Σπύρος Σιδέρης

Με άλλα λόγια, ο Ντόναλντ Τραμπ δεν εμφανίζεται απλώς ως ένας πρόεδρος με αιχμηρή ρητορική, αλλά ως ο πολιτικός που επιχειρεί να μετατρέψει την αμερικανική ηγεμονία από «περιορισμένη από κανόνες» σε δικαίωμα του ισχυρού, ξαναγράφοντας τους όρους της διεθνούς τάξης ώστε να εξυπηρετεί πιο ωμά το εθνικό συμφέρον των ΗΠΑ, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει μετωπική σύγκρουση με θεσμούς, εταίρους και παγιωμένες αρχές.

Η «λογική» της ανατροπής: από τους κανόνες στην ισχύ

Οι κινήσεις Τραμπ δεν στοχεύουν στη «μοιρασιά σφαιρών επιρροής», αλλά στο αντίθετο: στη διάσωση και ενίσχυση της αμερικανικής ηγεμονίας. Η αφετηρία είναι οικονομική: οι ανοικτές αγορές και η ελεύθερη εμπορική τάξη επιτάχυναν την άνοδο ανταγωνιστών, με πρώτον την Κίνα, ενώ η μακρά περίοδος «εύκολου χρήματος» εξάντλησε τα όριά της.

Έτσι, ο Τραμπ φέρεται να επιλέγει μια στρατηγική «αναγκαστικού επαναπατρισμού» ισχύος: περιορισμό της ελευθερίας εμπορίου, υποχώρηση του σεβασμού στην κυριαρχία τρίτων και αντικατάσταση των κανόνων από το δικαίωμα του ισχυρού.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται ιδέες όπως οι δευτερογενείς δασμοί, οι πιέσεις σε χώρες-αγοραστές «ανεπιθύμητων» ενεργειακών πόρων και μια συνολική προσπάθεια να ξαναγραφούν οι εμπορικές σχέσεις υπέρ των ΗΠΑ, όχι μέσω ανταγωνιστικότητας αλλά μέσω εξαναγκασμού.

Ενέργεια, θαλάσσιες οδοί, τεχνολογία: τα τρία «κλειδιά»

Τρεις είναι οι άξονες στους οποίους θα επιδιωχθεί να «κλειδώσει» η αμερικανική πρωτοκαθεδρία: πρώτον, να μη μπορέσει καμία χώρα να ξεπεράσει τις ΗΠΑ σε υψηλή τεχνολογία και διάστημα· δεύτερον, να παραμείνουν υπό αμερικανικό έλεγχο οι βασικές θαλάσσιες οδοί και κρίσιμες περιοχές ενεργειακών πόρων· τρίτον, να συντηρείται μια κατάσταση αλληλοεξουθενωτικών ανταγωνισμών ανάμεσα σε μεγάλους παίκτες, ώστε να μην εμφανιστεί ένας συνεκτικός αντίπαλος πόλος.

Στην ίδια λογική «θεσμικής παράκαμψης» εντάσσεται και η ιδέα ενός εναλλακτικού μηχανισμού διαχείρισης συγκρούσεων –ενός «Συμβουλίου Ειρήνης» ως υποκατάστατου ή αντίβαρου του ΟΗΕ– όπου, αντί για συλλογική αρχιτεκτονική, θα δεσπόζει ουσιαστικά μία δύναμη.

Ευρώπη ως «αδύναμος κρίκος»

Ιδιαίτερη θέση κατέχει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο Τραμπ δεν βλέπει την Ευρώπη ως ισότιμο εταίρο του «Δυτικού στρατοπέδου», αλλά ως οικονομικό χώρο που μπορεί να μετατραπεί σε εξαρτημένη αγορά: με αυξημένες αγορές αμερικανικών προϊόντων (ειδικά αμυντικών), με πιέσεις που ενισχύουν την αποβιομηχάνιση και με ενθάρρυνση εσωτερικών ρωγμών, ώστε να είναι ευκολότερη η διαπραγμάτευση «διμερώς» και όχι με έναν ενιαίο ευρωπαϊκό παίκτη.

Οι ευρωπαϊκές φωνές –από το Λονδίνο έως πολιτικούς όπως ο Φρίντριχ Μερτς– που θεωρούν ότι μπορεί να υπάρξει επιστροφή σε ένα σχήμα «χρήσιμων, έστω και νεότερων, εταίρων» φαντάζει πλέον μακρινό. Όσο αυξάνονται οι αμερικανικές «επιτυχίες», τόσο θα σκληραίνει η γραμμή έναντι της Ευρώπης.

Η Ρωσία στο «σταυροδρόμι» των δύο σχολών στην Ουάσινγκτον

Για τη Ρωσία, δύο είναι οι ανταγωνιστικές σχολές σκέψης στις ΗΠΑ. Η πρώτη, «γερακίσια», αντιμετωπίζει τη Μόσχα ως δομικό ανταγωνιστή σε ενέργεια, όπλα, πυρηνική ισορροπία και –κυρίως– ως κρίσιμο κρίκο σε κάθε δυνητική αντι-αμερικανική σύγκλιση με την Κίνα. Σε αυτό το πρίσμα, η Ρωσία γίνεται στόχος «στρατηγικής αποδυνάμωσης», ακόμη και με εργαλεία οικονομικού πολέμου, κυρώσεων και πίεσης σε τρίτους.

Η δεύτερη σχολή θεωρεί ότι, για να περιοριστεί η Κίνα, οι ΗΠΑ χρειάζονται τουλάχιστον ρωσική ουδετερότητα. Επιπλέον, αποδίδεται στον Τραμπ ένα τακτικό κίνητρο: να εμφανιστεί ως ο ηγέτης που «κλείνει» τη σύγκρουση στην Ουκρανία και κερδίζει εσωτερικούς πόντους, ενώ δοκιμάζει να εντάξει τη Μόσχα σε μια νέα αρχιτεκτονική συναλλαγών και ισορροπιών.

Η Ουκρανία ως καθρέφτης της νέας λογικής

Το παράδοξο, είναι ότι ενώ η νέα γραμμή Τραμπ μπορεί να συνιστά υπαρξιακή απειλή για Ευρώπη και Ρωσία, οι δύο πλευρές παραμένουν παγιδευμένες σε λογική πλήρους σύγκρουσης.

Η συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία ενισχύει τους «σκληρούς» στην Ουάσινγκτον, δένει περισσότερο την Ευρώπη στο αμερικανικό άρμα και αυξάνει τον κίνδυνο κλιμάκωσης, ακόμη και στα άκρα της πυρηνικής αποτροπής. Ως ένδειξη της έντασης, οι τοποθετήσεις του Ντμίτρι Μεντβέντεφ περί κινδύνου γενικευμένης σύγκρουσης, σε μια ρητορική που λειτουργεί ταυτόχρονα ως προειδοποίηση και ως μοχλός πίεσης.

Τι μένει όταν «τελειώνει» ο κανόνας;

Η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή δεν είναι η συμφωνία ή η διαφωνία με τα συμπεράσματα αυτά, αλλά η περιγραφή ενός κόσμου όπου οι διεθνείς θεσμοί μετατρέπονται από κανόνες σε εργαλεία. Η εσωτερική νομιμοποίηση στο εσωτερικό των χωρών –ιδίως των ΗΠΑ– γίνεται κεντρική μεταβλητή: μια αποτυχημένη επιχείρηση, μεγάλες απώλειες ή οικονομική αναταραχή μπορούν να αλλάξουν πορεία.

Αντίστροφα, μια σειρά «γρήγορων νικών» μπορεί να παγιώσει ένα νέο δόγμα, ανεξάρτητα από το αν στο τιμόνι βρίσκεται ο Τραμπ ή ένας διάδοχος (δημοκρατικός ή ρεπουμπλικάνος) που θα επιλέξει να διατηρήσει την ίδια αρχιτεκτονική ισχύος.

Σε αυτό το σενάριο, ο κόσμος δεν επιστρέφει απλώς σε «σφαίρες επιρροής». Πηγαίνει προς μια πιο ωμή εκδοχή ηγεμονίας, όπου το διεθνές δίκαιο και οι πολυμερείς μηχανισμοί λειτουργούν όσο δεν εμποδίζουν την ισχύ. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται το μεγάλο διακύβευμα: αν η διεθνής κοινότητα αποδεχθεί ως «νέο φυσικό νόμο» το δικαίωμα του ισχυρού, τότε η «σκακιέρα» δεν αλλάζει μόνο πιόνια. Αλλάζει κανόνες.

Σπύρος Σιδέρης

Σε πρώτη ανάγνωση, το ενδεχόμενο χερσαίας επέμβασης μοιάζει εξαιρετικά δύσκολο. Σε αντίθεση με τους πολέμους κατά του Ιράκ το 1991 και το 2003, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν σήμερα στην περιοχή μια συγκροτημένη δύναμη εκατοντάδων χιλιάδων στρατιωτών.

Αντιθέτως, τις τελευταίες εβδομάδες παρατηρείται μερική αναδιάταξη και απομάκρυνση προσωπικού από βάσεις που θεωρούνται ευάλωτες σε ιρανικά αντίποινα. Επιπλέον, το Ιράν είναι μια χώρα με πολύ μεγαλύτερη γεωγραφική έκταση, πληθυσμό και στρατιωτική ετοιμότητα σε σύγκριση με το Ιράκ της εποχής του Σαντάμ Χουσεΐν.

Το στρατιωτικό και γεωγραφικό αδιέξοδο

Μια μεγάλης κλίμακας στρατιωτική επιχείρηση εδάφους θα απαιτούσε χρόνο προετοιμασίας, μεταφορά τεράστιων δυνάμεων και εξασφάλιση σταθερών γραμμών ανεφοδιασμού. Η μεταφορά τέτοιου όγκου στρατευμάτων δεν μπορεί να γίνει αιφνιδιαστικά, ούτε χωρίς εμφανείς προειδοποιητικές ενδείξεις. Παράλληλα, το Ιράν διαθέτει ισχυρές αντιαεροπορικές άμυνες, πυραυλικό οπλοστάσιο και δίκτυο παραστρατιωτικών οργανώσεων στην ευρύτερη περιοχή.

