφάλισης, το σημερινό σύστημα υπερτερεί, δεδομένου ότι δεν επιβαρύνει καθόλου τα δημοσιονομικά της χώρας και το δημόσιο χρέος, σε αντίθεση με την πρόταση της κυβέρνησης που επιβαρύνει σημαντικάτα δημοσιονομικά της χώρας μας με ένα κόστος μετάβασης/χρέος της τάξης των 78 δις ευρώ.

Ακόμη, κι’εάν δεχτούμε τους ισχυρισμούς της κυβέρνησης ότι το κόστος αυτό είναι μόλις 150 εκατ. ευρώ τον χρόνο και πάλι το σημερινό σύστημα υπερτερεί γιατί δεν δημιουργεί καμία δημοσιονομική επιβάρυνση. Επίσης, με την πρόταση της κυβέρνησης η ελληνική οικονομία, οι φορολογούμενοι και η νέα γενιά αναλαμβάνουν  επιπλέον  ένα πολύ μεγάλο  κίνδυνο  με την πληρωμή του κόστους μετάβασης για ένα πολύ μικρό εκτιμώμενο όφελος της τάξης των 25 ευρώ στην μέση μηνιαία κεφαλαιοποιητική (ατομικός  κουμπαράς) σύνταξη.

Επιπλέον, η εκτιμώμενη αύξηση που παρουσιάζεται αποτελεί μία απλή προσδοκία διότι ενέχει μεγάλη αβεβαιότητα, αφού η χορήγηση  της  εξαρτάται από την πορεία των χρηματαγορών και των  κεφαλαιαγορών.

Σε αντίθεση με το σημερινό σύστημα στο οποίο ένας σημερινός νέος γνωρίζει από σήμερα με μεγάλη βεβαιότητα ότι η μέση μηνιαία  σύνταξη  θα είναι περίπου  220 ευρώ, αφού η   ελληνική  οικονομία είναι απίθανο να έχει ετήσιο  ρυθμό  αύξησης  του  ΑΕΠ   χαμηλότερο  από το 1% για 50 συνεχόμενα έτη. 

Κι’ αυτό  γιατί  την περίοδο 1990-2019 η μέση αύξηση του ΑΕΠ ήταν  1,6%, κάτι που οι εκπρόσωποι  των  δανειστών  αγνόησαν και χρησιμοποίησαν στις μελέτες τους μέση ετήσια αύξηση του ΑΕΠ 1%.

Πιο  συγκεκριμένα,  υποστηρίζεται  ότι  το  σύστημα  επικουρικής  ασφάλισης  με  την  κεφαλαιοποίηση  των  ατομικών  λογαριασμών  θα  γίνει  περισσότερο  βιώσιμο σε  δύο  επίπεδα: α) σε μικροοικονομικό επίπεδο, δεδομένου  ότι παρέχονται αντικίνητρα για ανασφάλιστη εργασία και έτσι ενθαρρύνεται η επίσημη/ασφαλισμένη εργασία.

Όμως, ο ισχυρισμός  αυτός  είναι λανθασμένος,  δεδομένου  ότι και στο σημερινό σύστημα ο ασφαλισμένος έχει ατομικό, αλλά  νοητό λογαριασμό στις βάσεις δεδομένων του e-ΕΦΚΑ.

Έτσι,ένας ασφαλισμένος και με το σημερινό σύστημα και με την  κυβερνητική  πρόταση της κεφαλαιοποίησης (ατομικός  κουμπαράς)  όσο μεγαλύτερο μισθό  και  φανερή εργασία έχει,τόσο μεγαλύτερη σύνταξη θα λάβει.

Επιπλέον, το εργοδοτικό κόστος παραμένει το ίδιο αφού η εισφορά και στην μια και στην άλλη περίπτωση είναι  στο ίδιο επίπεδο, σύμφωνα  με  το  συγκεκριμένο σχέδιο  νόμου  και  β) σε μακροοικονομικό επίπεδο,  σύμφωνα  με  τον  αντίστοιχο  ισχυρισμό, δημιουργείται εθνική αποταμίευση  η  οποία  θα καλύψει το επενδυτικό κενό που υπάρχει στη χώρα μας δίνοντας  έτσι  ώθηση στην ανάπτυξη.

• Όμως, ο ισχυρισμός  αυτός  συνιστά  μία  απλή   προσδοκία, αφού από επιστημονικές έρευνες που έχουν διεξαχθεί διεθνώς δεν έχει αποδειχθεί ότι με το εγχείρημα της μετάβασης από ένα διανεμητικό σύστημα σε ένα κεφαλαιοποιητικό (ατομικός  κουμπαράς) σύστημα αυξάνεται η γενική αποταμίευση, ούτε  έχει  αποδειχθεί  η  ύπαρξη  σύνδεσης με το ΑΕΠ.

Κι΄αυτό  γιατί, όπως  έχει  αποδειχθεί,  ο εργαζόμενος  αποταμιεύοντας με το υποχρεωτικό σύστημα  μειώνει τις  άλλου είδους αποταμιεύσεις  που  πραγματοποιούσε  από μόνος του. Παράλληλα,  αναφορικά με την  ώθηση  του  ΑΕΠ, το χρέος του κόστους μετάβασης, όπως  έχει  αποδειχθεί, δημιουργεί αρνητικές προοπτικές στη   βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους  και  στον  ρυθμό  μεταβολής  του  παραγόμενου  προϊόντος.

