Το εάν και το πώς παραμένουν σε εκκρεμότητα, σχετικά με το πότε, όμως, οι περισσότεροι φαίνεται να συμφωνούν ότι λυδία λίθος για τυχόν ανακατατάξεις θα αποτελέσουν τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών τον Ιούνιο. Οι μετέχοντες σε αυτές τις συζητήσεις δεν τρέφουν αυταπάτες για ανατροπές, τουναντίον αναγνωρίζουν πως η επώαση ενός νέου τοπίου στην κεντροαριστερά θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το τέλος των πολιτικών εγωϊσμών. Εκείνο, ωστόσο, που κυριαρχεί και λέγεται πλέον φωναχτά είναι ότι καμία εκ των δύο βασικών παραμέτρων της αντιπολίτευσης, ο ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ και το ΠΑΣΟΚ, δεν μπορεί από μόνη της να αντιπαραθεί με τη Ν.Δ ακόμα και στην περίπτωση (που δεν προκύπτει έως σήμερα από τις δημοσκοπήσεις) που αυτή υποστεί σημαντικές απώλειες στην μάχη των ευρωεκλογών. Κι αυτό διότι σε μία τέτοια πιθανότητα αυτό θα προκύψει από έναν συνδυασμό αποχής και πολυδιάσπασης της ψήφου στα μικρότερα κόμματα, κυρίως αυτά που κείνται δεξιότερα του κυβερνώντος κόμματος.

ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ και ΠΑΣΟΚ ελπίζουν και προβλέπουν πως θα κατορθώσουν να εκλέξουν στην καλύτερη περίπτωση 3-4 ευρωβουλευτές (το μέτρο είναι στο 4,8%) χωρίς βεβαίως να είναι δεδομένο ποιό από τα δύο κόμματα θα κατορθώσει τελικά να κόψει το νήμα της δεύτερης θέσης. Το άθροισμα και των δύο, ωστόσο, δεν θα ξεπερνάει κατά πάσα πιθανότητα το ποσοστό της Ν.Δ, η οποία θα διατηρήσει ικανό και ζωτικό πολιτικό χρόνο και την ευχέρεια να “παίξει” με πολιτικές πρωτοβουλίες που θα επιβεβαιώνουν την κυριαρχία της.

Αυτό που δεν μπορούν να κάνουν το καθένα εκ των δύο κομμάτων ίσως μπορούν να το κάνουν -ή έστω να καλλιεργήσουν συνθήκες- και τα δύο μαζί. Στα πηγαδάκια, λοιπόν, αυτό φαίνεται ότι γίνεται κοινή πεποίθηση και οι μετριοπαθείς που κρατούν διαύλους επικοινωνίας (και στα τηλεοπτικά πολιτικά πάνελ αποφεύγουν να στρέφουν τα βέλη ο ένας εναντίον του άλλου) επισημαίνουν ότι “κάτι νέο και ευρύτερο πρέπει να δημιουργηθεί”. Η δεύτερη θέση και τα ποσοστά που θα λάβει καθένα από τα δύο κόμματα στις ευρωεκλογές θα ορίσουν ως φαίνεται και το ποιός θα πιάσει το νήμα να κινήσει διαδικασίες πάνω στο μοντέλο που δοκιμάστηκε και συνεχίζει να δοκιμάζεται στην διεκδίκηση του δήμου της Αθήνας μεταξύ του Χάρη Δούκα και του Κώστα Ζαχαριάδη. Στο ΠΑΣΟΚ, για παράδειγμα, αναγνωρίζουν πως ο πρώην βουλευτής από το “νέο κύμα” που έφερε στην “βιτρίνα” του ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ ο Αλέξη Τσίπρας ήταν ο καταλύτης της μεγάλης και απρόσμενης νίκης κατά του Κώστα Μπακογιάννη. Το γεγονός, δε, ότι Δούκας και Ζαχαριάδης συνεχίζουν, ως φαίνεται, αυτή την συνεργασία και τώρα που ξεκινά η θητεία του πρώτου, υπενθυμίζει σε κάποιους τον χαμένο πολιτικό χρόνο από την εποχή που τα δύο κόμματα δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν σε κοινό υποψήφιο μεταξύ των Παύλου Γερουλάνου και Νάσου Ηλιόπουλου. Ίσως, λένε αρκετοί, εάν κάτι τέτοιο γινόταν η “συγκατοίκηση” να είχε ήδη συμβεί.

Το καλοκαίρι του 2024 είναι, λοιπόν, πιθανό να γίνει πολιτικό εργαστήρι δοκιμών για την συγκρότηση συμμαχιών και σε επίπεδο κορυφής. Φαίνεται, από την άλλη δύσκολο, ανάλογα με τις συνθήκες, να κάνουν ένα βήμα πίσω είτε ο Στέφανος Κασσελάκης, είτε ο Νίκος Ανδρουλάκης. Υπάρχει έντονο φορτίο πολιτικού εγωϊσμού και στους δύο. Μπορεί ξεπεραστεί; Είναι αλήθεια πως ισχυροί παράγοντες του ευρύτερου χώρου το επιθυμούν και το προωθούν. Ο Αλέξης Τσίπρας και ο Γιώργος Παπανδρέου δεν το κρύβουν με τις αρκετά συχνές συναντήσεις τους στο Στρασβούργο (Συμβούλιο της Ευρώπης) αλλά και στην Αθήνα, ενώ και άλλα πρόσωπα παρακολουθούν με ενδιαφέρον τις εξελίξεις.

Υπάρχουν, ωστόσο, άλλα πρόσωπα, κυρίως στον ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ -ο οποίος μοιάζει ενίοτε να ίπταται στα πολιτικά σύννεφα- που κάνουν συχνά ότι περνάει από το χέρι τους να ναρκοθετούν την συνεννόηση, ενώ παρότι ο Στέφανος Κασσελάκης δηλώνει πως επιθυμεί να καταθέσει δικό του σχέδιο με προοπτική διακυβέρνησης μέχρις ώρας κινείται νωθρά με ασπίδα της “ατζέντα ΣΥΡΙΖΑ” της προηγούμενης περιόδου. Ωσάν να μην έχει μεσολαβήσει η διπλή εκλογική συντριβή, η οδυνηρή διάσπαση με την τοξικότητα που την συνόδευσε και την συνοδεύει, και η απαξίωση ακόμα και της δυναμικής που θα δημιουργούσε η εκλογή του νέου αρχηγού. Είναι μάλλον βέβαιο πως κάποια πρόσωπα στην Κουμουνδούρου δεν μπορούν να παρακολουθήσουν μία τέτοια προοπτική. Επίσης δεν αντιλαμβάνονται ότι όσα θα συμβούν το καλοκαίρι του 2024 δεν είναι για όλους, ιδιαίτερα εκείνους και στα δύο τμήματα (σημερινές κοινοβουλευτικές ομάδες) του παλαιού ΣΥΡΙΖΑ που εθίζονται στην τοξικότητα. Η συζήτηση που θα ανοίξει πρέπει να αποσκοπεί στην σύγκλιση και στο γκρέμισμα των τείχων που έστησαν στελέχη και τρολ των social media.

Ο ρόλος του ΠΑΣΟΚ θα είναι σημαντικός, είτε είναι δεύτερος, είτε όχι, στις ευρωεκλογές ( η διαφορά, άλλωστε, μάλλον θα είναι μικρή έως ανεπαίσθητη) και μένει να δει κανείς εάν ο Νίκος Ανδρουλάκης μπορεί να χειραφετηθεί και να “μεγαλώσει” πολιτικά. Σαφώς δεν έχει καμία σχέση με τον αμήχανο αρχηγό πριν τις εθνικές εκλογές, έχει βελτιωθεί και αποκτά εύρος, κι αυτό όμως δεν αρκεί εάν δεν καταστεί σαφές ότι είναι καλύτερο να είναι κανείς μέρος ενός μεγάλου “όλου” από αρχηγός υποσυνόλου.

Προφανώς, δεν μιλά κανείς για συγχωνεύσεις και συνασπισμούς, κάτι τέτοιο δεν ευνοείται από τον εκλογικό νόμο, κάθε χώρος, από την άλλη, πρέπει να διατηρήσει την αυτονομία του. Υπάρχουν, όμως, μοντέλα και τρόποι. Σε κάθε περίπτωση ο δρόμος θα είναι μακρύς και δύσβατος, η δε πολιτική κυριαρχία του Κυριάκου Μητσοτάκη είναι πολύ δύσκολο να αμφισβητηθεί σε ορατό βάθος πολιτικού χρόνου. Στην πολιτική, όμως, υπάρχει και η παράμετρος του τυχαίου, η δε σοβούσα δυσαρέσκεια τμήματος της κοινωνίας χτυπάει προς το παρόν στον τοίχο της απουσίας εναλλακτικής πρότασης και του “Κανένας”.

Σεραφείμ Κοτρώτσος

Όλα αυτά, φυσικά, ενώ τα μεγάλα κοινωνικά θέματα (ακρίβεια, οικονομία, ανεργία κ.ά) παραμένουν ανοιχτά, ακόμα και εντείνονται, και η κυβέρνηση καλείται να βρει λύσεις και να μην επαναπαύεται στην απουσία εναλλακτικής και ανταγωνιστικής πρότασης από την αντιπολίτευση. Το libre ξεχώρισε επτά κρίσιμες μάχες που θα δωθούν εντός του 2024, όχι μόνο από την κυβέρνηση αλλά και από τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Για τον ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ, για παράδειγμα, η νέα χρονιά θα είναι πιθανότατα ο πολιτικός “χωροχρόνος” που είτε θα αναδιοργανωθεί και θα επανεκκινήσει, είτε θα σβήσει πολιτικά κλείνοντας τον ιστορικό κύκλο που άνοιξε πριν περίπου 12 χρόνια ο Αλέξης Τσίπρας με το πρόταγμα της “κυβερνώσας Αριστεράς”. Για όλους υπάρχουν κίνδυνοι και ευκαιρίες και το ορόσημο των ευρωεκλογών θα κρίνει αναμφίβολα τις κατευθύνσεις και τους συσχετισμούς.