Το ερώτημα «από πού θα μπορούσε να ξεκινήσει μια εισβολή;» είναι εξίσου κρίσιμο. Το Ιράκ, αν και γεωγραφικά προσφέρεται ως διάδρομος, βρίσκεται υπό έντονη ιρανική επιρροή, ιδιαίτερα στις σιιτικές περιοχές. Το Πακιστάν και η Τουρκία τηρούν στάση ουδετερότητας και δύσκολα θα επέτρεπαν χρήση του εδάφους τους για επίθεση. Το Αζερμπαϊτζάν, παρά τις καλές σχέσεις με το Ισραήλ, διατηρεί στενούς δεσμούς με την Άγκυρα και δύσκολα θα κινούνταν αντίθετα με τη γραμμή της. Παράλληλα, δεν μπορεί να αγνοηθεί ο ρόλος της Ρωσίας, η οποία θα επιχειρούσε να αποτρέψει ενδεχόμενη μόνιμη αμερικανική στρατιωτική παρουσία στον Νότιο Καύκασο.

Το σενάριο του Ιρακινού Κουρδιστάν

Το μοναδικό γεωγραφικό σημείο που συζητείται σοβαρά ως πιθανή βάση χερσαίας πίεσης είναι το Ιρακινό Κουρδιστάν, με πρωτεύουσα το Ερμπίλ. Η αυτόνομη αυτή περιοχή λειτουργεί de facto ως «κράτος εν κράτει» και διατηρεί στενή συνεργασία με τις ΗΠΑ. Επιπλέον, οι Κούρδοι θεωρούνται έμπειροι και αξιόμαχοι μαχητές, με μακρά παράδοση συγκρούσεων.

Στο Ιράν ζουν εκατομμύρια Κούρδοι, γεγονός που θεωρητικά θα μπορούσε να αξιοποιηθεί σε ένα σενάριο υποκίνησης εσωτερικής εξέγερσης, παράλληλα με περιορισμένη χερσαία διείσδυση κουρδικών δυνάμεων από το Ιράκ, ενδεχομένως με υποστήριξη ενός «περιορισμένου αμερικανικού αποσπάσματος». Δεν είναι τυχαίο ότι τα πρόσφατα πλήγματα φαίνεται να επικεντρώνονται και σε περιοχές του δυτικού Ιράν που συνορεύουν με το Ιρακινό Κουρδιστάν.

Ωστόσο, ακόμη και αυτό το σενάριο ενέχει υψηλό ρίσκο. Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να προκαλέσει ευρύτερη αποσταθεροποίηση, να ενεργοποιήσει φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ και να εμπλέξει έμμεσα την Τουρκία, η οποία παρακολουθεί με καχυποψία κάθε ενίσχυση κουρδικών στρατιωτικών δομών.

Οι περιφερειακές δυνάμεις και τα όριά τους

Η ιδέα αξιοποίησης στρατευμάτων από χώρες του Περσικού Κόλπου αντιμετωπίζει σοβαρά εμπόδια. Ο πόλεμος στην Υεμένη ανέδειξε τα όρια της στρατιωτικής αποτελεσματικότητας αρκετών από αυτές. Επιπλέον, εάν εμπλακούν άμεσα κατά του Ιράν, κινδυνεύουν να δεχθούν πλήγματα από φιλοϊρανικές οργανώσεις, όπως οι Χούθι. Γι’ αυτό, παρά τις επιθέσεις που δέχονται, καμία χώρα της περιοχής δεν δείχνει πρόθυμη να συμμετάσχει σε χερσαία εκστρατεία.

Πολιτική πίεση ή πραγματική πρόθεση;

Η δήλωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι «η μεγάλη επίθεση δεν έχει ακόμη ξεκινήσει» μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια αποτροπής και διαπραγματευτικής ενίσχυσης. Η απειλή χερσαίας εισβολής λειτουργεί ως μοχλός πίεσης, ιδιαίτερα εάν ο στόχος είναι η πολιτική αποδυνάμωση ή η αναδιάταξη ισχύος στο εσωτερικό του Ιράν.

Ωστόσο, μια πραγματική εισβολή θα σήμαινε μακροχρόνια εμπλοκή με απρόβλεπτες συνέπειες. Το Ιράν διαθέτει βάθος εδάφους, πληθυσμιακή συνοχή και εμπειρία ασύμμετρου πολέμου. Μια τέτοια σύγκρουση θα μπορούσε να εξελιχθεί σε παρατεταμένη περιφερειακή ανάφλεξη, με σοβαρές επιπτώσεις στις αγορές ενέργειας, στην παγκόσμια οικονομία και στη σταθερότητα της ίδιας της αμερικανικής εσωτερικής πολιτικής σκηνής.

Πόσο πιθανή είναι τελικά η χερσαία επέμβαση;

Με τα σημερινά δεδομένα, μια μαζική χερσαία εισβολή από τις ΗΠΑ στο Ιράν εμφανίζεται χαμηλής πιθανότητας. Το στρατιωτικό κόστος, οι γεωπολιτικοί περιορισμοί και η απουσία σαφούς διεθνούς νομιμοποίησης καθιστούν το εγχείρημα εξαιρετικά περίπλοκο. Πιο ρεαλιστικό θεωρείται ένα μοντέλο περιορισμένων επιχειρήσεων, με ειδικές δυνάμεις, τοπικούς συμμάχους και εντατικοποίηση αεροπορικών πληγμάτων.

Σε κάθε περίπτωση, η ρητορική περί χερσαίας εισβολής αποτελεί ισχυρό μήνυμα ότι η Ουάσιγκτον διατηρεί όλα τα ενδεχόμενα ανοιχτά. Το αν αυτό θα παραμείνει εργαλείο πίεσης ή θα μετατραπεί σε πραγματικό στρατιωτικό σχέδιο, θα εξαρτηθεί από την πορεία των επιχειρήσεων, την αντίδραση της Τεχεράνης και την ευρύτερη γεωπολιτική ισορροπία στην περιοχή.

Σπύρος Σιδέρης

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ εξαπέλυσαν εκτεταμένα πλήγματα κατά ιρανικών στόχων, επιτυγχάνοντας καίρια χτυπήματα στην ανώτατη στρατιωτικο-πολιτική ηγεσία της Τεχεράνης. Η επιχείρηση στηρίχθηκε στην αεροπορική υπεροχή και στην αιφνιδιαστική κλιμάκωση.

Ωστόσο, όπως και στην Ουκρανία, το αρχικό σοκ δεν οδήγησε σε κατάρρευση. Το Ιράν ανταποδίδει με πυραυλικά πλήγματα σε ολόκληρη την περιφέρεια του Κόλπου, επιδιώκοντας να αυξήσει το κόστος για την Ουάσιγκτον και να μεταφέρει την πίεση στους περιφερειακούς συμμάχους των ΗΠΑ.

Οι τρεις καθοριστικοί παράγοντες

Το πρώτο κρίσιμο ερώτημα αφορά την εσωτερική σταθερότητα του Ιράν. Θα καταφέρει η Ουάσιγκτον να επηρεάσει τη νέα ηγεσία ή να προκαλέσει εσωτερική αποσταθεροποίηση μέσω διαδηλώσεων ή ρήγματος στον κρατικό μηχανισμό; Μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις κατάρρευσης. Το ιρανικό κράτος φαίνεται να διατηρεί λειτουργική συνοχή, ενώ οι δυνάμεις ασφαλείας παραμένουν ενεργές. Ωστόσο, σε συνθήκες πολέμου, η ανθεκτικότητα ενός καθεστώτος δοκιμάζεται καθημερινά.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η στάση της Κίνας. Το Πεκίνο είναι ο μόνος παίκτης με την οικονομική και βιομηχανική δυνατότητα να προσφέρει ουσιαστική στήριξη στην Τεχεράνη, είτε μέσω στρατιωτικών προμηθειών είτε μέσω χρηματοδοτικής ενίσχυσης.

Αν η Κίνα επιλέξει να εξασφαλίσει σταθερή ροή οπλικών συστημάτων και πληροφοριών στο Ιράν, η αεροπορική εκστρατεία ΗΠΑ–Ισραήλ κινδυνεύει να μετατραπεί σε μακρόχρονη φθορά χωρίς σαφές πολιτικό αποτέλεσμα.

Ωστόσο, μια τέτοια επιλογή θα σήμαινε ανοιχτή αντιπαράθεση με την Ουάσιγκτον, πιθανή αναβίωση εμπορικών πολέμων και επιδείνωση σχέσεων με την Ευρώπη και τις χώρες του Κόλπου. Το Πεκίνο καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στη στρατηγική του επιδίωξη να περιορίσει την αμερικανική επιρροή και στον φόβο μιας ευρείας οικονομικής αποσταθεροποίησης λόγω υψηλών τιμών ενέργειας.

Ο τρίτος παράγοντας αφορά την ικανότητα του Ιράν να προκαλέσει σημαντικές απώλειες στις αμερικανικές δυνάμεις. Μέχρι στιγμής έχουν επιβεβαιωθεί απώλειες Αμερικανών στρατιωτικών και περιστατικά κατάρριψης αεροσκαφών, ενώ σημειώθηκε και απόπειρα πλήγματος κατά αεροπλανοφόρου. Αν οι επιθέσεις κλιμακωθούν και οδηγήσουν σε βαριές απώλειες, οι εσωτερικές πολιτικές συνέπειες για τον Ντόναλντ Τραμπ θα μπορούσαν να είναι σοβαρές. Η αμερικανική κοινή γνώμη εμφανίζεται επιφυλακτική απέναντι σε νέες μακροχρόνιες στρατιωτικές εμπλοκές, ιδιαίτερα σε μια περίοδο έντονης εσωτερικής πόλωσης.

Ο ενεργειακός παράγοντας και το παγκόσμιο ρίσκο

Ο Περσικός Κόλπος αποτελεί τον πυρήνα της παγκόσμιας ενεργειακής τροφοδοσίας. Η όποια διαταραχή στις ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου μεταφράζεται άμεσα σε άνοδο τιμών και σε δημοσιονομική πίεση για εισαγωγικές οικονομίες. Μια παρατεταμένη σύγκρουση θα ενισχύσει τα έσοδα της Ρωσίας από εξαγωγές ενέργειας, θα επιβαρύνει την Ευρωπαϊκή Ένωση και θα αυξήσει το κόστος για την Ουκρανία, που εξαρτάται από εξωτερική χρηματοδότηση και ενεργειακές εισαγωγές.