Το  ίδιο,  ο  ισχυρισμός  ότι  η  κεφαλαιοποίηση  των  ατομικών  λογαριασμών  θα  αντιμετωπίσει, όπως  στις  ανεπτυγμένες  χώρες  της  Ευρώπης,  το  δημογραφικό  πρόβλημα  της  χώρας  μας  είναι  λανθασμένος,  δεδομένου  ότι  στις  συγκεκριμένες  χώρες, όπως  προκύπτει  εκ  του  αποτελέσματος,  αντιμετώπισαν  το  δημογραφικό τους  πρόβλημα,  είτε  με  την  εφαρμογή   παραμετρικών   αλλαγών  στα υπάρχοντα διανεμητικά συστήματα φέρνοντάς τα σε μακροχρόνια ισορροπία, είτε υιοθέτησαν διανεμητικά συστήματα νοητών λογαριασμών.  

Επίσης, οι ανεπτυγμένες   χώρες της Ευρώπης συμπλήρωσαν αυτές τις αλλαγές με την δημιουργία από το μηδέν κεφαλαιοποιητικών συστημάτων, σε βαθμό που σε  καμία χώρα  δεν επιχειρήθηκε η  μετάβαση   από ένα διανεμητικό σε ένα κεφαλαιοποιητικό σύστημα.

Ο λόγος ήταν η αποφυγή  δημιουργίας  του  μεγάλου  χρέους του κόστους μετάβασης που αναπόφευκτά δημιουργείται σε ένα τέτοιο εγχείρημα.Επιπλέον, ο ισχυρισμός  ότι το σημερινό σύστημα επικουρικής ασφάλισης οδηγεί σε μικρότερες συντάξεις λόγω της ρήτρας μηδενικού ελλείμματος είναι λανθασμένος,  δεδομένου  ότι ο νόμος 4386/2016  κατήργησε την ρήτρα μηδενικού ελλείμματος, την  οποία  διάταξη  της  κατάργησης  διατήρησε και  ο νόμος  4670/2020.

Το  ίδιο,  ο  ισχυρισμός  ότι  η  επικουρική  ασφάλιση  δεν  τίθεται  εκτός  του  θεσμικού  πλαισίου  της  κοινωνικής  ασφάλισης  με  την  μετάβαση  της  στην  κεφαλαιοποίηση  των  ατομικών  λογαριασμών, δεδομένου  ότι  το  νέο  Ταμείο(ΤΕΚΑ) θα  είναι  νομικό  πρόσωπο  δημοσίου  δικαίου,  είναι  λανθασμένος,  αφού  ουσιαστικά  καταστρατηγούνται  βασικές  αρχές  της  κοινωνικής  ασφάλισης, όπως  είναι ηαλληλεγγύη και η ισότητα μεταξύ των ασφαλισμένων.

Παράλληλα, οι εγγυήσεις που αναφέρονται στο  συγκεκριμένο  σχέδιο  νόμου  δεν έχουν μετρηθεί από την αναλογιστική μελέτη,  όπως ρητά αναφέρεται σε αυτή. 

Επιπλέον για λόγους ίσης αντιμετώπισης οι ίδιες εγγυήσεις θα πρέπει να παρέχονται και στους ασφαλισμένους (κάτω των 35 ετών), γεγονός που αυξάνει ακόμα περισσότερο το χρέος του κόστους μετάβασης. Κατά  συνέπεια,  από  την  άποψη  αυτή,  η αναλογιστική μελέτη δεν είναι συμβατή με το  σχέδιο νόμου,  γεγονός  που,  μεταξύ  των  άλλων, οδηγεί  σε  νομικές και συνταγματικές ασυμβατότητες.

Στις  συνθήκες  αυτές,  εκτός  από  τους  προαναφερόμενους  λανθασμένους  ισχυρισμούς,  διερωτάται  κανείς,  σε  μία  Πολιτεία  του  21^ου  αιώνα  που  υποστηρίζει  ότι  οι  ασκούμενες  κοινωνικο-οικονομικές  πολιτικές  ακολουθούν  τον  βηματισμό  και  το  περιεχόμενο  του  ευρωπαϊκού  οικονομικού  και  κοινωνικού  κεκτημένου,  ποια  είναι η  θεσμική,  κοινωνική  και  πολιτική  νομιμοποίηση  του  συγκεκριμένου  σχεδίου  νόμου  όταν  δύο  σημαντικοί  θεσμοί (Εθνική  Αναλογιστική  Αρχή  και  Γενικό  Λογιστήριο  του  Κράτους)  εκφράζουν  τις  σοβαρές  επιφυλάξεις  τους  για τις  συνέπειες  του  υψηλού  κόστους  μετάβασης  στην  δημοσιονομική  σφαίρα της  ελληνικής  οικονομίας  και  ειδικότερα  στην  αύξηση  του  δημόσιου  χρέους  της  χώρας   μας.

*Ομ. Καθηγητή  Παντείου Πανεπιστημίου, Δρ.  Παντείου  Πανεπιστημίου