Ποιές είναι οι μεγάλες πολιτικές μάχες του 2024 και ποιοί οι πρωταγωνιστές:

1. Τα ιδιωτικά ΑΕΙ: Θα είναι, αναμφίβολα, η πρώτη μεγάλη πολιτική μάχη της νέας χρονιάς, καθώς από τις πρώτες κιόλας μέρες της θα αρχίσει να ξετυλίγεται το κυβερνητικό σχέδιο αλλά και η αντιπαράθεση περί της συνταγματικότητας του, καθώς ήδη εγείρονται αμφιβολίες σχετικά με το κατά πόσο η παράκαμψη του άρθρου 16 μέσω της “ερμηνείας” του άρθρου 28 θα τύχει της αποδοχής του Συμβουλίου της Επικρατείας και των συνταγματολόγων. Για τον υπουργό Παιδείας Κυριάκο Πιερρακάκη πρόκειται για ένα πολιτικό ρίσκο, όχι επειδή δεν υπάρχει κοινοβουλευτική πλειοψηφία που θα στηρίξει το ν/σ που θα κατατεθεί και, όπως έχει προαναγγείλλει ο πρωθυπουργός, θα έρθει προς ψήφιση περί τα τέλη Ιανουαρίου (αρκούν οι ψήφοι των βουλευτών της Ν.Δ, ενώ παραμένει σε εκκρεμότητα η τελική στάση του ΠΑΣΟΚ- ο Νίκος Ανδρουλάκης έχει αφήσει ανοικτό το παράθυρο να συμφωνήσει, αν και δηλώνει πως αναμένει να δει το σύνολο των διατάξεων του σχεδίου), αλλά επειδή το θέμα της συνταγματικότητας είναι μεν “μαχητό”, αλλά δεν είναι σίγουρο πως θα έχει την συναίνεση του ανωτάτου δικαστηρίου. Μεγάλη σημασία θα έχει και η τελική θέση των πανεπιστημιακών, με την Σύνοδο των Πρυτάνεων να εκφράζει κατ’ αρχάς μεγάλες αντιρρήσεις. Γι’ αυτό και ο υπουργός Παιδείας, σε πλήρη συνεννόηση με το Μέγαρο Μαξίμου, επιδιώκει να φέρει στη Βουλή μία ρύθμιση που θα ισορροπεί την πρόθεση της κυβέρνησης για τα μη κρατικά ΑΕΙ με μία δέσμη μέτρων ενίσχυσης του δημόσιου πανεπιστημίου. Πολλά επίσης θα κριθούν και από το εάν θα επιβεβαιωθεί η πραγματική πρόθεση σημαντικών ξένων πανεπιστημίων να δημιουργήσουν παραρτήματα (περί αυτού πρόκειται σε πρώτη, τουλάχιστον, φάση) στην Ελλάδα. Μόνο έτσι μπορεί να αρθούν οι ενστάσεις όλων εκείνων που βλέπουν πίσω από την σπουδή της κυβέρνησης την πρόθεση να δωθεί χώρος σε κολλέγια και ΙΕΚ να ιδρύσουν ΑΕΙ. Πάντως, για την κυβέρνηση το νομοσχέδιο που θα φέρει ο κ. Πιερρακάκης είναι μόνο η αρχή ενός διαδρόμου που θα οδηγήσει στα τέλη του έτους, ή τις αρχές του 2025 στην έναρξη της συζήτησης για την αναθεώρηση του Συντάγματος με στόχο η Βουλή που θα προκύψει από τις επόμενες εκλογές να αναθεωρήσει το εμβληματικό άρθρο 16 και να επιτρέψει την ίδρυση και λειτουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων. Αρκετοί λένε πως αυτή η πρόθεση και εφόσον κερδηθεί από την κυβέρνηση η μάχη του νομοσχεδίου Πιερρακάκη μπορεί να επηρεάσει ακόμα και τον χρόνο που ο Κυριάκος Μητσοτάκης θα οδηγήσει την χώρα σε εθνικές κάλπες.

2. Το συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ: Για το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, το τρίτο δεκαήμερο του Φεβρουαρίου, όταν, δηλαδή, θα διεξαχθεί (εκτός απροόπτου) το συνέδριο που έχει εξαγγείλει ο Στέφανος Κασσελάκης, θα αποδείξει εάν μπορεί να νοηματοδοτήσει την νέα εποχή του μετά την παραίτηση του Αλέξη Τσίπρα ή θα συνεχίσει την διολίσθησή του σε χαμηλά ποσοστά που θα το φέρουν στην τρίτη θέση στις ευρωεκλογές. Πιθανώς, λένε ορισμένοι, ακόμα και σε νέα διάσπαση, καθώς μπορεί ο νέος πρόεδρος να δείχνει ότι ελέγχει τους εσωκομματικούς συσχετισμούς, όμως υπάρχουν πρόσωπα που τηρούν στάση αναμονής. Ο Διονύσης Τεμπονέρας αναδεικνύεται σταδιακά στην ισχυρότερη φωνή της νέας εσωκομματικής αντιπολίτευσης, ενώ θα είναι καθοριστική και η στάση που θα κρατήσει ο Νίκος Παππάς. Ο τελευταίος έχει αφήσει χώρο στον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ, όμως θεωρεί πως η πορεία του κόμματος τελεί υπό την δέσμευση της συμφωνίας που έχει κάνει με τον κ. Κασσελάκη για να τον στηρίξει στον δεύτερο γύρο της εσωκομματικής εκλογής του περασμένου Σεπτεμβρίου. Εφόσον οι δημοσκοπήσεις συνεχίσουν να αποτυπώνουν την αποδόμηση του ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ και δεν σκιαγραφείται η νέα πολιτική ταυτότητα, η μάχη του συνεδρίου θα αποδειχθεί “ζωής και θανάτου” και η πορεία προς τις ευρωεκλογές θα είναι επί ακάνθων και όχι βαϊων. Το δε τελικό εκλογικό αποτέλεσμα θα πυροδοτήσει νέες εξελίξεις, υπό προϋποθέσεις ακόμα και αμφισβήτηση της ηγεσίας Κασσελάκη. Σημαντικός θα είναι και ο ρόλος κορυφαίων μετριοπαθών στελεχών, όπως η Όλγα Γεροβασίλη και ο Σωκράτης Φάμελλος, αλλά και η ομάδα των πασοκογενών και προερχόμενων από την ΔΗΜΑΡ που τηρούν στάση αναμονής.

3. Οι ευρωεκλογές: Οι κάλπες για το Ευρωκοινοβούλιο μπορεί να εκλαμβάνονται για πολλούς ψηφοφόρους ως πεδίο για “χαλαρή ψήφο”, το μήνυμα, όμως, των πρόσφατων αυτοδιοικητικών εκλογών δημιουργεί την αίσθηση πως μπορεί να αποτελέσουν, τελικά, θέατρο ενός πολέμου αμφισβήτησης της κυβέρνησης και άλλων εκδοχών λειτουργίας του πολιτικού συστήματος. Στο Μέγαρο Μαξίμου γίνεται επεξεργασία διαφόρων σεναρίων και φαίνεται πως όλοι συμφωνούν ότι ο πήχης βρίσκεται στο 35%, δικαιολογείται, δηλαδή, λόγω του ύφους της εκλογικής αναμέτρησης (δεν διακυβεύεται η διακυβέρνηση) μία απώλεια μερικών μονάδων από το 41% του Ιουνίου του 2023. Εάν, όμως, το ποσοστό της Ν.Δ είναι μικρότερο, πολύ δε περισσότερο εάν είναι λίγο πάνω από το 30%, το σήμα κινδύνου θα είναι ηχηρό, ακόμα και εάν η διαφορά από το δεύτερο κόμμα θα είναι μεγάλη και η πολιτική κυριαρχία του πρωθυπουργού φαινομενικά αδιατάρακτη.

Σημαντική παράμετρος είναι εάν θα παρατηρηθεί ενίσχυση των κομμάτων δεξιότερα της Ν.Δ (στις τελευταίες μετρήσεις η “Ελληνική Λύση” συγκεντρώνει αρκετά υψηλότερα ποσοστά από τις εθνικές εκλογές), κάτι που σε συνδυασμό με την ευρωπαϊκή τάση “τύπου Βίλντερς” μπορεί να θέσει επί τάπητος ζήτημα πολιτικής ταυτότητας του κυβερνώντος κόμματος. Η διαφωνία του Αντώνη Σαμαρά και αρκετών βουλευτών για την επιμονή του κ. Μητσοτάκη υπέρ του λεγόμενου μεταρρυθμιστικού κέντρου δεν διαλανθάνει της προσοχής του Μεγάρου Μαξίμου και το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών ίσως επηρεάσει τις εξελίξεις. Αντιθέτως, εάν οι απώλειες της Ν.Δ είναι ελάχιστες, αυτό θα σημάνει την ενίσχυση της ηγεμονίας Μητσοτάκη και ορισμένα εκκρεμή ζητήματα θα τρέξουν γρηγορότερα.

4. Ο γάμος των ομόφυλων ζευγαριών: Η σχετική δέσμευση του πρωθυπουργού παραμένει ισχυρή, αναζητείται, απλώς, ο κατάλληλος χρόνος για να υλοποιηθεί αλλά και εάν το σχετικό νομοσχέδιο θα είναι πλήρες, ήτοι θα περιλαμβάνει και την τεκνοθεσία. Η κεντρική γραμμή έως τώρα, όπως εκφράστηκε αρχικά από την Ντόρα Μπακογιάννη και επιβεβαιώθηκε από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο, αναφέρεται στα “δικαιώματα των παιδιών”. Υπουργοί, όπως η Σοφία Ζαχαράκη (που μπορεί να είναι εκείνη που θα στηρίξει το νομοσχέδιο), η Δόμνα Μιχαηλίδου, αλλά και πρόσωπα-έκπληξη, όπως ο Άδωνις Γεωργιάδης, τάσσονται υπέρ μιας τέτοιας ρύθμισης. Από την άλλη, όμως, στο Μέγαρο Μαξίμου προσπαθούν να προβλέψουν το πολιτικό κόστος που μπορεί να έχει κάτι τέτοιο, όχι τόσο με την σκληρή δεξιά πτέρυγα του κόμματος (Σαμαράς, Βορίδης, κ.ά), όσο με την “δεξιά του Κυρίου”. Ο μεν Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος μπορεί να εξέφρασε σχετικά μετριοπαθώς την διαφωνία του, η Ιερά Σύνοδος, ωστόσο, και πανίσχυροι μητροπολίτες, όπως οι Πειραιώς Σεραφείμ, Μεσσηνίας Χρυσόσοστομος κ.ά, διαδηλώνουν από άμβωνος κατά του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών και της τεκνοθεσίας. Στο εκλογικό ακροατήριο της Ν.Δ το ποσοστό εκείνων που διαφωνούν είναι πολύ υψηλό, κάτι που κάνει ακόμα δυσκολότερα τα πράγματα, αν και κοινοβουλευτικά και με το “τρικ” της ψήφου κατά συνείδησης είναι βέβαιο πως θα ελεγχθεί έως ένα βαθμό ο πολιτικός αντίκτυπος, βοηθούσης και της αντιπολίτευσης (ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ, Νέα Αριστερά, ΚΚΕ, Πλεύση Ελευθερίας) που θα στηρίξει ένα τέτοιο νομοσχέδιο. Πολλά θα εξαρτηθούν τελικά από το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών και τους συσχετισμούς που θα διαμορφώσει. Για τον Κυριάκο Μητσοτάκη, ωστόσο, θα ειναι μία εμβληματική μάχη που θα αφορά το κεντρώο προφίλ του και την ευρωπαϊκή καλή μαρτυρία, κάτι που μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμο στο μέλλον.