Παράλληλα, εάν η Ουάσιγκτον δώσει προτεραιότητα στην ιρανική εκστρατεία, ενδέχεται να ανακατευθύνει κρίσιμα αποθέματα –όπως πυραύλους για συστήματα αντιαεροπορικής άμυνας– από το ουκρανικό μέτωπο. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα επηρέαζε άμεσα την ικανότητα του Κιέβου να αντιμετωπίσει ρωσικά πλήγματα.

Οι επιπτώσεις στον πόλεμο της Ουκρανίας

Η νέα σύγκρουση δημιουργεί σύνθετα σενάρια για την Ουκρανία. Σε περίπτωση ταχείας και «καθαρής» επιτυχίας των ΗΠΑ, ενδέχεται να ενισχυθούν στην Ουάσιγκτον οι φωνές που ζητούν σκληρότερη στάση απέναντι στη Μόσχα. Αντίθετα, σε περίπτωση παρατεταμένου πολέμου, η Ρωσία θα επωφεληθεί από τις υψηλές τιμές ενέργειας και από πιθανή μείωση της δυτικής προσοχής στο ουκρανικό μέτωπο.

Υπάρχει όμως και ένα τρίτο σενάριο: μια σύντομη κατάπαυση πυρός χωρίς αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο Ντόναλντ Τραμπ ενδέχεται να αναζητήσει διπλωματική «αντιστάθμιση» αλλού, πιέζοντας για ταχεία συμφωνία στην Ουκρανία. Αυτό θα μπορούσε να μεταφραστεί σε αυξημένη πίεση προς τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι για παραχωρήσεις στο Ντονμπάς.

Η στρατηγική διάσταση Κίνας–Ρωσίας

Ανεξαρτήτως διάρκειας, η σύγκρουση ενισχύει αντικειμενικά τη σημασία της Ρωσίας για την Κίνα. Εάν διαταραχθούν οι ενεργειακές ροές από τον Κόλπο, η Μόσχα καθίσταται βασικός προμηθευτής υδρογονανθράκων για το Πεκίνο. Αντίστροφα, αν οι ΗΠΑ επιτύχουν μεγαλύτερο έλεγχο στην περιοχή, η Κίνα θα επιδιώξει ακόμη στενότερη στρατηγική συνεργασία με τη Ρωσία ώστε να αποφύγει ενεργειακή εξάρτηση από αμερικανικά ελεγχόμενες οδούς.

Η Ουάσιγκτον βρίσκεται έτσι μπροστά σε ένα δίλημμα: είτε να επιδιώξει σκληρή αντιπαράθεση με τη Μόσχα, είτε να επιχειρήσει μια συμφωνία που θα αποσπάσει τη Ρωσία από την κινεζική αγκαλιά. Και στις δύο περιπτώσεις, η Ουκρανία κινδυνεύει να μετατραπεί σε διαπραγματευτικό πεδίο.

Ένας πόλεμος με πολλαπλά μέτωπα

Η γεωπολιτική ισορροπία που διαμορφώνεται δεν αφορά μόνο την Τεχεράνη και την Ουάσιγκτον. Αγγίζει την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης, τη στρατηγική αυτονομία της Κίνας και τη βιωσιμότητα της Ουκρανίας. Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν η σύγκρουση θα κλιμακωθεί, αλλά ποιος διαθέτει τη μεγαλύτερη αντοχή – στρατιωτική, οικονομική και πολιτική.

Σε έναν κόσμο όπου οι περιφερειακοί πόλεμοι μετατρέπονται γρήγορα σε παγκόσμιες αναμετρήσεις επιρροής, η έκβαση στον Περσικό Κόλπο ενδέχεται να καθορίσει όχι μόνο την ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή, αλλά και το μέλλον του πολέμου στην Ουκρανία και τη διαμόρφωση ενός νέου διεθνούς συστήματος.

Σπύρος Σιδέρης

Το Πεκίνο δεν μένει μόνο στην ηθική καταδίκη· διαβάζει την υπόθεση ως δοκιμή για την αξιοπιστία του ΟΗΕ, ως πολλαπλασιαστή αστάθειας για την παγκόσμια οικονομία και –το σημαντικότερο– ως προηγούμενο που μπορεί να επιστρέψει μπούμερανγκ σε έναν κόσμο όπου η πολυπολικότητα προχωρά, αλλά οι θεσμικοί «φραγμοί» παραμένουν ανεπαρκείς.

Η γλώσσα της «νομιμότητας»: κυριαρχία, Χάρτης του ΟΗΕ, μη επέμβαση

Στο πρώτο επίπεδο, η κινεζική αντίδραση αρθρώνεται με τη γλώσσα της κρατικής νομιμότητας. Η κινεζική διπλωματία χαρακτηρίζει τη δολοφονία ηγέτη κυρίαρχου κράτους «βαριά παραβίαση» της κυριαρχίας και της ασφάλειας του Ιράν, σε αντίθεση με τον Χάρτη του ΟΗΕ και τους «βασικούς κανόνες» των διεθνών σχέσεων, ζητώντας άμεσο τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων και αποφυγή περαιτέρω κλιμάκωσης. Η επιλογή αυτών των όρων δεν είναι τυπική. Η Κίνα επενδύει συστηματικά στην εικόνα μιας δύναμης που υπερασπίζεται την εδαφική ακεραιότητα και την αρχή της μη επέμβασης, όχι μόνο ως «αρχή», αλλά και ως εργαλείο σταθερότητας σε μια περίοδο όπου η ωμή ισχύς τείνει να υποκαθιστά τις θεσμικές διαδικασίες.

«Χτύπημα εν μέσω διαπραγματεύσεων»: το μήνυμα για τη διπλωματία

Το δεύτερο επίπεδο είναι η πολιτική ανάγνωση του χρόνου και της μεθόδου. Η Global Times επιμένει στο στοιχείο ότι τα πλήγματα έγιναν «εν μέσω» διεργασιών διαπραγμάτευσης ΗΠΑ–Ιράν, με υπαινιγμούς περί σκόπιμης παραπλάνησης της Τεχεράνης.

Από κινεζική σκοπιά, αυτό δεν είναι λεπτομέρεια: πλήττει τη βασική προϋπόθεση κάθε διπλωματίας –την ελάχιστη προβλεψιμότητα– και δημιουργεί κίνητρο για τους κρατικούς δρώντες να επενδύσουν περισσότερο σε αποτροπή και λιγότερο σε διαλόγους, ακριβώς επειδή ο διάλογος εμφανίζεται ως «κάλυμμα» μέχρι να πέσει το επόμενο χτύπημα.

Σε έναν κόσμο όπου η Κίνα διεκδικεί ρόλο «σταθεροποιητή» και –κατά περίπτωση– μεσολαβητή, μια τέτοια εξέλιξη είναι διπλή ζημία: και για τη Μέση Ανατολή και για τη διεθνή αρχιτεκτονική κανόνων που η ίδια επικαλείται.

Αλυσιδωτή κλιμάκωση: Κόλπος, υποδομές, Στενό του Ορμούζ

Το τρίτο επίπεδο είναι η αλυσίδα συνεπειών. Η κινεζική γραμμή δεν περιγράφει απλώς μια επίθεση· περιγράφει έναν μηχανισμό ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Στα κινεζικά κείμενα γίνεται λόγος για απώλειες αμάχων, για διάχυση των «φλογών» σε γειτονικές χώρες του Κόλπου και για κλυδωνισμούς σε κρίσιμες υποδομές και αερομεταφορές.

Κυρίως, υπογραμμίζεται το Στενό του Ορμούζ ως νευραλγικός κόμβος: κάθε αίσθηση «κλεισίματος» ή παρατεταμένης αστάθειας μετατρέπεται αυτομάτως σε παγκόσμιο σοκ για ενεργειακές ροές και αλυσίδες μεταφορών. Εδώ η κινεζική οπτική είναι απολύτως υλική: η Κίνα είναι μεγάλος εισαγωγέας ενέργειας και ενδιαφέρεται πρωτίστως για ασφάλεια εφοδιασμού, χαμηλή μεταβλητότητα και σταθερούς θαλάσσιους διαδρόμους. Άρα, η καταδίκη δεν είναι μόνο αξιακή· είναι και καθαρά συμφεροντολογική, με την ευρεία έννοια της προστασίας της παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας.

Από το «ποιος χτύπησε ποιον» στο «τι σύστημα κανόνων θέλουμε»

Το τέταρτο επίπεδο –και ίσως το πιο πολιτικά αιχμηρό– είναι η προσπάθεια να μεταφερθεί η συζήτηση από το «ποιος χτύπησε ποιον» στο «τι είδους διεθνές σύστημα επιτρέπουμε να εδραιωθεί». Η Global Times παρουσιάζει την επίθεση ως κορύφωση ενός μακρού μοτίβου μονομερών ενεργειών, πολέμων χωρίς την πλήρη κάλυψη του ΟΗΕ, μονομερών κυρώσεων και εξωεδαφικής επιβολής κανόνων.

Η προειδοποίηση είναι κεντρική: αν η πρακτική των «προληπτικών πληγμάτων» γίνει αποδεκτή ως κανονικότητα που παρακάμπτει τον ΟΗΕ και υποκαθιστά τις διαπραγματεύσεις, τότε το μεταπολεμικό πλαίσιο συλλογικής ασφάλειας αδειάζει από περιεχόμενο. Στο κινεζικό λεξιλόγιο, αυτό είναι η διολίσθηση στον νόμο της ζούγκλας: ένα σύστημα όπου η ισχύς βαφτίζεται κανόνας και ο κανόνας γίνεται προαιρετικός.

«Παγκόσμιο παράδειγμα» και Παγκόσμιος Νότος: η κινεζική αφήγηση για την εποχή

Από αυτή τη σκοπιά, η υπόθεση Χαμενεΐ λειτουργεί για το Πεκίνο και ως «παγκόσμιο παράδειγμα». Η επιχειρηματολογία δεν περιορίζεται στη Μέση Ανατολή: το υπόγειο μήνυμα είναι ότι ό,τι γίνεται σήμερα εκεί μπορεί αύριο να επαναληφθεί οπουδήποτε. Και ακριβώς εδώ συναντιέται με τη μεγάλη αφήγηση της Κίνας για την εποχή: η πολυπολικότητα και η «δημοκρατικοποίηση» των διεθνών σχέσεων παρουσιάζονται ως ιστορική τάση, ενώ η ηγεμονική λογική εμφανίζεται ως παρωχημένη και αντιδημοφιλής.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η έμφαση στον Παγκόσμιο Νότο: όσο περισσότερες χώρες νιώθουν ότι μπορούν να είναι «επόμενος στόχος» μιας λογικής ισχύος, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να συσπειρωθούν γύρω από αιτήματα θεσμικών μεταρρυθμίσεων στη διεθνή διακυβέρνηση. Με άλλα λόγια, η κρίση στο Ιράν τροφοδοτεί τη διπλωματική ρητορική της Κίνας περί «αληθινού πολυμερισμού».

Η «μεγάλη σκακιέρα»: περιορισμός ζημιών και φόβος προηγουμένου

Τέλος, υπάρχει και ο παράγοντας της μεγάλης σκακιέρας. Η Κίνα, χωρίς να εμφανίζεται ως προστάτης της Τεχεράνης, δείχνει να ανησυχεί για τη μετατροπή της Ουάσινγκτον σε δύναμη που –εφόσον «κανονικοποιηθεί» η στοχοποίηση ηγετών– παράγει διαρκώς νέες εστίες κρίσης, αυξάνοντας τις πιθανότητες ευρύτερων αντιποίνων και αλυσιδωτών πολέμων. Η επιμονή σε άμεση αποκλιμάκωση και σε πολιτικούς διαύλους εντάσσεται σε μια λογική «περιορισμού ζημιών» σε περιβάλλον όπου η κλιμάκωση μπορεί να ξεπεράσει τους αρχικούς σχεδιασμούς των εμπλεκομένων.

Το μήνυμα του Πεκίνου προς τη διεθνή κοινότητα

Συμπερασματικά, η κινεζική οπτική για την επίθεση ΗΠΑ–Ισραήλ στο Ιράν και τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ δεν είναι απλώς «αντι-αμερικανική» ρητορική. Είναι μια συνεκτική αφήγηση που δένει μαζί κυριαρχία, ΟΗΕ, αποκλιμάκωση, ενεργειακή ασφάλεια και θεσμική μεταρρύθμιση: ένα κάδρο που καλεί τη διεθνή κοινότητα να πάρει πιο καθαρή θέση απέναντι στον νόμο της ζούγκλας, ακριβώς επειδή –κατά το Πεκίνο– η ανοχή στο προηγούμενο σήμερα μπορεί να γίνει ο κανόνας του φόβου αύριο.

Σπύρος Σιδέρης

Εδώ ακριβώς γεννιέται το πραγματικό ερώτημα: είδαμε έναν πρόεδρο που «μετάνιωσε» για το άνοιγμα ενός μετώπου ή έναν παίκτη που επιχειρεί να μετατρέψει την «εξάλειψη Χαμενεΐ» σε πολιτικό κεφάλαιο ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών;

Το δίλημμα του διαγγέλματος: θρίαμβος προς τα έξω, άγχος προς τα μέσα

Η ομιλία ήταν δομημένη σαν διπλό μήνυμα. Προς το εξωτερικό, η ρητορική ήταν σκληρή: επίδειξη ισχύος, διαβεβαίωση ότι οι επιχειρήσεις συνεχίζονται «με πλήρη ένταση», κάλεσμα προς τους Φρουρούς της Επανάστασης να καταθέσουν τα όπλα με αντάλλαγμα «ασυλία» και απειλές για «βέβαιο θάνατο» σε περίπτωση άρνησης. Αυτή η γλώσσα δεν είναι απλώς πολεμική· είναι γλώσσα απονομιμοποίησης του αντιπάλου και, ταυτόχρονα, υπαινιγμός αλλαγής καθεστώτος.

Προς το εσωτερικό όμως –και ειδικά προς το αμερικανικό ακροατήριο– το μήνυμα έπρεπε να είναι άλλο: να απορροφήσει το σοκ των πρώτων θυμάτων, να προλάβει την κοινωνική κόπωση πριν καν ξεκινήσει, να δώσει «νόημα» σε μια σύγκρουση που μοιάζει να ανοίγει βεντάλια κινδύνων. Εκεί η φωνή χαμηλώνει, η πρόταση γίνεται πιο προσεκτική, το βλέμμα αναζητά σταθερότητα. Δεν χρειάζεται κανείς να «μετρήσει» παύσεις για να καταλάβει ότι το κομμάτι για τους νεκρούς στρατιωτικούς δεν ταιριάζει εύκολα με το κομμάτι του θριάμβου. Αυτό το κενό, αυτή η εσωτερική αντίφαση, είναι η πρώτη ένδειξη άγχους: όχι απαραίτητα προσωπικού, αλλά πολιτικού.

Η πιο «ακριβή» φράση: «πιθανότατα θα υπάρξουν κι άλλοι»

Σε κάθε πόλεμο υπάρχει μια στιγμή που η εξουσία πρέπει να πει την αλήθεια χωρίς να χάσει τον έλεγχο του αφηγήματος. Στην ομιλία του Τραμπ, αυτή η στιγμή συμπυκνώνεται στη φράση ότι ενδέχεται –ή «πιθανότατα»– να υπάρξουν και άλλοι θάνατοι Αμερικανών πριν τελειώσει η αποστολή. Η παραδοχή αυτή λειτουργεί σαν κρύο ντουζ: καταρρίπτει τη φαντασίωση μιας «καθαρής» επιχείρησης, προαναγγέλλει κλιμάκωση και ανοίγει την πόρτα στο ενδεχόμενο μιας μακράς εμπλοκής.

Το κρίσιμο είναι ότι αυτή η προειδοποίηση δεν συνοδεύεται από καθαρή περιγραφή συγκεκριμένων στόχων – πέρα από το γενικό πλαίσιο περί αποτροπής πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς ή πυρηνικών δυνατοτήτων. Και όταν μια ηγεσία ζητά ανοχή για απώλειες χωρίς απόλυτα συγκεκριμένη «έξοδο», ο δημόσιος διάλογος δεν αργεί: «μέχρι πού;», «για πόσο;», «με τι κόστος;».

Το πολιτικό κίνητρο: ο «ηγέτης εν καιρώ πολέμου» και οι ενδιάμεσες εκλογές

Εδώ μπαίνει ο πειρασμός της εσωτερικής πολιτικής. Η «εξάλειψη» του Χαμενεΐ μπορεί να παρουσιαστεί ως ιστορικό κατόρθωμα και ως απόδειξη αποφασιστικότητας. Ο Τραμπ επιχειρεί να φορέσει τον μανδύα του ηγέτη εν καιρώ πολέμου, ενός προέδρου που «κάνει πράγματα που κανείς άλλος δεν τόλμησε». Αυτό το αφήγημα, σε άλλες συγκυρίες, μπορεί να συσπειρώσει. Όμως έχει και αντίστροφη όψη: αν η σύγκρουση τραβήξει, αν οι απώλειες αυξηθούν, αν το ενεργειακό σοκ και η αστάθεια περάσουν στην τσέπη του ψηφοφόρου, ο «ηγέτης ισχύος» γίνεται γρήγορα «ηγεσία ρίσκου».

Και εδώ η ομιλία «προδίδει» την προσπάθεια να κερδηθεί χρόνος. Η προβολή μιας μεγαλειώδους επιχείρησης, με βαρύγδουπη ονομασία, δεν είναι απλώς επικοινωνιακός στολισμός: είναι προσπάθεια να δοθεί σχήμα και μνήμη στο γεγονός, να μετατραπεί σε «επιτυχία» πριν προλάβει να μετατραπεί σε τέλμα.

Μετάνοια ή προετοιμασία του κοινού;

Το ερώτημα «μήπως το μετάνιωσε;» δεν απαντάται με ψυχολογία, αλλά με ανάγνωση κινήτρων. Αν υπήρχε μετάνοια, θα βλέπαμε σημάδια αναδίπλωσης: σαφή οριοθέτηση της αποστολής, προτεραιότητα σε διπλωματικό κανάλι, περιγραφή όρων αποκλιμάκωσης. Αντίθετα, αυτό που κυριάρχησε ήταν η επιμονή ότι οι επιχειρήσεις συνεχίζονται, με μια ταυτόχρονη προσπάθεια «ανθρώπινης» γέφυρας προς το εσωτερικό μέσω του πένθους. Αυτό μοιάζει λιγότερο με μετάνοια και περισσότερο με προετοιμασία του κοινού για το ενδεχόμενο μιας μακρύτερης και πιο αιματηρής πορείας.

Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, δεν είναι η ένταση της ρητορικής. Είναι το κενό ανάμεσα σε δύο πραγματικότητες: από τη μία, η υπόσχεση αποφασιστικής νίκης· από την άλλη, η φράση-σφραγίδα ότι «πιθανότατα θα υπάρξουν κι άλλοι».

Σε αυτό το κενό θα κριθεί και το πραγματικό νόημα της ομιλίας: αν ήταν η αρχή μιας ελεγχόμενης στρατηγικής ή η πρώτη δημόσια προσπάθεια να «δεθεί» μια απόφαση υψηλού ρίσκου με το πολιτικό ημερολόγιο των ενδιάμεσων εκλογών. Και όσο οι εξελίξεις τρέχουν, τόσο η επικοινωνία θα παύει να αρκεί: στο τέλος, θα μιλήσουν οι αριθμοί – των απωλειών, των τιμών, της διάρκειας και της κοινωνικής αντοχής.

Σπύρος Σιδέρης

Οι κατηγορίες συνοδεύτηκαν από ευθείες απειλές για χρήση ακόμη και μη στρατηγικών πυρηνικών όπλων, σε περίπτωση που –όπως υποστηρίζει η ρωσική πλευρά– επιβεβαιωθεί μια τέτοια εξέλιξη. Το ερώτημα που ανακύπτει δεν αφορά μόνο την αξιοπιστία των ισχυρισμών, αλλά κυρίως το πολιτικό και διαπραγματευτικό μήνυμα που επιχειρεί να εκπέμψει η Μόσχα.