5. Το δύσκολο καλοκαίρι της κεντροαριστεράς: Εφόσον, το ΠΑΣΟΚ κατοχυρώσει στην ευρωκάλπη την δεύτερη θέση και ο ΣΥΡΙΖΑ ΠΣ παραμείνει τρίτος, αισθητά μακριά από το 17,8% του Ιουνίου του 2023, πολλά θα αλλάξουν. Ο Νίκος Ανδρουλάκης δείχνει να αντιλαμβάνεται πως η αναμέτρηση (6-9 Ιουνίου 2024) για το Ευρωκοινοβούλιο μπορεί να αποδειχθεί το δικό του “παράθυρο ευκαιρίας”. Όχι τόσο επειδή αναμένεται το ΠΑΣΟΚ να συγκεντρώσει ποσοστό που θα το βάλει σε τροχιά διεκδίκησης της εξουσίας στις επόμενες εθνικές κάλπες, όσο διότι μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να δρομολογήσει εξελίξεις για την διαμόρφωση συμμαχιών, ακόμα και συνεργασιών, για ένα μέτωπο απέναντι στη Ν.Δ. Στην κεντροαριστερά είναι σαφές πως κανένα κόμμα μόνο του δεν μπορεί να αμφισβητήσει την πρωτοκαθεδρία του Κυριάκου Μητσοτάκη, και το πιθανότερο την επανεκλογή του για μία τρίτη κυβερνητική θητεία (κάτι που θα αποτελούσε μεταπολιτευτικό ρεκόρ αδιαλλειπτης – και ο Ανδρέας Παπανδρέου σχημάτισε τρείς κυβερνήσεις αλλά με εμβόλιμη την τριετία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη). Ως εκ τούτου θα προκύψει επιτακτικά το θέμα των συνεργασιών και κορυφαίες προσωπικότητες εκτός κεντρικής σκηνής (Αλέξης Τσίπρας, Γιώργος Παπανδρέου κ.ά) μπορεί να παίξουν ρόλο προς μία τέτοια κατεύθυνση. Παραμένει αμφίβολο εάν ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ θα παραμερίσει το πολιτικό του “εγώ” σε μία τέτοια περίπτωση, ωστόσο υπάρχουν και εξωπολιτικοί παράγοντες που μπορεί να δώσουν την “ευχή” τους με στόχο την αποκατάσταση μιας κάποιας πολιτικής ισορροπίας.

6. Τα ελληνοτουρκικά: Μεγάλο ζητούμενο θα είναι η εξέλιξη του ελληνοτουρκικού διαλόγου που έχει ήδη ξεκινήσει. Με εξασφαλισμένα (λαμβάνοντας, βεβαίως, πάντοτε υπόψη την παράμετρο της όποιας αλλαγής στρατηγικής από τον Ταγίπ Ερντογάν εάν δεν κερδίζει κάποια απ΄ όσα ζητάει από την Δύση και δη τις ΗΠΑ) τα ήρεμα νερά στο Αιγαίο, ο Κυριάκος Μητσοτάκης καλείται να διερευνήσει τις ουσιαστικές δυνατότητες αναβάθμισης του πολιτικού διαλόγου αλλά και τις αντοχές του εγχώριου πολιτικού συστήματος για κάτι τέτοιο. Αφενός εκείνες στο ίδιο του το κόμμα (Σαμαράς, Καραμανλής), αλλά και κατά πόσο κάτι τέτοιο θα ενισχύσει την εθνικιστική υπερδεξιά και την ακροδεξιά. Από την άνοιξη θα αρχίσουν να διαφαίνονται οι συνθήκες μιας περαιτέρω ελληνοτουρκικής προσέγγισης, ωστόσο εάν τα πράγματα προχωρήσουν αυτό θα φανεί μετά τις ευρωεκλογές. Είναι βέβαιο πως ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναζητά σημαντικές πολιτικές στιγμές που θα προσδώσουν υστεροφημία στην πολιτική κυριαρχία που έχει εμπεδώσει και τα ελληνοτουρκικά θα μπορούσαν να είναι μία από αυτές- ίσως η σημαντικότερη εφόσον δεν διαρραγεί το εθνικό μέτωπο.

7. Η Προεδρία της Δημοκρατίας: Στι δεύτερο εξάμηνο της χρονιάς και με διαμορφωμένο το πολιτικό περιβάλλον μετά τις ευρωεκλογές, ο Κυριάκος Μητσοτάκης θα αρχίσει διακριτικά να αναζητά το πρόσωπο για την Προεδρία της Δημοκρατίας, καθώς στις αρχές του 2025 ολοκληρώνεται η θητεία της Κατερίνας Σακελαροπούλου. Στο τραπέζι θα αρχίσουν να πέφτουν ονόματα και οι φιλοδοξίες ορισμένων θα προβάλλουν μέσω δημοσιευμάτων και δημοσίων παρεμβάσεων για μεγάλα θέματα. Για τους γνωρίζοντες, η παράμετρος των ελληνοτουρκικών θα παίξει έμμεσα ρόλο στην εκλογή νέου Προέδρου της Δημοκρατίας, καθώς δεν θα μπορούσε, για παράδειγμα, να είναι ένα πρόσωπο που να αντιστρατεύεται τις κυβερνητικές επιλογές ή να δρα συγκρουσιακά. Ως εκ τούτου, παρά τα εκπορευόμενα από κάποιες πλευρές, ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν θα μπορούσε να αποκτήσει ένοικο στο προεδρικό μέγαρο, απέναντι από το Μέγαρο Μαξίμου, ένα πρόσωπο όπως ο Αντώνης Σαμαράς, με διακριτές και διαμετρικά αντίθετες απόψεις. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος θα μπορούσε υπό προϋποθέσεις να είναι ένα τέτοιο πρόσωπο, αν και δεν πρέπει να θεωρείται καθόλου απίθανο (κάποιοι το θεωρούν πολύ πιθανό) να προτείνει ο πρωθυπουργός μια δεύτερη θητεία στην κ. Σακελαροπούλου. Χωρίς να αποκλείεται και άλλο πρόσωπο- έκπληξη με περισσότερο “εθνικά”, “συναινετικά”, και πολύ λιγότερο πολιτικά χαρακτηριστικά.

Του Κώστα Υφαντή, Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Δ/ντης του ΙΔΙΣ, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Πέρα από τους βομβαρδισμούς και τις δολοφονίες αθώων, στα πολεμικά θέατρα πολίτες και ηγεσίες είναι υποχρεωμένες να συνεχίσουν να προσπαθούν να ευθυγραμμίσουν τα συμφέροντά τους με τους μονομάχους στις αρένες από την Ουκρανία, στη Μέση Ανατολή, στην Νότια αλλά και την Ανατολική Σινική Θάλασσα. Η γεωπολιτική θα συνεχίσει να απαιτεί υφιστάμενες θέσεις να εξελίσσονται ακόμη πιο ανελαστικές, ακόμη περισσότερο «μηδενικού αθροίσματος». Ιδεολογικές συγκρούσεις θα αποτυπωθούν ακόμη πιο καθαρά στον ΟΗΕ. Ορυκτά καύσιμα, τεχνολογία, εμπόριο και πολιτισμός θα συνεχίσουν να αποτελούν όπλα και να εργαλειοποιειούνται.

Αλλά ακόμη και αν η πόλωση δεν είναι τόσο μεγάλη και η αποκλιμάκωση ξεκινήσει σύντομα, αυτό δεν σημαίνει ότι θα επιστρέψουμε σε συνθήκες κανονικότητας και βαθύτερης κατανόησης της συνθήκης της βίας. Η βία έχει νομιμοποιηθεί και απονοηματοδοτηθεί ως τελευταία καταφυγή. Θα χρειαστούμε νέες ιδέες και ηγεσίες με διαφορετικές φιλοδοξίες. Αυτό, παρά το μπαράζ εκλογικών αναμετρήσεων στον κόσμο, δεν αναμένεται να συμβεί το 2024. Μια καθόλου απίθανη επανεκλογή Τραμπ δεν θα βοηθήσει και ούτε η ενίσχυση των άκρων στην Ευρώπη θα διευκολύνει.

Τα συμφέροντα των παραδοσιακά μεγάλων παικτών όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ρωσία αλλά και αναδυόμενων δυνάμεων όπως η Ινδία, η Ινδονησία, η Τουρκία δεν διαμορφώνονται ερήμην των εσωτερικών αναγκών και συσχετισμών. Πολυμερείς θεσμοί, τυπικοί και λιγότερο τυπικοί, όπως ο ΟΗΕ, οι G21 ή οι BRICS αποτελούν και θα συνεχίσουν να αποτελούν πλατφόρμες σκληρής διαπραγμάτευσης για πόλεμο και ειρήνη, για το περιβάλλον, την βιωσιμότητα, την τεχνολογία, την ενέργεια, τις αγορές, τις επενδύσεις. Ο ανταγωνισμός για τον έλεγχο και την προστασία γεωγραφικά εντοπισμένων πόρων, όπως τα ορυκτά καύσιμα και οι σπάνιες γαίες από την μία, και άϋλων αγαθών όπως τα δεδομένα και οι τεχνολογικές πρωτοπορίες από την άλλη θα ενταθεί επίσης το 2024.

Οι γεωπολιτικές τροχιές θα συνεχίσουν να είναι προνόμιο των δύο μεγάλων, ΗΠΑ και Κίνας. Οι ΗΠΑ με την ανυπέρβλητη οικονομική, στρατιωτική και στρατηγική τους δύναμη διαμορφώνουν το στρατηγικό τοπίο και στον πραγματικό και στο ψηφιακό κόσμο. Οι σύμμαχοί τους συσπειρώνονται πιο εύκολα γύρω από, παρά αντιδρούν στην αμερικανική ηγεσία χωρίς να παραβλέπονται οι δομικές αδυναμίες στο εσωτερικό της αμερικανικής δημοκρατίας.

• Η Κίνα αντιδρά θέτοντας περιορισμούς στην εξαγωγή κρίσιμων μετάλλων όπως το γάλλιο, απαραίτητο για την παραγωγή ημιαγωγών, ενώ οι απειλές κατά της Ταϊβάν αν οδηγήσουν σε στρατιωτική εμπλοκή θα μπορούσαν να πλήξουν θανάσιμα τον τομέα των μικροτσίπ.

Η γεωπολιτική πόλωση έχει μέσα της τον σπόρο της γεωπολιτικής αποσύνδεσης. Και αυτό είναι το πιο επικίνδυνο γιατί θα επηρεάσει την παγκόσμια επιχειρηματικότητα. Ο περιορισμός της εξάρτησης από την Κίνα σημαίνει αλλαγή παραδείγματος με συνέπειες που είναι δύσκολα διαχειρίσιμες. Δεν είναι εύκολο να ακυρωθούν τεράστιες επενδύσεις, και να προσαρμοστούν παγκόσμιες αγορές που έχουν σχηματιστεί με άλλες προτιμήσεις. Όμως είναι πολύ πιθανόν να συμβούν. Επιχειρήσεις όπως η Apple αποχωρεί από την Κίνα και εισέρχεται στην Ινδία και το Βιετνάμ. Ίσως είναι ένα σημάδι του πως θα διαμορφωθεί η νέα παγκόσμια οικονομία.

Της Ειρήνης Ακριβή Νταή, Υποψ. Διδάκτωρ Οικονομικών Επιστημών ΕΚΠΑ, Συντονίστρια Κύκλου Κοινωνικών Αναλύσεων Ινστιτούτου ΕΝΑ 

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ότι οι οικονομικές ανισότητες στην Ελλάδα τείνουν να γίνουν ένα φυσικό φαινόμενο, γεγονός που τεκμηριώνεται από τους σχετικούς δείκτες. Σύμφωνα με τα πολύ πρόσφατα δεδομένα της Eurostat, ο ευρέως χρησιμοποιούμενος δείκτης άνισης κατανομής εισοδήματος (συντελεστής Gini[1]) μετά την ιστορικά χαμηλότερη τιμή το 2019 (31,0, έναντι 34,2 το 2015), σημείωσε αύξηση 1,4 ποσοστιαίων μονάδων το 2021 (32,4) ανατρέποντας τη θετική πορεία που είχε διαγράψει η χώρα μας. Έκτοτε, ο συντελεστής Gini στην Ελλάδα συνεχίζει να κινείται σε ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο (31,4) με σημαντική απόκλιση από τον μέσο όρο των χωρών της Ε.Ε. (29,6).