Η αρχική δήλωση προήλθε από την Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών της Ρωσίας, η οποία έκανε λόγο για «κρυφή μεταφορά ευρωπαϊκών εξαρτημάτων, εξοπλισμού και τεχνολογιών στον πυρηνικό τομέα» προς το Κίεβο. Σύμφωνα με τη ρωσική εκδοχή, εξετάζεται ακόμη και το ενδεχόμενο αξιοποίησης γαλλικής μικρού μεγέθους πυρηνικής κεφαλής τύπου TN75, που χρησιμοποιείται σε βαλλιστικούς πυραύλους υποβρυχίων. Λίγο αργότερα, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε τις πληροφορίες «εξαιρετικά σημαντικές» και έκανε λόγο για «επέκταση της αντιπαράθεσης», προσθέτοντας ότι το θέμα θα τεθεί στις συνομιλίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

• Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο σύμβουλος του Βλαντίμιρ Πούτιν, Γιούρι Ουσάκοφ, ο οποίος προειδοποίησε ότι οποιαδήποτε προσπάθεια της Ουκρανίας να αποκτήσει πυρηνικά όπλα θα επηρεάσει τη ρωσική στάση στο ουκρανικό ζήτημα. Η πιο αιχμηρή τοποθέτηση ήρθε από τον αναπληρωτή πρόεδρο του Συμβουλίου Ασφαλείας, Ντμίτρι Μεντβέντεφ, ο οποίος δήλωσε ότι σε περίπτωση μεταφοράς πυρηνικών όπλων στο Κίεβο, η Ρωσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει «οποιοδήποτε όπλο», συμπεριλαμβανομένων μη στρατηγικών πυρηνικών, όχι μόνο κατά στόχων στην Ουκρανία αλλά –εφόσον κριθεί αναγκαίο– και κατά των «χωρών-προμηθευτών».

Το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών μίλησε για κίνδυνο «άμεσης σύγκρουσης πυρηνικών δυνάμεων», ενώ το Συμβούλιο της Ομοσπονδίας απηύθυνε έκκληση στα κοινοβούλια της Βρετανίας και της Γαλλίας να διερευνήσουν τις σχετικές πληροφορίες. Ο ίδιος ο Βλαντίμιρ Πούτιν, μιλώντας σε συνεδρίαση της FSB, ανέφερε ότι υπάρχουν ενδείξεις πρόθεσης «χρήσης πυρηνικού στοιχείου» κατά της Ρωσίας, προειδοποιώντας για τις συνέπειες.

Το Λονδίνο διέψευσε κατηγορηματικά τις κατηγορίες, με εκπρόσωπο του πρωθυπουργού Κιρ Στάρμερ να κάνει λόγο για απόπειρα αποπροσανατολισμού από τις ρωσικές ενέργειες στην Ουκρανία. Αντίστοιχα, το ουκρανικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε τις ρωσικές δηλώσεις «προπαγανδιστικό κατασκεύασμα» με στόχο τη δημιουργία συνθηκών «πυρηνικού εκβιασμού».

• Πέρα από τη ρητορική κλιμάκωση, το κρίσιμο στοιχείο αφορά το πολιτικό timing. Οι δηλώσεις έρχονται σε μια περίοδο κατά την οποία οι διαπραγματεύσεις φαίνεται να εισέρχονται σε πιο ουσιαστική φάση. Στη Δύση παρατηρείται εντατικοποίηση της στήριξης προς τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, με σειρά συνεντεύξεων και δημοσιευμάτων που αναδεικνύουν τις πάγιες θέσεις του: άρνηση αποχώρησης από το Ντονμπάς, απαίτηση για εγγυήσεις ασφαλείας από τις ΗΠΑ πριν από οποιαδήποτε ειρηνευτική συμφωνία και σαφές χρονοδιάγραμμα ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Την ίδια στιγμή, πληροφορίες από το Κίεβο και τη Μόσχα επιβεβαιώνουν ότι νέος γύρος συνομιλιών προγραμματίζεται στη Γενεύη την επόμενη εβδομάδα. Ο επικεφαλής της ουκρανικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών, Κίριλο Μπουντάνοφ, άφησε να εννοηθεί ότι οι διαπραγματεύσεις προχωρούν σε «κλειστό κύκλο», με τις λεπτομέρειες να παραμένουν απόρρητες. Από αμερικανικής πλευράς, ο ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ έκανε λόγο για πρόοδο και πιθανότητα συνάντησης κορυφής.

Στο παρασκήνιο, συζητούνται ζητήματα όπως η Ζαπορίζια, η αποστρατιωτικοποίηση ζωνών επαφής και ακόμη και η δημιουργία ειδικού οικονομικού καθεστώτος σε περιοχές του Ντονέτσκ. Παρά τις δημόσιες σκληρές τοποθετήσεις, ενδείξεις υποδηλώνουν ότι υπάρχουν δίαυλοι επικοινωνίας που λειτουργούν.

• Σε αυτό το πλαίσιο, η ρωσική επίκληση του πυρηνικού κινδύνου λειτουργεί ως εργαλείο πίεσης. Το μήνυμα φαίνεται να απευθύνεται όχι μόνο στο Κίεβο αλλά και στην Ευρώπη και στον Ντόναλντ Τραμπ. Προς τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η Μόσχα υπενθυμίζει το κόστος πιθανών «επιθετικών κινήσεων», όπως η αποστολή στρατευμάτων ή η πλήρης απομόνωση της ρωσικής ναυσιπλοΐας. Προς την Ουάσιγκτον, η προειδοποίηση αφορά τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης εάν οι διαπραγματεύσεις παραταθούν χωρίς αποτέλεσμα.

Το εάν πρόκειται για πραγματική ανησυχία ή για στρατηγική διαπραγματευτική τακτική μένει να αποδειχθεί. Ωστόσο, η χρήση της πυρηνικής ρητορικής σε αυτό το στάδιο δημιουργεί συνθήκες αυξημένου ρίσκου, θυμίζοντας σε πολλούς τη λογική μιας νέας «Κρίσης των Πυραύλων». Η επόμενη φάση των συνομιλιών στη Γενεύη θα αποτελέσει κρίσιμο τεστ για το κατά πόσο η ένταση θα μετατραπεί σε περαιτέρω κλιμάκωση ή σε επιτάχυνση μιας συμφωνίας.

Σε κάθε περίπτωση, η σημερινή ρητορική δείχνει ότι η Μόσχα δεν προτίθεται να διαπραγματευτεί υπό πίεση χωρίς να υπενθυμίσει το ύστατο αποτρεπτικό της όπλο. Το αν η τακτική αυτή θα λειτουργήσει ως μέσο επιτάχυνσης της ειρήνης ή ως παράγοντας αποσταθεροποίησης θα κριθεί στο αμέσως επόμενο διάστημα.

Σπύρος Σιδέρης

Το γεγονός ότι, πέρα από τις διασυνοριακές ζώνες, η κρίση «άγγιξε» την πρωτεύουσα Καμπούλ αλλάζει τους όρους του παιχνιδιού: ανεβάζει το πολιτικό κόστος για τους Ταλιμπάν αν φανούν «αδύναμοι» να απαντήσουν, αυξάνει τις πιθανότητες λάθους υπολογισμού και δημιουργεί πίεση στο Πακιστάν να αποδείξει ότι η στρατηγική του αποφέρει αποτέλεσμα έναντι της Τεχρίκ-ε Ταλιμπάν Πακιστάν (TTP), της πακιστανικής οργάνωσης που το Ισλαμαμπάντ κατηγορεί ότι δρα από αφγανικό έδαφος. Στο νέο περιβάλλον, τα τρία βασικά σενάρια παραμένουν, αλλά «σκληραίνουν» και αποκτούν διαφορετικό βάρος.

• Το Ισλαμαμπάντ υποστηρίζει ότι στόχευσε «στρατιωτικές εγκαταστάσεις» των Ταλιμπάν σε Καμπούλ, Κανταχάρ και Πακτίκα/Πακτία, με κρατικά μέσα και αξιωματούχους να κάνουν λόγο για εκτεταμένες καταστροφές και βαριές απώλειες στην αφγανική πλευρά—ισχυρισμοί που η Καμπούλ αμφισβητεί ή απορρίπτει, ενώ οι δύο πλευρές ανταλλάσσουν ασύμβατους αριθμούς θυμάτων. Αυτή η «μάχη αφηγήματος» δεν είναι δευτερεύουσα: λειτουργεί ως εργαλείο αποτροπής, αλλά και ως εσωτερική πολιτική νομιμοποίηση, σε δύο κοινωνίες που βιώνουν κόπωση από τη διαρκή ανασφάλεια.

Σενάριο 1: Κλιμάκωση με “πλήγματα-σήμα” και ανοικτή στρατιωτικοποίηση της σχέσης

Το πρώτο σενάριο, μετά το χτύπημα στην Καμπούλ, είναι η μετατροπή της κρίσης σε πιο συστηματική αντιπαράθεση: το Πακιστάν να επαναλαμβάνει πλήγματα «υψηλού συμβολισμού» (όχι μόνο στα σύνορα αλλά και σε βάθος), ενώ οι Ταλιμπάν να απαντούν με οργανωμένες διασυνοριακές επιχειρήσεις και επιλεκτικά πλήγματα που αυξάνουν το κόστος. Ήδη, πραγματοποιούνται εκατέρωθεν επιθέσεις κατά μήκος της συνοριακής γραμμής και πολιτικο-στρατιωτικές δηλώσεις που δείχνουν ότι η αποκλιμάκωση δεν είναι αυτόματη.

• Σε αυτή την τροχιά, το κλειδί είναι η TTP. Το Πακιστάν θα επιχειρήσει να «εξαναγκάσει» την Καμπούλ να περιορίσει έμπρακτα την οργάνωση—με κίνδυνο όμως να προκαλέσει το αντίθετο αποτέλεσμα: οι Ταλιμπάν να αρνηθούν να εμφανιστούν ότι υπακούν σε εξωτερικά τελεσίγραφα, ιδίως μετά από πλήγματα στην πρωτεύουσα. Επιπλέον, όσο περισσότερο η κρίση βαθαίνει, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος να εμπλακούν τρίτοι παίκτες με τρόπο άτυπο: δίκτυα, ένοπλες ομάδες, λαθρεμπόριο, αλλά και ο παράγοντας ISIS-K, που μπορεί να εκμεταλλευτεί το χάος. Δεν είναι το βασικό σενάριο, αλλά είναι ο «πολλαπλασιαστής κινδύνου» σε κάθε παρατεταμένη κρίση.