Ομοίως, το ίδιο ισχύει και για τον δεύτερο πιο διαδεδομένο δείκτη ανισότητας, S80/S20, που ορίζεται ως ο λόγος του εισοδηματικού μεριδίου για το πλουσιότερο 20% του πληθυσμού προς το αντίστοιχο μερίδιο για το φτωχότερο 20%. Ο δείκτης αυτός, αφότου μειώθηκε από 6,5 το 2014 σε 5,1 το 2019, στη συνέχεια ακολούθησε ανοδική πορεία για να φτάσει στο 5,8 το 2021 και 5,3 το 2022. Αυτό σημαίνει ότι το μερίδιο του εισοδήματος του πλουσιότερου 20% του πληθυσμού είναι 5,3 φορές μεγαλύτερο από το μερίδιο του εισοδήματος του φτωχότερου 20% του πληθυσμού. Κατά συνέπεια, τα υψηλότερα κλιμάκια της κατανομής του διαθέσιμου εισοδήματος των ελληνικών νοικοκυριών, ενίσχυσαν τα δύο τελευταία έτη σημαντικά το εισοδηματικό τους μερίδιο έναντι των μεσαίων και χαμηλών κλιμακίων.

• Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της Eurostat, τα εισοδήματα σε πραγματικούς όρους υποχωρούν (μείωση 2% στα πραγματικά εισοδήματα των ελληνικών νοικοκυριών το 2022) τη στιγμή που το κόστος των αναγκών αυξάνεται, γεγονός που δεν οφείλεται στο καθεστώς ευμάρειας, οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής ευημερίας αλλά στις συνεχείς αυξήσεις των τιμών βασικών αγαθών και υπηρεσιών, γεγονός που καθιστά την ακρίβεια το μείζον ζήτημα των ελληνικών νοικοκυριών.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία (ΕΛΣΤΑΤ, Δελτίο Τύπου «Δείκτης Τιμών Καταναλωτή: Νοέμβριος 2022) ο πληθωρισμός αυξήθηκε κατά 3% σε ετήσια βάση (περίοδος Νοέμβριος 2022- 2023) με τις σημαντικότερες αυξήσεις να σημειώνονται στα τρόφιμα (9%, με πιο σημαντικές στο ψωμί και τα δημητριακά, στα κρέατα, στα ψάρια, στα γαλακτοκομικά και τα αυγά, στα έλαια και τα λίπη, στα φρούτα και τα λαχανικά και στη ζάχαρη), στις δαπάνες ένδυσης και υπόδησης (6,4%) και στις δαπάνες υγείας (5,5%, με πιο σημαντικές στα φαρμακευτικά προϊόντα, στις ιατρικές-οδοντιατρικές και παραϊατρικές υπηρεσίες και στη νοσοκομειακή περίθαλψη).

Επιπλέον, σύμφωνα με την Έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών (ΕΛΣΤΑΤ, 2023) οι μεγαλύτερες δαπάνες των νοικοκυριών σημειώθηκαν σε είδη διατροφής και φαρμακευτικά προϊόντα. Τα ελληνικά νοικοκυριά που δεν ιδιοκατοικούν ξοδεύουν για τις ανάγκες στέγασης το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος τους μεταξύ των χωρών της Ε.Ε., περίπου 37%. Το πρόβλημα είναι ακόμα πιο έντονο για τα ευάλωτα, τα φτωχά και τα μεσαία νοικοκυριά, καθώς αυτά καταναλώνουν το μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους -αν όχι ολόκληρο- σε είδη πρώτης ανάγκης και ενέργειας. Το μερίδιο της μέσης δαπάνης για είδη διατροφής και μη οινοπνευματώδη ποτά και στέγαση των νοικοκυριών του φτωχότερου 20% του πληθυσμού ανέρχεται στο 58,1% των δαπανών των νοικοκυριών, ενώ το αντίστοιχο μερίδιο του πλουσιότερου 20% του πληθυσμού ανέρχεται στο 25,6%. Επιπλέον, η συντριπτική πλειοψηφία των φτωχών νοικοκυριών (83,9%) και το 34,2% των μη φτωχών δηλώνει οικονομική δυσκολία να καλύψει έκτακτες, αλλά αναγκαίες δαπάνες ύψους, περίπου, 410 ευρώ, ενώ σχεδόν το ίδιο ποσοστό νοικοκυριών (73% και 28,4% αντίστοιχα) αναφέρει μεγάλη δυσκολία στην αντιμετώπιση των συνήθων αναγκών του με το συνολικό μηνιαίο ή εβδομαδιαίο εισόδημά του.

• Η συνεχής άνοδος των τιμών σε είδη πρώτης ανάγκης και ενέργειας, που εκτοξεύουν τον πληθωρισμό από μόνες τους θέτουν σε κίνδυνο την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή, ιδιαίτερα καθώς διαπιστώνεται ότι οι ανατιμήσεις αυτές δρουν σε βάρος των οικονομικά ασθενέστερων πληθυσμιακών ομάδων με το χάσμα υλικής και κοινωνικής αποστέρησης να αυξάνεται μεταξύ των πληθυσμιακών ομάδων.

Άρα, καθώς οι ανατιμήσεις συνεχίζονται τα τελευταία τρίμηνα και προβλέπεται περαιτέρω κλιμάκωση του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή το 2024 και τα πραγματικά εισοδήματα μειώνονται, η αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών στην Ελλάδα συρρικνώνεται. Η αγοραστική δύναμη των μισθών μειώνεται τη στιγμή που οι ανισότητες αυξάνονται.

Σύμφωνα με τη Eurostat, το διαθέσιμο εισόδημα στην Ελλάδα είναι πολύ χαμηλότερο σε σχέση με τον μέσο όρο των χωρών της Ε.Ε., καθώς κυμαίνεται στα 9.520 ευρώ και στα 10.841 εκφρασμένο σε όρους αγοραστικής δύναμης (PPS) και πρόκειται για το πέμπτο χαμηλότερο στην Ε.Ε. μετά τη Βουλγαρία, τη Σλοβακία, τη Ρουμανία και την Ουγγαρία. Το ίδιο συμβαίνει και με την αποταμίευση του μέσου νοικοκυριού στην Ελλάδα η οποία είναι αρνητική και κυμαίνεται σε -4%, του διαθέσιμου εισοδήματός του εμφανίζοντας μεγάλη απόκλιση από τον μέσο όρο των χωρών της Ε.Ε. (12,7%). Αυτό σημαίνει ότι τα νοικοκυριά ξοδεύουν περισσότερο από το ακαθάριστο διαθέσιμο εισόδημά τους και συνεπώς είτε χρησιμοποιούν συσσωρευμένες αποταμιεύσεις από προηγούμενες περιόδους είτε δανείζονται για να χρηματοδοτήσουν τις δαπάνες τους.

• Διαπιστώνεται, έτσι, μία αναντιστοιχία μεταξύ οικονομικής μεγέθυνσης και κοινωνικής ευημερίας καθώς, παρά την αύξηση του ΑΕΠ (αύξηση 5,6% για το 2022), η αγοραστική δύναμη του πληθυσμού της χώρας μειώνεται, ενώ παράλληλα αυξάνονται τόσο ο κίνδυνος φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού (26,3%) όσο και οι ανισότητες (31,4%). Η ύπαρξη εισοδηματικών ανισοτήτων μέσα στην κοινωνία αποτελεί τροχοπέδη για την ανάπτυξη.

Καταλήγουμε, λοιπόν, ότι αν και οι κίνδυνοι για την ανάπτυξη της χώρας έχουν περιοριστεί εν μέρει λόγω της σταθερής επίδοσης της οικονομίας το 2023 και της πτωτικής πορείας των τιμών ενέργειας, εντούτοις παραμένουν σημαντικοί αν δεν αντιμετωπιστούν οι έντονες πληθωριστικές πιέσεις, κυρίως στα τρόφιμα, οι αλλαγές στις κλιματικές συνθήκες και οι κίνδυνοι του δημογραφικού ζητήματος. Αν δε ληφθούν υπόψη η χαμηλή αύξηση των μισθών σε σύγκριση με τις άλλες χώρες της Ε.Ε. και η μεγάλη απώλεια αγοραστικής δύναμης διαπιστώνεται ότι πρωταρχικός στόχος για τη χώρα μας θα πρέπει να είναι η διατήρηση της κοινωνικής συνοχής.

• Η στήριξη των πραγματικών εισοδημάτων είναι ζωτικής σημασίας για τη βιώσιμη και δίκαιη ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς, που συνεχίζει να έχει τόσο πολύ ανάγκη η ελληνική κοινωνία. Συνεπώς, στόχος είναι η ανάπτυξη να ακολουθείται από την ενίσχυση των πραγματικών εισοδημάτων και της αγοραστικής δύναμης των νοικοκυριών, την άμβλυνση των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων, τη μείωση του κινδύνου φτώχειας, την ενίσχυση της ευημερίας των πολιτών, τη μείωση του ιδιωτικού και δημόσιου χρέους, τη μείωση της εργασιακής ανασφάλειας και αβεβαιότητας.

Έτσι, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι οι ρυθμοί ανάπτυξης που θέλουμε και επιδιώκουμε για το επόμενο έτος δεν αρκεί μόνο να είναι υψηλοί, αλλά θα πρέπει ταυτόχρονα να περιορίζουν τις ήδη αυξημένες οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες και να διασφαλίζουν την ισόρροπη ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή.

[1] Μία απλή ερμηνεία για την τιμή 32,4 του συντελεστή Gini έχει ως εξής: αν επιλέξουμε 2 τυχαία άτομα του πληθυσμού, αναμένουμε ότι το εισόδημά τους θα διαφέρει κατά 32,4% του μέσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος.

Του Γιώργου Ατσαλάκη, Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Ανάλυσης Δεδομένων και Πρόβλεψης

Οι δυνητικές εφαρμογές της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης στις επιχειρήσεις είναι εκτεταμένες και ποικίλες. Χρησιμοποιείται για εργασίες όπως η κωδικοποίηση, ο σχεδιασμός προϊόντων, η δημιουργία περιεχομένου μάρκετινγκ, ο εξορθολογισμός των λειτουργιών, η ανάλυση νομικών εγγράφων και η βελτίωση της εξυπηρέτησης πελατών μέσω chatbots. Αυτή η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει ανεξάρτητα ή σε συνδυασμό με την ανθρώπινη εποπτεία. Ωστόσο, η εφαρμογή της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι χωρίς προκλήσεις. Μια έρευνα της McKinsey αποκάλυψε ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό (21%) των εταιρειών που χρησιμοποιούν ΤΝ έχουν θεσπίσει πολιτικές για τη χρήση της γενετικής ΤΝ από τους εργαζόμενους. Η έρευνα υπογραμμίζει την ανακρίβεια ως πρωταρχικό μέλημα, με μόνο το 32% των εταιρειών να την αντιμετωπίζουν, ποσοστό μικρότερο από εκείνο που μετριάζει τους κινδύνους στον κυβερνοχώρο. Αυτό δείχνει ένα κενό στην αντιμετώπιση των κινδύνων που συνδέονται με τη γενετική τεχνητή νοημοσύνη.

Ο αντίκτυπος της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας είναι σημαντικός. Σύμφωνα με την McKinsey, χωρίς γενετική τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση αναμένεται να αναλάβει περίπου το 21,5% των ωρών εργασίας στην οικονομία των ΗΠΑ έως το 2030. Με τη συμπερίληψη της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης, αυτή η πρόβλεψη εκτοξεύεται στο 29,5%.

Αυτή η αύξηση υποδηλώνει ότι η αυτοματοποίηση, ενισχυμένη από τη γενετική τεχνητή νοημοσύνη, θα επηρεάσει ένα ευρύτερο φάσμα εργασιακών δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που απαιτούν εμπειρογνωμοσύνη, αλληλεπίδραση με ανθρώπους και δημιουργικότητα. Είναι ενδιαφέρον ότι οι εταιρείες που έχουν υψηλές επιδόσεις ΤΝ, όπου σημαντικό μέρος των κερδών τους το 2022 οφειλόταν στην ΤΝ, χρησιμοποιούν ήδη τη γενετική ΤΝ πιο εκτεταμένα σε διάφορες επιχειρηματικές λειτουργίες. Αυτές οι εταιρείες επενδύουν επίσης περισσότερο στην τεχνητή νοημοσύνη, τη χρησιμοποιούν ευρύτερα σε ολόκληρο τον οργανισμό και είναι πιο πιθανό να έχουν υιοθετήσει την τεχνητή νοημοσύνη σε τέσσερις ή περισσότερες επιχειρηματικές λειτουργίες. Αυτό δείχνει μια τάση όπου οι εταιρείες που υπερέχουν στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης οδηγούν στην υιοθέτηση και εφαρμογή της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης.

• Ο μετασχηματισμός στην αγορά εργασίας λόγω της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης δεν αφορά αποκλειστικά τη μείωση των θέσεων εργασίας. Πρόκειται επίσης για τη μετατόπιση των τύπων εργασίας και των απαιτήσεων.

Ενώ ορισμένες θέσεις εργασίας μπορεί να μειωθούν ή να μετασχηματιστούν, αναδύονται νέες ευκαιρίες, ειδικά σε τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη. Για παράδειγμα, ο κλάδος της υγειονομικής περίθαλψης αναμένεται να δει σημαντική αύξηση των θέσεων εργασίας, με εκατομμύρια νέους ρόλους να αναμένονται. Αυτή η μετατόπιση δείχνει ότι, ενώ ορισμένες παραδοσιακές θέσεις εργασίας ενδέχεται να μειωθούν, θα υπάρξει αύξηση της ζήτησης για θέσεις εργασίας σε άλλους τομείς, αντανακλώντας τον εξελισσόμενο χαρακτήρα της οικονομίας και την επίδραση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης σε αυτήν. Ενώ παρουσιάζουν νέες ευκαιρίες και αποτελεσματικότητα, δημιουργούν επίσης προκλήσεις και ανάγκη προσαρμογής όσον αφορά την πολιτική, τη διαχείριση κινδύνων και τις δεξιότητες του εργατικού δυναμικού. Καθώς η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη συνεχίζει να εξελίσσεται, ο αντίκτυπός της σε διάφορους τομείς και στη φύση της εργασίας πιθανότατα θα γίνει ακόμη πιο έντονος.

Το επενδυτικό τοπίο στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) για το 2024 διαμορφώνετε σε ένα δυναμικό πολύπλευρο πλαίσιο. Η μετάβαση από το εννοιολογικό στάδιο της τεχνητής νοημοσύνης στην εμπορευματοποίησή της είναι έτοιμη να ανοίξει πολλές ευκαιρίες για τους όλους. Η εστίαση είναι πιθανό να μετατοπιστεί προς την υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης από τις επιχειρήσεις, την επιτάχυνση της πληροφορικής και τα υλικά αιχμής. Αυτή η μετατόπιση υποδηλώνει ότι οι επενδύσεις στην αλυσίδα αξίας της τεχνητής νοημοσύνης, συμπεριλαμβανομένων των εταιρειών ημιαγωγών και των προγραμματιστών τεχνολογίας τεχνητής νοημοσύνης, θα μπορούσαν να είναι ιδιαίτερα στρατηγικές με πιθανές ευκαιρίες ανάπτυξης σε αυτούς τους τομείς για το επόμενο έτος και μετά. Το 2023 ήταν μια κρίσιμη χρονιά για την τεχνητή νοημοσύνη, με σημαντική προσοχή από τα οικονομικά και τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης. Εταιρείες όπως η Nvidia και η Microsoft έχουν επωφεληθεί σημαντικά, δεδομένης της αποτελεσματικής δημιουργίας εσόδων από τις τεχνολογίες ΤΝ.

• Ο ρόλος της Nvidia στην προμήθεια τσιπ για την ανάπτυξη ΤΝ και η συνεργασία της Microsoft με την OpenAI ήταν ιδιαίτερα αξιοσημείωτοι. Καθώς προχωράμε στο 2024, η εστίαση μπορεί να μετατοπιστεί σε άλλες εταιρείες, που κυμαίνονται από μεγάλους παίκτες όπως η Alphabet, η Meta και η Amazon έως διάφορες νεοσύστατες επιχειρήσεις και εταιρείες ανάπτυξης που αναπτύσσουν πλατφόρμες και προϊόντα χρησιμοποιώντας γενετική τεχνητή νοημοσύνη.

Ο χρηματοπιστωτικός κλάδος υφίσταται σημαντικό μετασχηματισμό με την ενσωμάτωση τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης. Οι πληροφορίες που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη φέρνουν επανάσταση σε διαδικασίες όπως η διαχείριση κινδύνων και η εξυπηρέτηση πελατών σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Κατά συνέπεια, οι εταιρείες χρηματοοικονομικής τεχνολογίας και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που αγκαλιάζουν την τεχνητή νοημοσύνη θα διατηρήσουν  το ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα. Οι τομείς της αεροπορίας και της υγειονομικής περίθαλψης είναι επίσης ώριμοι για βελτιώσεις που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη, με τις καλύτερες προοπτικές σε εταιρείες που υιοθετούν την τεχνητή νοημοσύνη για βελτιστοποίηση και εξυπηρέτηση πελατών στην αεροπορία και σε διαγνωστικά εργαλεία και τεχνολογίες που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη στην υγειονομική περίθαλψη. Όσον αφορά τις ευρύτερες τάσεις της αγοράς, οι αυξημένες δαπάνες υψηλής τεχνολογίας, οι οποίες έφτασαν σε ρεκόρ το 3ο τρίμηνο του ’23, δείχνουν ότι βρισκόμαστε ακόμα στα αρχικά στάδια της ανάπτυξης που βασίζεται στην παραγωγικότητα και οδηγείται από την καινοτομία της τεχνητής νοημοσύνης.

• Συμπερασματικά, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη μεταβαίνει από μια αναδυόμενη έννοια στην ευρεία ανάπτυξη, θα εμφανιστούν πέρα από τους προφανείς ηγέτες της τεχνητής νοημοσύνης και άλλες εταιρείες σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας της τεχνητής νοημοσύνης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δραστηριοποιούνται στην ανάπτυξη ημιαγωγών και λογισμικού.

Οι περισσότερες από τις μέχρι σήμερα καινοτομίες αύξαναν την μυϊκή μας δύναμη.  Πλέον η νέες τεχνολογίες και κυρίως η ΤΝ θα αυξάνει την πνευματική μας ικανότητα δίνοντάς μας  πρόσβαση  σε αστείρευτη γνώση για τα πάντα.

Στο μέλλον, κάθε παιδί θα μπορεί να συμβουλεύεται έναν δάσκαλο τεχνητής νοημοσύνης, που θα χαρακτηρίζεται από απέραντη υπομονή και κατανόηση, γνώση και χρησιμότητα. Αυτός ο εκπαιδευτής τεχνητής νοημοσύνης θα είναι μια συνεχής παρουσία σε κάθε βήμα της ανάπτυξης ενός παιδιού, βοηθώντας στη μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων του μέσω μιας μηχανικής υποστήριξης. Αλλά και κάθε άτομο, θα επωφεληθεί από έναν βοηθό τεχνητής νοημοσύνης, ο οποίος θα λειτουργεί ως προπονητής, μέντορας, εκπαιδευτικός, σύμβουλος ενσωματώνοντας απεριόριστη υπομονή, συμπόνια, ενημερωμένη καθοδήγηση και χρησιμότητα.

• Επιπλέον, κάθε επιστήμονας θα συνεργαστεί με έναν βοηθό, συνεργάτη και συνάδελφο ΤΝ, διευρύνοντας σημαντικά το εύρος της επιστημονικής έρευνας και των επιτευγμάτων. Αυτή η επέκταση θα περιλαμβάνει επίσης καλλιτέχνες, συγγραφείς μηχανικούς, επιχειρηματίες, γιατρούς, φροντιστές κλπ, καθένας από τους οποίους θα έχει ένα αντίστοιχο βοηθό ΤΝ στον επαγγελματικό του κόσμο.

Μια τέτοια εξέλιξη αναμένεται να επιταχύνει δραματικά την παραγωγικότητα σε ολόκληρη την οικονομία, οδηγώντας σε οικονομική ανάπτυξη, δημιουργία νέων βιομηχανιών, ευκαιρίες απασχόλησης και αυξήσεις μισθών, εγκαινιάζοντας μια νέα εποχή αυξημένης υλικής ευημερίας παγκοσμίως. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις, μαζί με τις νέες τεχνολογίες και τις ιατρικές εξελίξεις, αναμένεται να επεκταθούν δραματικά καθώς η τεχνητή νοημοσύνη βοηθά στην περαιτέρω αποκρυπτογράφηση και αξιοποίηση των νόμων της φύσης προς όφελός μας. Έτσι θα ξανά εμφανιστεί η εποχή της αφθονίας όπου φθηνά αγαθά και υπηρεσίες θα είναι ολοένα και περισσότερο προσβάσιμα σε περισσότερα κόσμο.

Του Ιωάννη Χατζηθεοδοσίου, Προέδρου Ε.Ε.Α και Επίτιμου Διδάκτορα ΠΑ.ΠΕΙ.

Η τελευταία μεγάλη έρευνα της Opinion Poll για λογαριασμό του Επαγγελματικού Επιμελητηρίου Αθηνών, έδειξε ότι πάνω από 9 στους 10 συμμετέχοντες δήλωσαν ότι τους απασχολεί το ζήτημα της ακρίβειας. Εξαιτίας της μειωμένης αγοραστικής τους δύναμη και των ανελαστικών εξόδων τους, οι πολίτες αναγκάζονται να περιορίζουν την κατανάλωση σε μια σειρά από τομείς. 

Την ίδια ώρα, οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις βλέπουν καθημερινά να μειώνεται ο τζίρος τους και να αυξάνονται τα κόστη τους. Σύμφωνα με την Έρευνα Οικονομικού Κλίματος της ΓΣΒΕΕ, σχεδόν 1 στις 2 μικρές και πολύ μικρές επιχειρήσεις δηλώνουν ότι έχουν μηδενικά ρευστά διαθέσιμα, η διαθέσιμα που επαρκούν το πολύ για ένα μήνα.

• Παραμένει, επίσης, υψηλό το ποσοστό των επιχειρήσεων με καθυστερημένες και ληξιπρόθεσμες υποχρεώσεις. Το κόστος λειτουργίας των επιχειρήσεων συνέχισε να αυξάνεται, εξαιτίας των ανατιμήσεων στην ενέργεια, στις πρώτες ύλες και εμπορεύματα, στα καύσιμα οχημάτων, στον εξοπλισμό. Περισσότερες από 4 στις 10 μικρές και πολύ μικρές επιχειρήσεις χρειάστηκε να αυξήσουν τις τιμές τους, προκειμένου να αντεπεξέλθουν.