Σενάριο 2: Ελεγχόμενη αποκλιμάκωση μέσω διπλωματίας και “τεχνικών” συμφωνιών

Το δεύτερο σενάριο είναι η επιστροφή σε διπλωματική οδό, αλλά με διαφορετική αφετηρία: πλέον δεν μιλάμε για «διάλογο ρουτίνας», αλλά για μηχανισμό αποκλιμάκωσης που θα στοχεύει πρωτίστως στην αποφυγή νέου πλήγματος σε πρωτεύουσα ή μεγάλο αστικό κέντρο. Τα διεθνή παραδείγματα δείχνουν ότι ακόμη και όταν η πολιτική εμπιστοσύνη είναι χαμηλή, μπορούν να «σταθούν» συμφωνίες τεχνικού τύπου: κοινή επιτήρηση συνόρων, ανταλλαγή πληροφοριών, δίαυλοι άμεσης επικοινωνίας στρατιωτικών διοικήσεων και ένα πλαίσιο για το πού «σταματά» η καταδίωξη ενόπλων.

Εδώ ενισχύεται ο ρόλος τρίτων: στο πρόσφατο παρελθόν υπήρξαν προσπάθειες μεσολάβησης, μεταξύ άλλων και από το Κατάρ και την Τουρκία, χωρίς μόνιμο αποτέλεσμα. Μετά το πλήγμα στην Καμπούλ, η ανάγκη ενός «διακόπτη» αποκλιμάκωσης γίνεται πιο επείγουσα—όχι επειδή οι πλευρές έγιναν ξαφνικά πιο πρόθυμες, αλλά επειδή το ρίσκο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης αυξήθηκε.

Σενάριο 3: «Διαχείριση σύγκρουσης» και παρατεταμένη ένταση χαμηλής έντασης

• Το τρίτο σενάριο—και πιθανώς το πιο ρεαλιστικό στο άμεσο διάστημα—είναι η μετάβαση σε μια νέα κανονικότητα χαμηλής αλλά επίμονης έντασης: περιοδικές συγκρούσεις, κλεισίματα περασμάτων, οικονομική πίεση, και παράλληλα διατήρηση κάποιων ελάχιστων λειτουργικών καναλιών. Ακόμη και τώρα, παρά τη σκληρή ρητορική, υπάρχουν ενδείξεις ότι κανάλια δεν κόβονται πλήρως, καθώς το κόστος μιας πλήρους ρήξης θα ήταν μεγάλο και για τις δύο πλευρές, ιδίως σε εμπορικό και ανθρωπιστικό επίπεδο. Σε αυτή τη λογική, η «λύση» αναβάλλεται, αλλά η κατάρρευση αποφεύγεται.

Το πρόβλημα είναι ότι, μετά την επίθεση στην Καμπούλ, η «διαχείριση» γίνεται πιο δύσκολη: χρειάζεται περισσότερο έλεγχος κλιμάκωσης και λιγότερες κινήσεις εντυπωσιασμού. Αν το Πακιστάν συνεχίσει να παρουσιάζει την κρίση ως «ανοιχτό πόλεμο», θα πρέπει να εξηγήσει πότε και πώς τελειώνει—και με ποιο μετρήσιμο αποτέλεσμα απέναντι στην TTP. Αντίστοιχα, οι Ταλιμπάν καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ανάγκη να δείξουν αποτροπή και στην πραγματικότητα ότι μια παρατεταμένη σύγκρουση με ένα ισχυρότερο κράτος θα επιβαρύνει την ήδη εύθραυστη οικονομία και την κοινωνική σταθερότητα του Αφγανιστάν.

Συνολικά, το χτύπημα στην Καμπούλ ανεβάζει τον πήχη: η κρίση Πακιστάν–Αφγανιστάν δεν είναι πια μόνο μια διασυνοριακή «σκληρή διαπραγμάτευση» γύρω από τη Γραμμή Ντουράντ, αλλά ένα τεστ για το αν οι δύο πλευρές μπορούν να βάλουν φρένο πριν η αντιπαράθεση εξελιχθεί σε χρόνια, ανεξέλεγκτη σύγκρουση με επιπτώσεις για όλη τη Νότια Ασία.

Σπύρος Σιδέρης

Σύμφωνα με τον ερευνητή διεθνούς ασφάλειας Αρίφ Ντεχκαντάρ, σε περίπτωση πολέμου μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών, η στήριξη της Μόσχας και του Πεκίνου θα είχε «στρατηγικό αλλά περιορισμένο» χαρακτήρα.

Όπως επισημαίνει, τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα αντιλαμβάνονται το Ιράν ως κρίσιμο γεωπολιτικό αντίβαρο στην αμερικανική επιρροή στη Δυτική Ασία. Μια ενδεχόμενη κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος ή ο έλεγχος των ιρανικών ενεργειακών πόρων από τις ΗΠΑ θα συνιστούσε για αμφότερες «κόκκινη γραμμή» ασφαλείας.

Ωστόσο, η στήριξη αυτή δεν θα μεταφραζόταν, σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, σε άμεση στρατιωτική εμπλοκή. Το πιθανότερο σενάριο περιλαμβάνει διπλωματική κάλυψη, ενίσχυση σε επίπεδο πληροφοριών και τεχνικής υποστήριξης, καθώς και προσπάθεια παράτασης της σύγκρουσης ώστε να αυξηθεί το κόστος για την Ουάσιγκτον, χωρίς να ανοίξει ο δρόμος για έναν γενικευμένο πόλεμο.

Η κινεζική διάσταση: Ενέργεια και οικονομική ανθεκτικότητα

Για το Πεκίνο, το ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας είναι καθοριστικό. Η Κίνα αποτελεί τον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο του Ιράν και βασικό εισαγωγέα ιρανικού πετρελαίου. Σε περίπτωση πολεμικής αναμέτρησης, εκτιμάται ότι θα αξιοποιούσε τα ισχυρότερα διπλωματικά της εργαλεία, επιδιώκοντας παράλληλα τη διατήρηση οικονομικών διαύλων που θα απέτρεπαν την κατάρρευση της ιρανικής οικονομίας.

Η κινεζική στρατηγική θα μπορούσε να κινηθεί «κάτω από το κατώφλι του πολέμου», με χρηματοοικονομική στήριξη, διευκολύνσεις σε πληρωμές εκτός δολαρίου και τεχνολογική συνεργασία. Η παρατεταμένη αστάθεια στην περιοχή βλάπτει τα ευρύτερα οικονομικά συμφέροντα της Κίνας· ωστόσο ο πλήρης έλεγχος των ιρανικών ενεργειακών πόρων από τις ΗΠΑ θα συνιστούσε ακόμη μεγαλύτερο πλήγμα για το Πεκίνο.

Η ρωσική οπτική: Γεωπολιτική αποσυμπίεση και τεχνική στήριξη

Για τη Μόσχα, μια πολεμική ανάφλεξη στον Περσικό Κόλπο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως γεωπολιτική αποσυμπίεση, μετατοπίζοντας τη διεθνή προσοχή από την Ουκρανία στη Μέση Ανατολή. Ο Ντεχκαντάρ εκτιμά ότι η Ρωσία θα επιθυμούσε μια σύγκρουση «μακρά και κοστοβόρα» για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σε πρακτικό επίπεδο, η ρωσική στήριξη θα μπορούσε να περιλαμβάνει ανταλλαγή δορυφορικών πληροφοριών, παροχή ανταλλακτικών ή ακόμη και προηγμένων συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας, μέσω χερσαίων διαδρομών της Κασπίας. Παράλληλα, δεν αποκλείεται η ενεργοποίηση κυβερνοεπιχειρήσεων κατά αμερικανικών υποδομών. Ωστόσο, όπως και η Κίνα, η Ρωσία δύσκολα θα ρίσκαρε την αποστολή στρατευμάτων για την υπεράσπιση ιρανικού εδάφους.

Η λογική που φαίνεται να κυριαρχεί είναι αυτή της ασύμμετρης αποτροπής και όχι μιας παραδοσιακής στρατιωτικής συμμαχίας. Το Ιράν δεν θα πρέπει να αναμένει «πυρηνική ομπρέλα» ή άμεση εμπλοκή ρωσικών και κινεζικών δυνάμεων, αλλά ένα είδος διεθνούς «βαλβίδας ασφαλείας» που θα αποτρέπει την πλήρη απομόνωσή του.

Εξοπλιστική κινητικότητα και «υπόγεια» στήριξη

Το τελευταίο διάστημα, σύμφωνα με διεθνή πρακτορεία, έχουν καταγραφεί ενδείξεις επιτάχυνσης της στρατιωτικής συνεργασίας Ιράν–Κίνας. Πληροφορίες αναφέρουν ότι η Τεχεράνη βρίσκεται κοντά στην ολοκλήρωση συμφωνίας για την προμήθεια κινεζικών αντιπλοϊκών πυραύλων CM-302, υπερηχητικών και σχεδιασμένων να διαπερνούν ναυτικές άμυνες, με εμβέλεια έως 290 χιλιόμετρα. Μια τέτοια εξέλιξη θα ενίσχυε σημαντικά την ιρανική αποτρεπτική ικανότητα στον Κόλπο.

Παράλληλα, οι συνομιλίες φέρονται να περιλαμβάνουν φορητά αντιαεροπορικά συστήματα (MANPADS), αντιπυραυλικά μέσα και τεχνολογίες με δυνητική αντιδορυφορική χρήση. Από ρωσικής πλευράς, δεδομένα πτήσεων δείχνουν επαναλαμβανόμενες μεταφορές φορτίου προς την Τεχεράνη, ενώ διαρροές κάνουν λόγο για ιρανικό αίτημα αγοράς ρωσικών συστημάτων αντιαεροπορικής άμυνας αξίας 500 εκατ. ευρώ μετά τον πρόσφατο κύκλο περιφερειακών συγκρούσεων.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι αυτή μιας έμμεσης ενίσχυσης: Ρωσία και Κίνα αποφεύγουν την άμεση πολεμική εμπλοκή, αλλά παρέχουν στην Τεχεράνη τα μέσα να αυξήσει το κόστος οποιασδήποτε επίθεσης.

Οι συμφωνίες στρατηγικής εταιρικής σχέσης

Η συνεργασία αυτή εδράζεται σε θεσμικό υπόβαθρο. Τον Μάρτιο του 2021, Ιράν και Κίνα υπέγραψαν μνημόνιο συνολικής στρατηγικής συνεργασίας, με πρόβλεψη για 25ετή ορίζοντα σε τομείς όπως ενέργεια, υποδομές, βιομηχανία και άμυνα. Αντίστοιχα, η 20ετής συνθήκη «Συνολικής Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης» μεταξύ Ρωσίας και Ιράν τέθηκε σε ισχύ τον Οκτώβριο του 2025, μετά την υπογραφή της στη Μόσχα από τον Βλαντίμιρ Πούτιν και τον Μασούντ Πεζεσκιάν.

Οι συμφωνίες αυτές δεν συνιστούν ρητές στρατιωτικές συμμαχίες τύπου ΝΑΤΟ, αλλά δημιουργούν ένα πλαίσιο βαθιάς συνεργασίας σε τομείς από τις πληροφορίες και την άμυνα έως την ενέργεια και την τεχνολογία.

Πόλεμος ή ελεγχόμενη αποκλιμάκωση;

Παρά τις πολεμικές ρητορικές και τις απειλές για «καλή συμφωνία» γύρω από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, η συνέχιση των συνομιλιών στη Γενεύη δείχνει ότι παραμένει ενεργό το διπλωματικό κανάλι. Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι ακόμη και σε περίπτωση περιορισμένης στρατιωτικής κλιμάκωσης στον Κόλπο, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ θα κινητοποιηθεί για την επιβολή εκεχειρίας και όρων αποκλιμάκωσης.

Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι μόνο αν Ρωσία και Κίνα θα σταθούν στο πλευρό του Ιράν, αλλά μέχρι ποιο σημείο είναι διατεθειμένες να φτάσουν. Όλα δείχνουν ότι θα λειτουργήσουν ως στρατηγικοί εταίροι σε καιρό ειρήνης και ως υποστηρικτές «από τα μετόπισθεν» σε καιρό πολέμου — επιδιώκοντας να μετατρέψουν οποιαδήποτε σύγκρουση σε γεωπολιτικό τέλμα για την Ουάσιγκτον, χωρίς να εμπλακούν άμεσα στην πρώτη γραμμή.

Σπύρος Σιδέρης

Το ότι επανέρχεται τώρα θεσμικά, με κομβικό ρόλο, δείχνει πως το ιρανικό σύστημα θεωρεί ότι εισέρχεται σε περίοδο όπου η αποτροπή, η ετοιμότητα κλιμάκωσης και η κεντρικά συντονισμένη διοίκηση είναι ζωτικές για την επιβίωση του καθεστώτος – ειδικά αν το ενδεχόμενο μιας αμερικανικής στρατιωτικής ενέργειας πάψει να είναι απλώς εργαλείο ρητορικής πίεσης.

Σύμφωνα με τις νέες θεσμικές ισορροπίες, ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ επικύρωσε τον διορισμό του Σαμχανί ως γραμματέα ενός νεοσύστατου Συμβουλίου Άμυνας. Πρόκειται για όργανο που συγκροτήθηκε μετά τον περσινό πολεμικό γύρο διάρκειας 12 ημερών, κατά τον οποίο –όπως υποστηρίζει η ιρανική πλευρά– το Ιράν βρέθηκε αντιμέτωπο με συντονισμένες επιθέσεις σε στρατιωτικές και πυρηνικές υποδομές από το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η δημιουργία του νέου συμβουλίου δείχνει πρόθεση να «κλειδώσει» η διαδικασία λήψης αποφάσεων σε έναν πιο συμπαγή μηχανισμό, ικανό να συντονίζει αντίποινα, αεράμυνα, θαλάσσια αποτροπή και επιχειρήσεις μέσω δικτύων συμμάχων.

• Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σαμχανί επιστρέφει ως πρόσωπο-κλειδί ακριβώς επειδή δεν είναι μόνο στρατιωτικός. Είναι πολιτικός «χειριστής» με ιστορική πρόσβαση στον Χαμενεΐ, γνώση των εσωτερικών ισορροπιών και –το κυριότερο– εμπειρία από περιόδους όπου η Τεχεράνη έπρεπε να «παίζει σε δύο ταμπλό»: κλιμάκωση για αποτροπή και διαπραγμάτευση για χρόνο και χώρο ελιγμών. Το μήνυμα που εκπέμπεται είναι ότι, σε περίπτωση νέας έντασης, η ιρανική απάντηση δεν θα είναι αποσπασματική. Θα επιδιωχθεί να είναι ταχεία, πολλαπλών πεδίων και πολιτικά υπολογισμένη.

Η έννοια της «επίθεσης» παραμένει ο κεντρικός καταλύτης. Από την Ουάσιγκτον, ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει επαναφέρει το δίλημμα «συμφωνία ή πίεση», διατυπώνοντας –σε πρόσφατο μήνυμά του προς το εσωτερικό ακροατήριο– την πρόθεση να εμποδιστεί το Ιράν από το να αποκτήσει πυρηνικό όπλο, χαρακτηρίζοντάς το ταυτόχρονα ως κορυφαίο υποστηρικτή της τρομοκρατίας. Το Ιράν απορρίπτει τους χαρακτηρισμούς και επιμένει ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα είναι ειρηνικό, όμως η πραγματικότητα είναι ότι η συζήτηση στην περιοχή δεν γίνεται πια μόνο γύρω από τις προθέσεις, αλλά γύρω από την ικανότητα και το timing.

Εδώ εντάσσεται και η ευθεία ρητορική του Σαμχανί, ο οποίος έχει προειδοποιήσει ότι η ιδέα μιας «περιορισμένης» αμερικανικής επίθεσης είναι αυταπάτη. Σε αυτή τη λογική, οποιαδήποτε στρατιωτική ενέργεια –από οποιοδήποτε σημείο και σε οποιοδήποτε επίπεδο– αντιμετωπίζεται ως έναρξη πολέμου και άρα ενεργοποιεί απάντηση που, στο ιρανικό δόγμα, πρέπει να είναι άμεση και ευρείας κλίμακας. Αυτό δεν είναι μόνο επικοινωνιακό. Είναι προσπάθεια να αυξηθεί το κόστος της απόφασης στην άλλη πλευρά: να γίνει σαφές ότι το Ιράν θα επιδιώξει να μεταφέρει τη σύγκρουση από τη «χειρουργική» κρούση σε περιφερειακή αναφλεξιμότητα, αξιοποιώντας δυνατότητες σε πυραυλικά και μη επανδρωμένα μέσα, σε θαλάσσια ασύμμετρα εργαλεία, αλλά και σε ένα δίκτυο περιφερειακών συμμάχων.

• Το βιογραφικό του Σαμχανί φωτίζει γιατί θεωρείται κατάλληλος για μια τέτοια φάση. Γεννημένος το 1955 σε αραβικής καταγωγής οικογένεια στο πετρελαιοπαραγωγό Χουζεστάν, ανέβηκε στις βαθμίδες των Φρουρών της Επανάστασης μέσα από τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988), όταν το καθεστώς βρέθηκε σε υπαρξιακή δοκιμασία. Διοίκησε δυνάμεις στο Χουζεστάν –την κύρια γραμμή μετώπου απέναντι στον Σαντάμ Χουσεΐν– και στη συνέχεια βρέθηκε σε κορυφαίες θέσεις διοίκησης. Μετά τον πόλεμο, μετακινήθηκε στη ναυτική διάσταση της ιρανικής ισχύος, αναλαμβάνοντας ρόλους που συνδέθηκαν με την υιοθέτηση μη συμβατικών ναυτικών τακτικών: μια σχολή σκέψης που στοχεύει να «ισοφαρίσει» την τεχνολογική υπεροχή αντιπάλων μέσα από ασύμμετρες μεθόδους, κρίσιμες στον Περσικό Κόλπο.

Παράλληλα, ο Σαμχανί λειτούργησε επανειλημμένα ως δίαυλος διπλωματίας. Ως υπουργός Άμυνας την περίοδο 1997–2005, επί προεδρίας Μοχαμάντ Χαταμί, πραγματοποίησε επίσκεψη στη Σαουδική Αραβία με ιδιαίτερο συμβολισμό, σε μια προσπάθεια περιορισμένης εκτόνωσης. Αργότερα, το 2023, συνέβαλε στις συνομιλίες που οδήγησαν στην αποκατάσταση διπλωματικών σχέσεων με το Ριάντ, με κινεζική μεσολάβηση – μια κίνηση που έδειξε ότι η Τεχεράνη μπορεί να ανοίγει κανάλια χωρίς να εμφανίζεται ότι υποχωρεί στρατηγικά. Αυτό ακριβώς το «μείγμα» είναι πολύτιμο σε περιόδους προ της κρίσης: μπορεί να υποστηρίξει ταυτόχρονα αποτροπή και διαπραγμάτευση.

Στο εσωτερικό, ο Σαμχανί έχει επίσης συνδεθεί με τη διαχείριση των πιο δύσκολων κεφαλαίων του ιρανικού κράτους. Υπήρξε επί μία δεκαετία επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, σε μια περίοδο που περιέλαβε την υπογραφή της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 και, στη συνέχεια, την αμερικανική αποχώρηση το 2018, γεγονός που ενίσχυσε την ιρανική δυσπιστία απέναντι σε δεσμεύσεις της Δύσης. Οι ισορροπίες γύρω από τη διαπραγματευτική τακτική –πόσο «σκληρή» πρέπει να είναι η γραμμή και πόσο γρήγορα να ανεβαίνει η ένταση μέσω επιπέδων εμπλουτισμού ουρανίου– παραμένουν πεδίο εσωτερικής αντιπαράθεσης. Η παρουσία του Σαμχανί σε μια νέα δομή άμυνας υποδηλώνει ότι η Τεχεράνη επιλέγει τώρα μια συνταγή ισχυρής αποτροπής με θεσμική επιτήρηση από πρόσωπο που έχει δοκιμαστεί σε κύκλους κρίσης.