Το 2024 ξεκινά με θετικές προβλέψεις για την πορεία της ελληνικής οικονομίας, καθώς ο ρυθμός ανάπτυξης εκτιμάται ότι θα είναι για μια ακόμη χρονιά υψηλότερος σε σύγκριση με το μέσο  όρο της ευρωζώνης. Ωστόσο, τα μεγάλα προβλήματα που απασχολούν τα νοικοκυριά και τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα, δεν έχουν υποχωρήσει.

Ενώ η κατάσταση των τιμών βελτιώνεται σε επίπεδο ευρωζώνης, στην Ελλάδα η ακρίβεια παραμένει σε υψηλά επίπεδα, ιδιαίτερα στον τομέα των τροφίμων, χωρίς ορατή αποκλιμάκωση. Από την πλευρά της βιομηχανίας αναμένονται νέες ανατιμήσεις το 2024, ενώ σύμφωνα με προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, θα επιμείνει τουλάχιστον μέχρι το 2025. Επίσης, από την 1/1/2024 επανέρχεται η ρήτρα αναπροσαρμογής στα τιμολόγια του ηλεκτρικού ρεύματος, χωρίς πλέον να υπάρχει το δίχτυ κρατικής στήριξης προς τους καταναλωτές. Αυτό θα σημάνει πρόσθετη επιβάρυνση για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, αλλά και ενδεχόμενη περαιτέρω μείωση της κατανάλωσης, εξαιτίας της συρρίκνωσης του διαθέσιμου εισοδήματος των πολιτών.

• Για να μπορέσει να μείνει όρθια η ελληνική κοινωνία και ανοιχτές οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, θα πρέπει να εξεταστεί ένα νέο μείγμα πολιτικής. Τα δημοσιονομικά περιθώρια παρέμβασης είναι περιορισμένα, εξαιτίας της επαναφοράς των κανόνων στην ευρωζώνη και της υποχρέωσης, ειδικότερα, της Ελλάδας να επιτύχει υψηλό πρωτογενές πλεόνασμα το 2024. Ωστόσο, χωρίς δραστικές παρεμβάσεις για την ανακούφιση των νοικοκυριών και των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, οι πιέσεις στην πραγματική οικονομία θα ενταθούν.

Η κυβέρνηση χρειάζεται να αναζητήσει νέους τρόπους συγκράτησης των τιμών, επανεξετάζοντας στο πλαίσιο αυτό τη μείωση των έμμεσων φόρων. Το Επαγγελματικό Επιμελητήριο Αθηνών έχει καταθέσει συγκεκριμένες προτάσεις για μείωση του ΦΠΑ σε βασικά αγαθά και του ΕΦΚ στα καύσιμα. Θα πρέπει, επίσης, να υπάρξει εντατικοποίηση των ελέγχων στους προμηθευτές ηλεκτρικής ενέργειας, ώστε να μην υπάρξει κανένα περιθώριο για πιθανή προσπάθεια κερδοσκοπίας.

• Είναι, επίσης, απαραίτητο να δοθούν αποτελεσματικότερες λύσεις στο πρόβλημα του ιδιωτικού χρέους, ενώ επείγουσα ανάγκη παραμένει η ενίσχυση της ρευστότητας κυρίως των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, το 85% των οποίων παραμένει αποκλεισμένο από τον τραπεζικό δανεισμό. Οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και του ΕΣΠΑ μπορούν να έχουν ουσιαστικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια, ωστόσο o μέχρι τώρα σχεδιασμός φαίνεται να μην λαμβάνει υπόψη τα δεδομένα της μικρής επιχειρηματικότητας.

Χρειάζεται δραστική αναμόρφωση των προγραμμάτων του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και του ΕΣΠΑ, ώστε να μπορέσουν περισσότερες ενδιαφερόμενες μικρές επιχειρήσεις να αποκτήσουν πρόσβαση σε ενισχύσεις και σε ευνοϊκή δανειοδότηση, για να μπορέσουν να χρηματοδοτήσουν νέες επενδύσεις. Το 2024 η βιωσιμότητα και η πραγματική ενδυνάμωση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων πρέπει να βρεθεί στο επίκεντρο της προσπάθειας για ανάπτυξη και πραγματική σύγκλιση των εισοδημάτων.

Του Κώστα Μελά, καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας

Οι σύγχρονες πλανητικές εξελίξεις θα μπορούσαν επομένως, να ενταχθούν εντός ενός πλαισίου υπό την ονομασία «θερμή ειρήνη». Πρόκειται για μια περίοδο όξυνσης των γεωπολιτικών και γεωοικονομικών  ανταγωνισμών μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων αλλά η μεγάλη  οικονομική αλληλεξάρτηση, που ενυπάρχει στην παγκόσμια οικονομία λειτουργεί ακόμη αποτρεπτικά στην περαιτέρω όξυνση και στο πέρασμα ενός νέου ψυχρού πολέμου.

• Όμως ο βασικότερος παράγοντας είναι ότι η Κίνα δεν αισθάνεται ακόμη έτοιμη για να αντιπαρατεθεί μετωπικά με τις ΗΠΑ, και μέχρι να συμβεί αυτό μεθοδικά και υπομονετικά αποφεύγει τις γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και επικεντρώνεται στην οικονομική της εξάπλωση στον πλανήτη.

Οι κίνδυνοι για την ανάπτυξη στην παγκόσμια και την ευρωπαϊκή οικονομία παραμένουν σοβαροί. Η δεκαετία της  στασιμότητας μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση χαρακτηρίστηκε από χαμηλή ανάπτυξη της συνολικής ζήτησης, μεγάλες ιδιωτικές και δημόσιες αποταμιεύσεις και χαμηλά ποσοστά επενδύσεων.

Η αργή ανάπτυξη οδήγησε σε χαμηλά επιτόκια προσαρμοσμένα στον πληθωρισμό, ενώ τα σχεδόν μηδενικά ή ακόμη και αρνητικά επιτόκια της νομισματικής πολιτικής, σε συνδυασμό με ποσοτική και πιστωτική χαλάρωση, διατήρησαν τα ονομαστικά και τα πραγματικά επιτόκια πολύ χαμηλά – και συχνά αρνητικά – τόσο στο βραχυπρόθεσμο όσο και στο μακροπρόθεσμο τέλος του την καμπύλη απόδοσης. Αλλά αυτό το περιβάλλον του «εύκολου» χρήματος  αποτελεί παρελθόν αφήνοντας συγχρόνως πολλά προβλήματα μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν οι υψηλοί και αυξανόμενοι δείκτες ιδιωτικού και δημόσιου χρέους, που έφτασαν το 330% του ΑΕΠ παγκοσμίως το 2022 (420% στις προηγμένες οικονομίες και πάνω από 300% στην Κίνα), σηματοδοτούν μια δραματική μετατόπιση από την περίοδο πριν από το 2021, όταν οι άλλοι δείκτες ήταν υψηλοί αλλά αυτοί της εξυπηρέτησης χρέους ήταν χαμηλοί.

Το περιβάλλον του «εύκολου» χρήματος  αποτελεί παρελθόν αφήνοντας συγχρόνως πολλά προβλήματα

Η όξυνση της γεωπολιτικής αβεβαιότητας πρωταρχικά στη Μέση Ανατολή και την Ουκρανία, αλλά και σε άλλες περιοχές του Πλανήτη (Ταϊβάν, Αφρική)  η αυξημένη μεταβλητότητα στις διεθνείς τιμές των εμπορευμάτων και η περαιτέρω κάμψη του διεθνούς εμπορίου θα ενισχύσουν το δίπτυχο χαμηλότερης μεγέθυνσης και υψηλού πληθωρισμού, επιτείνοντας τον κίνδυνο για ενίσχυση των πληθωριστικών προσδοκιών και διατήρηση των βασικών επιτοκίων σε υψηλότερα επίπεδα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΔΝΤ (Οκτώβριος 2023), o όγκος του διεθνούς εμπορίου αγαθών και υπηρεσιών θα αυξηθεί μόλις κατά 0,9% το 2023 από 5,1% το 2022, ενώ το 2024 προβλέπεται ότι θα ενισχυθεί κατά 3,5%. Ωστόσο, η πιθανότητα γενικευμένης πολεμικής σύρραξης στη Μέση Ανατολή καθώς και τυχόν εντονότερη της αναμενόμενης επιβράδυνση της οικονομίας της Κίνας αποτελούν κρίσιμους καθοδικούς κινδύνους για το διεθνές εμπόριο. Υψηλή ήταν η συμβολή της  ισχυρής ανατίμησης του δολαρίου ΗΠΑ κατά το προηγούμενο έτος συνέβαλε στην περαιτέρω εξασθένηση των διεθνών εμπορικών ροών.

•  Η επιβράδυνση της οικονομίας της Κίνας αποκτά περισσότερο διαρθρωτικά χαρακτηριστικά και το ενδεχόμενο επιδείνωσης της κρίσης στην εκεί αγορά ακινήτων εγκυμονεί κινδύνους για την παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα. Η περαιτέρω χειροτέρευση των διεθνών χρηματοπιστωτικών συνθηκών θα έχει αντίκτυπο στην παγκόσμια ζήτηση, τα δημόσια οικονομικά και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα.

Το αυξημένο κόστος εξυπηρέτησης του δημοσίου χρέους προφανώς συνδέεται με  την άσκηση περιοριστικής δημοσιονομικής πολιτικής, κάτι που προφανώς λειτουργεί ενάντια στη μεγέθυνση του ΑΕΠ.

Επίσης σε γεωπολιτικό επίπεδο οι επερχόμενες προεδρικές εκλογές στις  ΗΠΑ το Νοέμβριο του 2024 κατέχουν την πρώτη θέση στο παγκόσμιο ενδιαφέρον, τόσο για τις εξελίξεις στο διεθνές πεδίο, αλλά και στο εσωτερικό μέτωπο όπου εμφανώς διακρίνονται έντονα σημάδια διάσπασης της κοινωνίας σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα σε πληθώρα ζητημάτων.

2.Μεγέθυνση, πληθωρισμός, επιτόκια, δημόσιο και ιδιωτικό χρέος : το 2024 θα είναι ένα ακόμη έτος δύσκολο και με υψηλή αβεβαιότητα και έντονα προβλήματα που η ύπαρξή τους θα πρέπει να αναζητηθεί εκτός από τις ενδογενείς οικονομικές αιτίες  και σε οξυμένες αντίστοιχες γεωπολιτικές.