• Ωστόσο, η επιστροφή του συνοδεύεται και από ένα «βαρίδι»: το πεδίο της οικονομίας, των κυρώσεων και της δημόσιας εικόνας. Ο Σαμχανί έχει βρεθεί στο παρελθόν στο στόχαστρο αμερικανικών κυρώσεων, ενώ αναφορές για δραστηριότητες της οικογένειάς του –και ειδικά για δίκτυα μεταφοράς πετρελαίου που παρακάμπτουν περιορισμούς– τροφοδοτούν τη δυτική επιχειρηματολογία περί μηχανισμών παράκαμψης των κυρώσεων. Για την ιρανική εξουσία, αυτό μπορεί να λειτουργεί διττά: από τη μία ως πηγή πίεσης και διεθνούς κριτικής, από την άλλη ως ένδειξη ότι ο συγκεκριμένος κύκλος διαθέτει πρακτική γνώση για το πώς ένα κράτος επιβιώνει οικονομικά υπό ασφυκτική πίεση.

Το συμπέρασμα είναι ότι η ανάθεση ρόλου στον Σαμχανί δεν αφορά μόνο ένα πρόσωπο. Αφορά την αρχιτεκτονική της ιρανικής αντίδρασης σε μια ενδεχόμενη αμερικανική επίθεση: μεγαλύτερη κεντρικοποίηση του στρατιωτικού συντονισμού, έμφαση σε πολλαπλά επίπεδα αποτροπής και προσπάθεια να διατηρηθεί ανοικτό ένα παράθυρο διαπραγμάτευσης χωρίς απώλεια κύρους.

Σε μια περίοδο που το Ιράν αισθάνεται ότι η επόμενη κρίση μπορεί να είναι καθοριστική, η επιστροφή του Σαμχανί στο «κέντρο» δείχνει ότι η Τεχεράνη προετοιμάζεται όχι μόνο να απαντήσει, αλλά να ελέγξει το εύρος και τον ρυθμό μιας πιθανής σύγκρουσης – μετατρέποντας την άμυνα σε πολιτικό εργαλείο και τη διπλωματία σε προέκταση της στρατηγικής.

Σπύρος Σιδέρης

Αν και συχνά παραμένουν εκτός του επίσημου διεθνούς πολιτικού διαλόγου, η επιρροή των καρτέλ στην καθημερινή ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων —από τις χρηματοπιστωτικές αγορές έως τις τοπικές κοινότητες— είναι πλέον αναμφισβήτητη.

Η δυναμική τους εξελίσσεται διαρκώς, αξιοποιώντας το παγκόσμιο εμπόριο, περίπλοκες νομικές δομές και πολύπλοκα χρηματοπιστωτικά σχήματα, καθιστώντας την αντιμετώπισή τους μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης εποχής.

Από την τοπική συμμορία στο διεθνές δίκτυο

Η έννοια του καρτέλ προέρχεται από την οικονομική ορολογία, όπου υποδήλωνε συνεργασίες επιχειρήσεων για τον έλεγχο της αγοράς. Στη σύγχρονη εγκληματική πραγματικότητα, όμως, έχει αποκτήσει μια διαφορετική διάσταση: πρόκειται για οργανωμένες δομές με διεθνή εμβέλεια, οι οποίες δεν περιορίζονται στη διακίνηση ναρκωτικών, αλλά ελέγχουν ολόκληρες αλυσίδες παραγωγής, μεταφοράς και διανομής, ενώ εμπλέκονται σε ένα ευρύ φάσμα παράνομων δραστηριοτήτων — από το ξέπλυμα χρήματος έως το λαθρεμπόριο, ναρκωτικά και τη διακίνηση ανθρώπων.

Τα δίκτυα αυτά χαρακτηρίζονται από ιεραρχική οργάνωση, συγκεντρωτική διοίκηση, εκτεταμένες οικονομικές ροές και υψηλή ικανότητα προσαρμογής απέναντι στις επιχειρήσεις καταστολής. Η ευελιξία τους επιτρέπει να διατηρούν εκτεταμένη επιρροή σε τοπικό και διεθνές επίπεδο, με επιπτώσεις που υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια του παράνομου εμπορίου.

Νέες μορφές, νέες στρατηγικές

Από τα τέλη του 20ού αιώνα, η οργανωμένη εγκληματικότητα διεύρυνε το πεδίο δράσης της πέρα από την παραγωγή και διακίνηση ναρκωτικών. Τα σύγχρονα καρτέλ, όπως το Καρτέλ Σινάλοα και το Καρτέλ Χαλίσκο Νέα Γενιά στο Μεξικό, έχουν αναπτύξει πολυεπίπεδες και ευέλικτες δομές, που τους επιτρέπουν να προσαρμόζονται σε μεταβολές πολιτικής και εντατικοποίηση της καταστολής. Η δράση τους δεν περιορίζεται πλέον στη βία· αξιοποιούν επίσης οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς μηχανισμούς, ενσωματώνοντας νόμιμες επιχειρηματικές δραστηριότητες σε παράνομες αλυσίδες.

Κομβικό στοιχείο της στρατηγικής τους αποτελεί η επένδυση σε εταιρείες-βιτρίνες και φαινομενικά νόμιμες επιχειρήσεις, ιδίως στους τομείς των εξαγωγών, των μεταφορών και της αγοράς ακινήτων. Μέσω αυτών, επιτυγχάνεται η νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και η απόκρυψη κεφαλαίων. Το μοντέλο αυτό καθιστά εξαιρετικά σύνθετη τη νομική τους αντιμετώπιση, απαιτώντας διεθνή δικαστική και χρηματοπιστωτική συνεργασία.

Η γεωγραφία της επιρροής

Παρότι η αρχική τους άνθηση καταγράφηκε στη Λατινική Αμερική, η επιρροή των καρτέλ εκτείνεται πλέον σε πολλές ηπείρους. Οι διαδρομές διακίνησης ξεκινούν από τα υψίπεδα των Άνδεων και την ενδοχώρα του Μεξικού και καταλήγουν σε αγορές της Βόρειας Αμερικής, της Ευρώπης και της Ασίας. Οι διαδρομές αυτές στηρίζονται σε ένα εκτεταμένο πλέγμα διεθνών συνεργασιών, συμπεριλαμβανομένων συμμαχιών με τοπικές συμμορίες και άλλες εγκληματικές οργανώσεις. Έτσι, τα καρτέλ λειτουργούν ως διεθνικά δίκτυα με ανεξέλεγκτη ροή κεφαλαίων, προϊόντων και επιρροής.

Η βία ως μηχανισμός εξουσίας

Η ισχύς των καρτέλ παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με τη συστηματική βία. Στην περίπτωση των μεγάλων μεξικανικών δικτύων, η βία χρησιμοποιείται τόσο για τον έλεγχο των περιοχών παραγωγής και μεταφοράς όσο και για την επιβολή πειθαρχίας και τον εκφοβισμό αντιπάλων.

Η λεγόμενη «στρατηγική της τρομοκρατίας» αποδυναμώνει την κρατική εξουσία και οδηγεί σε κοινωνική αποδόμηση, μαζική μετανάστευση και βαθιές οικονομικές ανισορροπίες στις πληγείσες περιοχές.

Παράλληλα, η βία λειτουργεί και ως μέσο διαπραγματευτικής ισχύος. Η εξάρθρωση ενός ηγέτη δεν σημαίνει απαραίτητα αποδυνάμωση του φαινομένου· συχνά οδηγεί στη γέννηση νέων, πιο ακραίων και αδίστακτων ομάδων.

Πολιτική, νόμος και διεθνής συνεργασία

Η αντιμετώπιση των καρτέλ αποτελεί μία από τις πλέον σύνθετες προκλήσεις της διεθνούς πολιτικής ατζέντας. Κράτη όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Μεξικό έχουν προχωρήσει σε εκτεταμένες επιχειρήσεις σύλληψης ηγετικών στελεχών και κατάσχεσης μεγάλων ποσοτήτων ναρκωτικών και παράνομων κεφαλαίων. Παράλληλα, διεθνείς οργανισμοί, όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, έχουν αναπτύξει πλαίσια συνεργασίας για την αντιμετώπιση της διακίνησης ναρκωτικών και του ξεπλύματος χρήματος.

Ωστόσο, η δράση των καρτέλ συχνά υπερβαίνει τα όρια της εθνικής δικαιοδοσίας, δοκιμάζοντας την αποτελεσματικότητα των διεθνών μηχανισμών συνεργασίας. Η πολυπλοκότητα των οικονομικών συναλλαγών και η διασύνδεση με νόμιμες επιχειρήσεις δημιουργούν ένα πεδίο όπου τα όρια μεταξύ νόμιμου και παράνομου γίνονται δυσδιάκριτα.

Καρτέλ και παγκοσμιοποίηση

Η παγκοσμιοποίηση έχει ενισχύσει την ικανότητα των καρτέλ να λειτουργούν σε διακρατικό επίπεδο. Η αξιοποίηση σύγχρονων δικτύων επικοινωνίας, μεταφορών και χρηματοπιστωτικών εργαλείων τους επιτρέπει να ανταποκρίνονται ταχύτατα σε πιέσεις καταστολής, ακόμη και όταν αυτές προέρχονται από συντονισμένες διεθνείς πρωτοβουλίες.

Η επιρροή των καρτέλ της οργανωμένης εγκληματικότητας αποτελεί μία από τις πιο επίμονες και περίπλοκες προκλήσεις της εποχής μας. Το πέρασμά τους από τοπικές συμμορίες σε υπερεθνικά δίκτυα και η ικανότητά τους να εκμεταλλεύονται τα κενά της παγκόσμιας οικονομίας και των νομικών συστημάτων καθιστούν την αντιμετώπισή τους ζήτημα υψίστης σημασίας.

Η διεθνής κοινότητα καλείται να διαμορφώσει πολυεπίπεδες στρατηγικές, που θα συνδυάζουν καταστολή, πρόληψη, οικονομική διαφάνεια και θεσμική ενίσχυση, ώστε να περιοριστούν οι επιπτώσεις αυτών των δικτύων στην παγκόσμια ασφάλεια και στα ανθρώπινα δικαιώματα.