Βασικά μακροοικονομικά μεγέθη της παγκόσμιας οικονομίας

Ο ρυθμός αύξησης του παγκόσμιου ΑΕΠ εκτιμάται από το ΔΝΤ (Οκτώβριος 2023) ότι θα επιβραδυνθεί από 3,5% το 2022 σε 3,0% το 2023 και 2,9% το 2024, εν μέσω σημαντικών αποκλίσεων στις εξελίξεις μεταξύ μεγάλων οικονομιών. Ο ρυθμός μεγέθυνσης των προηγμένων οικονομιών εκτιμάται ότι θα έχει φθίνουσα πορεία και το 2024, έναντι των δύο προηγουμένων ετών όπως δείχνουν τα στοιχεία του Πίνακα 1. Τη μεγαλύτερη μείωση παρουσιάζουν οι χώρες της ζώνης του Ευρώ και το ΗΒ. Σύμφωνα με το βασικό σενάριο των εμπειρογνωμόνων του Ευρωσυστήματος (Δεκέμβριος 2023), το ΑΕΠ εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά 0,6% το 2023, έναντι 3,4% το 2022, κυρίως λόγω της χειροτέρευσης των χρηματοπιστωτικών συνθηκών και της χαμηλής εμπιστοσύνης των καταναλωτών. Για το 2024 προβλέπεται ότι το ΑΕΠ θα ανακάμψει μερικώς και θα αυξηθεί κατά 0,8%, αντανακλώντας την ενίσχυση των πραγματικών εισοδημάτων, λόγω της αναμενομένης πτώσης του πληθωρισμού και της αύξησης των μισθών, και τη σταδιακή ανάκαμψη της εξωτερικής ζήτησης. Αντίθετα, η προηγούμενη αυστηροποίηση της νομισματικής πολιτικής και η άρση των δημοσιονομικών μέτρων στήριξης θα περιορίσουν την αναπτυξιακή δυναμική. Ενώ αντιθέτως η πορεία των ΗΠΑ είναι σαφώς υψηλότερη και πιο σταθερή αυξάνοντας το χάσμα από τις χώρες τις ευρωζώνης.

Στις αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες ,ως σύνολο, ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ αναμένεται να εξασθενήσει οριακά στο 4,0% το 2023, αλλά παρατηρούνται σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ τους, με την οικονομία της Κίνας και τις αναδυόμενες οικονομίες της Ευρώπης να επιταχύνονται το 2023, ενώ εκείνες της Ινδίας, της Λατινικής Αμερικής και της Μέσης Ανατολής να επιβραδύνονται. Ωστόσο στην Κίνα οι χαμηλές επενδύσεις, η συνεχιζόμενη κρίση στην αγορά ακινήτων και το υποτονικό διεθνές εμπόριο συντείνουν σε εκ νέου επιβράδυνση στο 4,7% το 2024.

Ο πληθωρισμός σε παγκόσμιο επίπεδο βρίσκεται σε καθοδική πορεία (εκτός της Ιαπωνίας όπου βρίσκεται σε ανοδική πορεία, ενώ στην Κίνα μειώνεται τα δύο τελευταία έτη), μετά τα υψηλά επίπεδα των δύο προηγουμένων χωρών και εκτιμάται ότι θα κινηθεί, για το 2024 στο 5,8%. Η υποχώρηση του γενικού πληθωρισμού, η οποία αποδείχθηκε βραδύτερη των προσδοκιών, οφείλεται στην αποκλιμάκωση των τιμών της ενέργειας και σε μικρότερο βαθμό των τροφίμων. Επίσης στη μείωση του υπέρμετρου  περιθωρίου κέρδους των επιχειρήσεων το 2023 κάτι που προφανώς συνδέεται με τη μείωση της ζήτησης των προϊόντων τους. Η δίκαιη προσπάθεια των εργαζομένων να ανακτήσουν τις απώλειες της αγοραστικής τους δύναμης εκτιμάται ότι θα συμβάλλουν στη διατήρηση των πληθωριστικών πιέσεων και επομένως, υποστηρίζεται , ότι  αυτές θα πρέπει να περιορισθούν. Όμως η κυρίαρχη αυτή άποψη όχι μόνο είναι μεροληπτική και κοινωνικά άδικη, αλλά και οικονομικά αναποτελεσματική. Στην τελική τιμή των προϊόντων συμβάλλουν εκτός από το κόστος της εργασίας και το περιθώριο κέρδους το οποίο την περίοδο των τελευταίων τριών ετών έχει υπερακοντιστεί.  

Πυρήνας του παγκόσμιου πληθωρισμού

Πιθανότατα η άνοδος των επιτοκίων θα τερματιστεί το 2024 με δεδομένο την αποκλιμάκωση των πληθωριστικών πιέσεων, ceteris paribus, με τις υπόλοιπες μακροοικονομικές εξελίξεις. Μάλιστα εκτιμάται ότι μπορεί να αρχίσει και η σταδιακή μείωσή τους έως και 50 μονάδες βάσης αρχίζοντας από το β’ τρίμηνο του 2024. Πάντως και το 2024 προβλέπεται ότι θα είναι έτος υψηλών επιτοκίων με δυσμενείς επιπτώσεις  στη μεγέθυνση της οικονομίας και διατήρηση του υψηλού κόστους εξυπηρέτησης του δημοσίου και ιδιωτικού χρέους. Ειδικά το κόστος δανεισμού για τις αναδυόμενες αγορές και τις αναπτυσσόμενες οικονομίες παραμένει υψηλό αυξάνοντας τον κίνδυνο δυσχέρειας του χρέους.

Του Κων/νου Καρτάλη, Καθηγητής ΕΚΠΑ και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την Κλιματική Αλλαγή

Στο διεθνές περιβάλλον, για να έχει νόημα η απόφαση των Η.Ε. στο Ντουμπάι προϋποθέτει την αυστηροποίηση των Εθνικών Σχεδίων Μείωσης των εκπομπών καθώς και των μακροχρόνιων δεσμεύσεων των χωρών που ανήκουν στο γκρούπ των 20 μεγαλύτερων και ταχύτερων οικονομιών (G20) για ισοδύναμα μηδενικές (net zero) εκπομπές. Σημειώνεται ότι σε πρόσφατη αξιολόγηση (Νοέμβριος 2023) των Εθνικών Σχεδίων Μείωσης των εκπομπών διαπιστώθηκε σημαντική υστέρηση ως προς την επίτευξη των χρονικών και ποσοτικών στόχων τους, γεγονός που αν συνεχισθεί θα οδηγήσει σε αύξηση της θερμοκρασίας κατά 3 βαθμούς Κελσίου εντός του τρέχοντος αιώνα.

• Προϋποθέτει επίσης τη μείωση των κρατικών επιδοτήσεων στα ορυκτά καύσιμα, μέτρο για το οποίο ήδη καταγράφονται χαμηλές προσδοκίες, καθώς μια σειρά από χώρες έχουν ήδη ανακοινώσει την ενίσχυση νέων εξορύξεων, ακόμα δε και χώρες που έχουν δεσμευθεί για κλιματική ουδετερότητα το 2050 (ΗΠΑ, Μεγάλη Βρετανία, Νορβηγία, Νέα Ζηλανδία, κ.α.). 

Σημαίνει τέλος τη διαμόρφωση των συνθηκών για τον τριπλασιασμό των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, το σημαντικότερο σημείο της απόφασης στο Ντουμπάι, μέτρο που έχει ως προϋποθέσεις την ταχύτερη μετάβαση σε συστήματα αποθήκευσης (μπαταρίες), την επέκταση των διασυνδεδεμένων δικτύων ενέργειας και τη δημιουργία υπεράκτιων αιολικών πάρκων. Διαμορφώνεται με άλλα λόγια μία δυναμική που είναι ιδιαίτερα συμφέρουσα για την Ελλάδα (καθαρή και φθηνή ενέργεια και σταδιακή διασφάλιση της ενεργειακής αυτονομίας), ιδίως αν συγκριθεί με τα αβέβαια επενδυτικά σχέδια εξόρυξης υδρογονανθράκων στις ελληνικές θάλασσες.    

• Στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η συζήτηση αφορά την επιτάχυνση των μέτρων για τη σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων, ώστε να τηρηθεί η πολιτική δέσμευση για την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας το 2050. Πρόσφατα στοιχεία επισημαίνουν την ανάγκη τετραπλασιασμού της έντασης των μέτρων ώστε να είναι εφικτή η τήρηση της πολιτικής δέσμευσης.

Παράλληλα η συζήτηση αφορά κρίσιμα ζητήματα, όπως αν θα δρομολογηθεί φόρος στον άνθρακα ώστε να επιταχυνθεί η μετάβαση στην καθαρή ενέργεια, αν θα αυστηροποιηθεί η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) ώστε να μειωθούν οι εκπομπές αερίων θερμοκηπίου από τη γεωργία και την κτηνοτροφία, πως θα επιτευχθεί η μείωση των εκπομπών από τη ναυτιλία και αν θα δοθεί η απαιτούμενη πολιτική προτεραιότητα – και η αναγκαία χρηματοδότηση – για την κατάρτιση σχεδίων προσαρμογής στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.  

Στον αντίποδα των δύσκολων στοιχημάτων που περιγράφονται παραπάνω, ακούγονται εκτιμήσεις για τη θετική επίδραση που θα έχουν τα «homeland economics» δηλαδή η επαναφορά παραγωγικών επενδύσεων εντός των Κρατών (βλ. τα προγράμματα πράσινης μετάβασης των ΗΠΑ, της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας, κ.α.).  Ομως σε μία διαφορετική ανάγνωση, ο προστατευτισμός που δημιουργούν τα προγράμματα αυτά, περισσότερο βλάπτουν την προσπάθεια για τη μείωση των εκπομπών καθώς περιορίζουν συνέργειες και ενισχύουν τον ανταγωνισμό ιδιαίτερα σε ότι αφορά στην εξεύρεση των πρώτων υλών.

• Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι η μετάβαση προς την κλιματική ουδετερότητα είναι μία εύκολη διαδρομή, ούτε ότι μπορεί να υλοποιηθεί από τη μία στιγμή στην άλλη. Το αντίθετο μάλιστα, και δύσκολη είναι η διαδρομή και απαιτεί μία 2.5-3 δεκαετίες για την επίτευξη των στόχων.

Ας ελπίσουμε όμως ότι η διεθνής κοινότητα θα σεβαστεί τις αγωνιώδεις εκκλήσεις της επιστημονικής κοινότητας για το χρόνο που χάνεται την ίδια ώρα που οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής επιταχύνονται. Σε μία άλλη ανάγνωση, να μην θυμόμαστε το θερμό καλοκαίρι του 2023 ως ένα δροσερό καλοκαίρι σε σχέση με τα καλοκαίρια που έρχονται.

Του Γρηγόρη Ι. Τσάλτα, Ομότιμος καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, πρώην πρύτανης    

Η ίδια πάντα αυτή συνδιάσκεψη στο Ρίο θα οδηγήσει εκτός των άλλων και στην υιοθέτηση επίσης δύο πολύ σημαντικών υποχρεωτικού χαρακτήρα κειμένων. Πρόκειται για τη Σύμβαση για την Κλιματική Αλλαγή και τη Σύμβαση για τη Βιοποικιλότητα. Με τον τρόπο αυτό το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής αναγορεύτηκε στο κυρίαρχο περιβαλλοντικό πρόβλημα για τον Πλανήτη, ενεργοποιώντας έτσι μια διαρκή ενασχόληση της διεθνούς κοινότητας με τακτικές συναντήσεις όλων των κρατών μελών της και με στόχο την αντιμετώπιση των επιπτώσεών του.

Η ενασχόληση αυτή στοχεύει από την αρχή στην παράλληλη προώθηση δύο σημαντικών διεθνών στρατηγικών: εκείνην της μείωσης του εκπομπών αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου, κύριου αιτίου της κλιματικής αλλαγής, καθώς και της διεθνούς στρατηγικής της προσαρμογής με σκοπό την αντιμετώπιση των επιπτώσεων του φαινομένου.

Το 2024 είναι πιθανή η ολική καταστροφή ευαίσθητων καλλιεργειών, με παρεπόμενο περιορισμό σε βασικά είδη διατροφής είτε του φυτικού,  είτε του ζωικού βασιλείου, λόγω και του φαινομένου της διάβρωσης του εδάφους

Μέχρι σήμερα έχουν οργανωθεί 28 παρόμοιες ειδικού σκοπού συνδιασκέψεις των μελών της Σύμβασης Πλαίσιο για την Κλιματική Αλλαγή, με πενιχρά, όπως αποδείχτηκε διαχρονικώς αλλά και σε σχέση και με την τελευταία συνάντηση στο Ντουμπάϊ, αποτελέσματα. Και τούτο γιατί η στρατηγική μείωσης των εκπομπών αερίων που οφείλεται κυρίως στην καύση του πετρελαίου και του άνθρακα, βασικών πηγών ενέργειας, εξακολουθεί να προσκρούει στη διατήρηση των ξέφρενων ρυθμών οικονομικής αύξησης. Έτσι, τα δειλά με αριθμητικούς ρυθμούς σχετικά βήματα των τελευταίων ετών, προσπαθούν να αντιπαρατεθούν με τους γεωμετρικούς, έως και εκρηκτικούς ρυθμούς της φυσικής εξέλιξης του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής. Οι ρυθμοί αυτοί έχουν μετεξελίξει το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής σε επιπτώσεις για τον πλανήτη με τη μορφή της κλιματικής κρίσης.

Κάτι τέτοιο πιστοποιείται μέσα από τις διαρκείς εκρήξεις πλημμυρικών φαινομένων, σε συνδυασμό με την υπερθέρμανση του Πλανήτη που οδηγεί παράλληλα στην ξηρασία και παρεπόμενα στην ερημοποίηση, αλλά και την διάβρωση των εδαφών και τα φαινόμενα πυρκαγιών, καθώς και στο λιώσιμο των πάγων, κυρίως στις περιοχές των δύο πόλων. Επίσης, η οξίνιση των θαλασσών και των ωκεανών σε συνδυασμό και με την αλλαγή των μεγάλων θαλασσίων ρευμάτων αποτελούν κίνδυνο για το μεγαλύτερο μέρος (70%) της επιφάνειας του Πλανήτη. Οι επιπτώσεις αυτές αναγορεύονται σε ανυπολόγιστες, όταν συνεκτιμηθούν οι δραματικές πλέον ελλείψεις σε επίπεδο διαθέσιμων αποθεμάτων γλυκού νερού, αλλά και τα τεράστια οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που τις ακολουθούν.

• Έτσι, το 2023 χαρακτηρίστηκε ως το έτος με τη μεγαλύτερη αύξηση της θερμοκρασίας σπάζοντας όλα τα σχετικά ρεκόρ, με τραγικά αποτελέσματα τόσο σε επίπεδο πόλεων και γενικότερα αστικού περιβάλλοντος, όσο όμως και της υπαίθρου με εξίσου ανυπολόγιστες επιπτώσεις στη χλωρίδα και την πανίδα, με  έμφαση στη γεωργική αλλά και την κτηνοτροφική παραγωγή.

Τι θα πρέπει να περιμένουμε για το 2024;

Οι προβλέψεις δεν είναι ευοίωνες. Και τούτο γιατί το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής δεν φαίνεται να βρίσκεται σε πορεία αναστροφής ή έστω περιορισμού του. Απεναντίας, ίσως να βρισκόμαστε μπροστά σε περίοδο μετεξέλιξής του σε μείζονα περιβαλλοντική κρίση.  Ενδέχεται, λοιπόν, να γίνουμε μάρτυρες και μεγαλύτερης αύξησης της θερμοκρασίας, ενώ οι πλημμύρες φαίνεται ότι θα κυριαρχήσουν, με έμφαση κυρίως στο νότιο και ανατολικό ημισφαίριο.

Τι φοβόμαστε;

Ραγδαία επιδείνωση των αρνητικών επιπτώσεων του φαινομένου με τη μορφή ντόμινο. Με άλλα λόγια, είναι πιθανή η ολική καταστροφή ευαίσθητων καλλιεργειών, με παρεπόμενο περιορισμό σε βασικά είδη διατροφής είτε του φυτικού,  είτε του ζωικού βασιλείου, λόγω και του φαινομένου της διάβρωσης του εδάφους. Αποτέλεσμα, η μεγάλη ανατροπή στον τομέα της βιοποικιλότητας με την εξαφάνιση πολλών σπάνιων ειδών. Παράλληλα, οι κρατικές υποδομές κρίνονται πλέον ως άκρως επισφαλείς, ενώ ο ανθρώπινος παράγοντας βρίσκεται σε καθημερινό κίνδυνο, με έμφαση ειδικότερα στην εγκατάλειψη μεγάλων περιοχών και στην αναγκαστική μετανάστευση μεγάλων μαζών με τη μορφή των περιβαλλοντικών προσφύγων. Έτσι, η ανθρώπινη υγεία θα υποβαθμιστεί έτι περαιτέρω, λόγω και των αρνητικών επιπτώσεων στον τομέα του πόσιμου νερού. Ενώ, όλο και πλησιάζει η απευκταία εποχή όπου η άνοδος της στάθμης της θάλασσας θα πλήξει αρχικά τις ευαίσθητες περιοχές των νησιωτικών κρατών με χαμηλή ρηχία κυρίως της περιοχής του Ειρηνικού, με αποτελέσματα  που μπορεί να οδηγήσουν ακόμη και στην εξαφάνισή τους από τον χάρτη (Τουβαλού, Βανουάτου, Φίτζι, Τόγκα κλπ.). Το ίδιο πάντα αυτό φαινόμενο θα πλήξει εξίσου και τις παράκτιες περιοχές των ηπειρωτικών εδαφών με μοιραία αρχικά μετακίνηση πληθυσμού προς το εσωτερικό της χώρας και ανυπολόγιστες οικονομικές κυρίως επιπτώσεις.      

Το 2023 χαρακτηρίστηκε ως έτος με τη μεγαλύτερη αύξηση της θερμοκρασίας σπάζοντας όλα τα σχετικά ρεκόρ, με τραγικά αποτελέσματα τόσο σε επίπεδο πόλεων και γενικότερα αστικού περιβάλλοντος, όσο όμως και της υπαίθρου

Τι ελπίζουμε;

Σε πρώτη φάση, την τάχιστη όσο και σημαντική εντατικοποίηση των προσπαθειών όλων των κρατών στον τομέα της γενναίας μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, με στόχο τη μελλοντική τιθάσευση του φαινομένου και της αντικατάστασης των ρυπογόνων μορφών ενέργειας με εκείνες της ήπιας και εναλλακτικής μορφής. Σε δεύτερη φάση ελπίζουμε στην τάχιστη αποδοχή και εφαρμογή σύγχρονων πολιτικών διαχείρισης πλέον του περιβάλλοντος σε σχέση με εκείνην του παρελθόντος που αφορούσε στην  απλή προστασία του, αποκομμένης από τις παραμέτρους της οικονομίας και της κοινωνίας που συναποτελούν το φαινόμενο της βιώσιμης ανάπτυξης. Στο πλαίσιο λοιπόν της αλληλεξάρτησης και αλληλοσυμπλήρωσης των τριών αυτών βασικών πυλώνων, χωρίς καμία ιεράρχηση μεταξύ τους, η πολιτική των κρατών και επομένως και της Ελλάδας θα πρέπει να εστιάζεται σε έναν εθνικό, περιφερειακό και υποπεριφερειακό σχεδιασμό αντιμετώπισης των ζητημάτων που προκύπτουν με τη ραγδαία επιδείνωση του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής.

• Με άλλα λόγια πρόκειται κυρίως για πολιτικές που αφορούν στη στρατηγική της προσαρμογής στη βάση άμεσης υιοθέτησης αποτελεσματικών μέτρων αποδοχής, υιοθέτησης  και εφαρμογής των τριών βασικών αρχών του δικαίου του περιβάλλοντος που αφορούν: α) στην ενημέρωση και πληροφόρηση (με ανταλλαγή πληροφοριών και συντονισμό δράσεων) με στόχο την ευαισθητοποίηση β) στην αρχή της πρόληψης με τη λήψη μακροχρόνιων όσο και γενναίων αποτελεσματικών μέτρων και γ) κυρίως στην αρχή της προστασίας και προφύλαξης όλων των αγαθών τόσο του φυσικού όσο και του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος.

Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να επιτευχθεί με την αναγόρευση της πολιτικής προστασίας σε κύρια υπηρεσία αντιμετώπισης των σχετικών προβλημάτων και παρεπόμενων προβλημάτων με ταυτόχρονη ενεργοποίηση όλων των ενδιαφερόμενων φυσικών και θεσμικών παραγόντων του κράτους: δημόσιων υπηρεσιών αλλά και επιχειρηματιών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, αλλά και κυρίως των ατόμων στο πνεύμα πάντα της 10^ης αρχής της Διακήρυξης του Ρίο όπου γίνεται σαφέστατα μνεία για τη βέλτιστη αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων πολιτών στο κατάλληλο επίπεδο.

  Τέλος, είναι γεγονός ότι με άλλα λόγια μια παρόμοια πολιτική απαιτεί τη συμμετοχή όλων σε ένα πνεύμα συνεργασίας και κάτω από έναν κατάλληλο συντονισμό δράσεων και παράλληλη εξασφάλιση της μέγιστης δυνατής συναίνεσης. 

Του Κωνσταντίνου Βέργου, Καθηγητής Χρηματοοικονομικών, Πανεπιστήμιο Πόρτσμουθ, Μεγάλη Βρετανία

Με συγκρούσεις ή πολέμους στην Ασία, την Αφρική, τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη, τα πιθανά πεδία γεωπολιτικής ανάφλεξης που μπορεί να πυροδοτήσουν εστίες ανατίμησης στην αγορά πετρελαίου και μεταφοράς εμπορευμάτων και απειλούν να εκτροχιάσουν την ήδη νευρική πορεία μακροοικονομικών μεγεθών.

Η ήδη μεγάλη αύξηση των επιτοκίων που προηγήθηκε σε ΗΠΑ, Βρετανία, Καναδά και Ευρωπαϊκή Ένωση οδηγεί σε άνω του 50% πιθανότητα ύφεσης σε χώρες όπως Γερμανία (70%), Μεγάλη Βρετανία (60%) και ΗΠΑ (52%).

Όμως, η ελπιδοφόρος πτώση του πληθωρισμού που ξεκίνησε σε σειρά χωρών όπως στις ΗΠΑ και Αγγλία, δημιουργεί ελπίδες για μη περαιτέρω άνοδο επιτοκίων.

Παράλληλα τον Νοέμβριο 2023 διεφάνη για πρώτη φορά αύξηση δημιουργίας των νέων οικοδομών (+10%), που λόγω της συσχέτισης του κατασκευαστικού κλάδου με την ανάπτυξη, επιτρέπει κάποια συγκρατημένη αισιοδοξία, μετά από 15 μήνες άσχημων εξελίξεων.

Με τα νέα αυτά δεδομένα, οι χρηματιστηριακές αγορές έχουν αυξημένες πιθανότητες να έχουν καλό ξεκίνημα στο νέο έτος. Παράλληλα, παρότι το τοπίο παραμένει δύσκολο για την παγκόσμια οικονομία, η διαφαινόμενη βελτίωση προοπτικών της Αμερικανικής οικονομίας, επιτρέπει επανεμφάνιση κάποιου γενικότερου ενδιαφέροντος στις αγορές.

Αυξημένο ενδιαφέρον αναμένεται και στην αγορά βραχυπρόθεσμων ομολόγων.